تیترهای رسانهای هشدار میدهند اسپانیا در انرژی خورشیدی بیش از حد پیشرفته است؛ اما آیا ماجرا واقعا همین است؟
گسترش بلندپروازانه انرژیهای تجدیدپذیر در اسپانیا اکنون با نگرانیهایی روبهرو شده است؛ بیم آن میرود که فراوانی برق خورشیدی موجی از خروج گسترده سرمایهگذاران را بهدنبال داشته باشد.
آگهی
آگهی
در دو هفته گذشته، دو رسانه مهم خبری از تلاشهای این کشور برای فاصله گرفتن از سوختهای فسیلی آلاینده از طریق سرمایهگذاری بیش از ۷۰ میلیارد یورو در انرژی پاک طی ۱۵ سال اخیر انتقاد کردهاند.
تیترهایی با این مضمون که «برق خورشیدی اسپانیا آنقدر ارزان است که سرمایهگذاران بهدنبال راه خروج میگردند» و «چگونه رونق برق خورشیدی اسپانیا به رکود تبدیل شد» این تصور را ایجاد میکند که مازاد تولید برق در این کشور ارزش نیروگاههای خورشیدی را پایین آورده و سرمایهگذاران را فراری میدهد.
با این حال، آیا ماجرا همینجا ختم میشود؟ اسپانیا چه راهحلهایی در اختیار دارد و پیامد همه اینها برای شهروندان چیست؟
انرژیهای تجدیدپذیر سپر اسپانیا در برابر نوسان قیمت سوختهای فسیلی شدهاند
سال گذشته ۷۵ درصد برق اسپانیا از منابع پاک تامین شد و باد و خورشید در مجموع ۴۲ درصد ترکیب برق این کشور را تشکیل دادند.
بهگزارش اندیشکده انرژی امبر، اسپانیا در سال ۲۰۲۵ تنها برای ۲۵ درصد برق خود به سوختهای فسیلی متکی بود. انتشار سرانه این کشور نیز با ۰٫۹ تن دیاکسیدکربن معادل، پایینتر از میانگین اتحادیه اروپا یعنی ۱٫۳ تن دیاکسیدکربن معادل بود.
راسلو به یورونیوز ارث میگوید: «بهلطف رشد انرژیهای تجدیدپذیر، خانوارها و کسبوکارهای اسپانیایی به یکی از ارزانترین برقها در اروپا دسترسی دارند.»
اصل «مرتبسازی بر اساس هزینه» تضمین میکند که قیمت برق بر پایه گرانترین نیروگاهی تعیین شود که هنوز برای پاسخگویی به تقاضا لازم است. بنابراین اگر نیاز برق یک کشور صرفا با انرژی پاک تامین نشود، منابع گرانتر و آلایندهتری مانند زغالسنگ یا گاز وارد مدار میشوند.
این همان دلیل اصلی است که توضیح میدهد چرا با وجود سرمایهگذاری در انرژیهای تجدیدپذیر، قیمت برق در اروپا همچنان بالاست.
با این حال، گزارشی که امبر ماه گذشته منتشر کرد نشان میدهد رشد چشمگیر باد و خورشید در اسپانیا از زمان بحران گاز ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۴ «پیوند میان قیمت گاز و برق را بهطور قابلتوجهی تضعیف کرده است».
در نتیجه، مشترکان اسپانیایی بهطور متوسط هر ماه حدود ۱۰ یورو کمتر میپردازند، زیرا قیمت برق تا حدی از نوسان گاز مصون مانده است.
سرمایهگذاران برق خورشیدی از اسپانیا روی برمیگردانند
با این حال، قیمت پایین برای مصرفکنندگان لزوما جهتگیری سرمایهگذاری خصوصی را تعیین نمیکند.
بلومبرگ بهتازگی گزارش داده است که دستکم چهار پروژه یا شرکت اسپانیایی برای فروش عرضه شدهاند و مدعی است جهش سرمایهگذاری در بخش خورشیدی چنان «فزونی برق» ایجاد کرده که ارزش نیروگاههای خورشیدی بهشدت سقوط کرده است.
منابعی که نخواستند نامشان فاش شود میگویند یکی از تولیدکنندگان برق خورشیدی پیشنهادهای «بسیار پایین» از سوی خریداران بالقوه دریافت کرده و از آن زمان فروش داراییهای خود را متوقف کرده است.
