تنها حدود پنج درصد از خانوارهای آلمان به کنتور هوشمند مجهز شدهاند، در حالی که در بسیاری از کشورهای دیگر اتحادیه اروپا این فناوری تقریبا به طور کامل نصب شده است.
آلمان یکی از کندترین برنامههای نصب کنتورهای هوشمند در اروپا را دارد. تا دسامبر ۲۰۲۵ تنها ۵.۵ درصد خانوارها به این کنتورها مجهز شدهاند، در حالی که این سهم در فرانسه، ایتالیا، هلند و اسپانیا بیش از ۹۰ درصد و به طور میانگین در اتحادیه اروپا ۶۳ درصد است.
آگهی
آگهی
این وضعیت برای آلمان جابهجایی مصرف انرژی به زمانهایی را دشوارتر میکند که تولید از منابع تجدیدپذیر فراوان است و در نتیجه به اتلاف برق بادی و خورشیدی در این کشور و همچنین به پرداخت برخی از بالاترین قبضهای انرژی در اروپا توسط شهروندان آلمانی دامن میزند.
با توجه به دادههای تازه «انستیتوی انرژی» که نشان میدهد آلمان در سال گذشته برای نخستین بار برق بیشتری از باد و خورشید نسبت به سوختهای فسیلی تولید کرده است، راهکارهایی برای انعطافپذیری شبکه مانند کنتورهای هوشمند بیش از پیش اهمیت پیدا میکنند.
پس پشت کندی نصب کنتورهای هوشمند در آلمان چه عواملی قرار دارد و آیا این روند در حال سرعت گرفتن است؟
چرا آلمان از برنامه نصب کنتورهای هوشمند اتحادیه اروپا کنار کشید
وقتی «بسته سوم انرژی» اتحادیه اروپا در سال ۲۰۰۹ هدفی برای نصب کنتورهای هوشمند در سراسر این بلوک تعیین کرد، یک بند حق انصراف نیز در آن گنجانده شد