خوزه دونوسو، مدیرکل اتحادیه ملی صنعت فتوولتائیک اسپانیا (UNEF)، به یورونیوز ارث میگوید در بخشی که صندوقهای سرمایهگذاری بازیگران اصلی آن هستند، «معاملات شرکتی شامل خرید و فروش شرکتها و پروژهها رویدادی عادی و چرخهای است».
او اضافه میکند: «در حال حاضر، حجم این نوع فعالیتها غیرعادی نیست. از یک سو، برخی شرکتها تصمیم به فروش گرفتهاند و از سوی دیگر، شرکتهایی هستند که معتقدند ارزیابیهای فعلی بازار بسیار پایین است و بنابراین ترجیح میدهند نفروشند.»
هرچند برخی شرکتها ممکن است به فروش داراییهای خود فکر کنند، گسترش انرژیهای تجدیدپذیر در اسپانیا هنوز از سرعت نیفتاده است. این کشور بین مه ۲۰۲۵ تا آوریل ۲۰۲۶، پس از خاموشیهای سراسری، بهطور میانگین هر ماه ۱٫۲ گیگاوات ظرفیت جدید باد و خورشید به شبکه افزوده است؛ اندکی بیشتر از میانگین سال پیش از آن خاموشی.
با این همه، مازاد برق خورشیدی اسپانیا مشکلی است که همچنان نیاز به چارهجویی دارد.
چرا اسپانیا اینهمه برق خورشیدی را هدر میدهد؟
امسال، بین ژانویه تا مارس، در اسپانیا ۳۹۷ ساعت قیمتهای منفی برق ثبت شد؛ جهشی قابلتوجه در مقایسه با ۴۸ ساعتی که در همین بازه زمانی سال گذشته ثبت شده بود.
زمانی که عرضه از تقاضا پیشی میگیرد، قیمت برق میتواند به زیر صفر برسد. در چنین دورههایی برخی تولیدکنندگان برای ادامه حضور در شبکه، قیمتهایی هرچه پایینتر، حتی منفی، پیشنهاد میکنند، زیرا خاموش کردن یا «محدود کردن» تولید میتواند هزینهبرتر باشد و در مواردی به از دست رفتن یارانهها یا دیگر منابع درآمد منجر شود.
برخلاف بازارهایی چون آلمان یا بریتانیا، قانون در اسپانیا اپراتور شبکه را ملزم نمیکند زمانی که تولیدکنندگان برای جلوگیری از اشباع شبکه مجبور به کاهش تولید میشوند، به آنها غرامت بپردازد. این یعنی سرمایهگذاران بازده کمتری از نیروگاههای خورشیدی خود دریافت میکنند.
برق خورشیدی بهطور خاص شکل چندان انعطافپذیری از انرژی تجدیدپذیر نیست. تولید آن در طول روز، زمانی که مصرف انرژی معمولا پایینتر است، انجام میشود و عصرها، درست هنگامی که بسیاری از خانوارها از محل کار و مدرسه به خانه برمیگردند و به انرژی بیشتری نیاز دارند، متوقف میشود.
دونوسو معتقد است بازار برق در حال حاضر بر اساس قواعدی عمل میکند که با برق خورشیدی سازگار نیست و میافزاید: «ما فناوریای داریم با هزینه نهایی تقریبا صفر؛ بنابراین نمیتوان آن را با سازوکار بازاری مبتنی بر هزینه نهایی بهطور کارآمد قیمتگذاری کرد.»
برای حل این مشکل او پیشنهاد میکند کف و سقف قیمت، مشابه سازوکاری که در قالب «استثنای ایبری» اجرا شد، تعیین شود؛ سازوکاری که پس از یورش تمامعیار روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، به اسپانیا و پرتغال اجازه داد بهمدت ۱۲ ماه قیمت گاز را از قیمت برق جدا کنند.
دونوسو میگوید: «به کف قیمت نیز نیاز داریم تا از تکرار گسترده قیمتهای صفر یا منفی جلوگیری شود و تولیدکنندگان انرژیهای تجدیدپذیر، که هزینه عملیاتی متغیری ندارند، بتوانند بازدهی مناسب از سرمایهگذاری خود بهدست آورند.»
او اضافه میکند: «علاوه بر این، چندین اقدام دیگر به دولت پیشنهاد کردهایم، از جمله لغو مالیات تولید برق که خبر آن پیشتر اعلام شده است.»
یونف همچنین خواستار آن است که محدودیتهای فنی تولید، با قیمت بازار جبران شود و سهمیه تعرفه اجتماعی ـ که یک عوارض اجباری برای تامین بخشی از هزینه برق یارانهای خانوارهای آسیبپذیر و کمدرآمد است ـ نه بهصورت مبلغ ثابت، بلکه بر اساس نسبتی از درآمد واقعی هر نیروگاه محاسبه شود.
آیا باتریها میتوانند معضل خورشیدی اسپانیا را حل کنند؟
هرچند توجیه اقتصادی برق خورشیدی نسبت به گذشته ضعیفتر شده، بسیاری از کارشناسان معتقدند باتریها بهترین راهحل را ارائه میکنند؛ چرا که به خانوارها و نیروگاههای خورشیدی امکان میدهد انرژی تولیدشده در طول روز را ذخیره کنند تا شهروندان بتوانند آن را در ساعات عصر مصرف کنند.
این کار به متعادل شدن الگوی مصرف انرژی در اسپانیا کمک میکند و از میزان قیمتهای منفی برق میکاهد.
بلومبرگ حتی میگوید یکی از شرکتهای خورشیدی که در اسپانیا با آن مصاحبه کرده، پس از تصمیم برای سرمایهگذاری در باتریها، روند فروش خود را متوقف کرده است.
در ده سال گذشته هزینه باتریها ۸۵ درصد کاهش یافته و آنها را به گزینهای بسیار مقرونبهصرفهتر تبدیل کرده است. سال گذشته اتحادیه اروپا ۱۰ گیگاوات ظرفیت ذخیرهسازی باتری نصب کرد؛ ظرفیتی که بهطور میانگین میتواند برق ۷٫۵ تا ۱۰ میلیون خانوار را تامین کند.
کمیسیون اروپا سال گذشته ۲۰۰ میلیون یورو کمک دولتی اسپانیا را برای تسریع گذار سبز تایید کرد. این بسته شامل حمایت از سرمایهگذاری در «تمام منابع انرژی تجدیدپذیر و نیز ذخیرهسازی انرژی» است.
راسلو میگوید: «گسترش ذخیرهسازی باتری در اسپانیا کندتر بوده، اما ظرفیت نصبشده باتریهای بزرگ در سال ۲۰۲۵ چهار برابر شده است، هرچند از سطح اولیه اندکی شروع کرده بود.»
او میافزاید: «تحلیل امبر از سناریوهای اپراتورهای شبکه نشان میدهد برای اسپانیا بین سالهای ۲۰۲۵ تا ۲۰۳۰ رشد دهبرابری ظرفیت باتریها پیشبینی میشود و استقرار آنها در کنار سایتهای خورشیدی موجود یکی از محرکهای اصلی این روند است.»
دونوسو بر این باور است که دیگر نمیتوان پروژههای خورشیدی را بدون در نظر گرفتن ذخیرهسازی باتری طرحهایی قابلاجرا دانست.
دونوسو اضافه میکند: «در حال حاضر ۲۷ گیگاوات پروژه ذخیرهسازی باتری، شامل تاسیسات مستقل و سامانههای ترکیبی متصل به نیروگاههای خورشیدی، در مراحل اداری صدور مجوز قرار دارد.»
سامانههای ذخیرهسازی باتری در منازل میتوانند قبوض انرژی را بهطور چشمگیری کاهش دهند، بهویژه برای خانوارهایی که پنلهای خورشیدی روی پشتبام دارند اما از خانه کار نمیکنند و در نتیجه در طول روز انرژی کمتری مصرف میکنند.
تغییر الگوی تقاضای انرژی در اسپانیا
گرچه ذخیرهسازی باتری میتواند به حل مشکل مازاد برق خورشیدی اسپانیا کمک کند، پیادهسازی این فناوری در مقیاس بزرگ زمانبر خواهد بود. با این حال، امبر تاکید میکند که این تنها ابزار در اختیار کشور نیست.
راسلو میگوید: «راهحل مهم دیگر، ایجاد تقاضای بیشتر در زمان اوج تولید انرژیهای تجدیدپذیر است؛ یعنی یا جابهجا کردن زمان مصرف فعلی، یا ایجاد مصرف جدید از طریق برقیسازی هوشمند.»
حدود ۹۹ درصد خانوارهای اسپانیا هماکنون مجهز به کنتور هوشمند هستند و این امر انعطافپذیری در تقاضا را بسیار سادهتر کرده است.
برآوردهای امبر نشان میدهد تنها شارژ هوشمند خودروهای برقی میتواند حدود سه درصد از تولید ساعتی اوج برق بادی و خورشیدی نیروگاهی در اسپانیا را جذب کند.
او میگوید: «این سهم برای سیستم قابلتوجه است، اگر در نظر بگیریم که در مه ۲۰۲۶ حدود ۱۰ درصد از برق ماهانه تولیدشده توسط مزارع بادی و خورشیدی اسپانیا محدود شده است.»
مشکل اینجاست که در حال حاضر تنها بخشی از اجزای تعرفه برق خانوارها به قیمتهای بازار برق پیوند خورده است ـ امری که مصرف در ساعتهایی با قیمت پایین و تولید بالای خورشیدی را تشویق میکند ـ اما بخش عمده قبض معمول شامل هزینههای شبکه و مالیاتهایی است که بر اساس میزان عرضه انرژی تغییر نمیکند.
راسلو توضیح میدهد: «بدتر از آن، بخش متغیر هزینه شبکه در ساعتهای ۱۰ صبح تا ۲ بعدازظهر و ۶ تا ۱۰ شب در بالاترین سطح قرار دارد و درست در زمان اوج تولید خورشیدی در میانه روز، مصرف را دلسرد میکند.»
او میافزاید: «این وضعیت مانع آن میشود که مصرفکنندگان از دورههای انرژی ارزانتر و فراوانتر نهایت بهره را ببرند و کارایی کلی سیستم را کاهش میدهد.»
یونان پیشاپیش با این مشکل روبهرو شده و قانونی را به اجرا گذاشته است که به خانوارها امکان میدهد در ساعتهای مشخصی از روز که تولید برق ـ عمدتا بهدلیل انرژی خورشیدی ـ فراوان است، از نرخهای کاهشیافته برق استفاده کنند. در این نظام جدید، تعرفههای پایینتر در مجموع بهمدت شش ساعت در هر روز در دسترس خواهد بود و زمانبندی آن با تغییر فصلها و طول ساعات آفتابی تنظیم میشود.
در بریتانیا، دولت اعلام کرده در حال بررسی ارائه برق رایگان یا با تخفیف در این ساعتهای اوج تولید است تا از فشار بر شبکه جلوگیری کند.
شتاب اسپانیا بهسوی برقیسازی
انتظار میرود دولت اسپانیا تا پیش از پایان سال، طرح جدیدی برای شبکه انرژی منتشر کند که ظرفیت اتصال به شبکه را بیش از ۲۷ گیگاوات افزایش دهد.
این توسعه قرار است تقاضای جدید برق در بخشهایی مانند صنعت و مراکز داده را پوشش دهد؛ بخشهایی که به گفته دونوسو، سرمایهگذاران آنها را «بسیار مثبت» ارزیابی میکنند. در نتیجه، او میگوید اکثریت چشمگیر سرمایهگذاران قصد دارند پروژههای خود را ادامه دهند.
گذار انرژی به افزایش تقاضای برق نیاز دارد، زیرا برقیسازی به کارآمدترین روش برای کاهش وابستگی به کربن تبدیل میشود. در حال حاضر مصرف انرژی در اسپانیا تقریبا راکد مانده است.
در واقع، تقاضا در سال ۲۰۲۵ تنها دو درصد بیشتر از ۲۰۲۴ بود و همچنان پایینتر از سطح پیش از همهگیری کووید قرار داشت.
با این حال هرچه این کشور بیش از پیش بهسوی برقیسازی حرکت کند ـ برای نمونه با جایگزینی خودروهای برقی ـ مصرفکنندگان بیشتری خواهند توانست از برق خورشیدی ارزان اسپانیا بهرهمند شوند و مانع هدررفت آن شوند.
راسلو میگوید: «اگر تقاضای جدید برق، مثلا در بخش حملونقل یا صنعت، بهسوی اوجهای تولید تجدیدپذیر هدایت شود، میتواند به قیمت بهتر برای پروژههای تجدیدپذیر کمک کند، توجیه اقتصادی آنها را بهبود بخشد و در عین حال هزینه محدود کردن تولید را کاهش دهد؛ امری که به نفع همه مصرفکنندگان است.»
او میافزاید: «با عرضه برقی هرچه تجدیدپذیرتر، رقابتیتر و بومیتر، اسپانیا در موقعیتی عالی برای برقیسازی قرار دارد.»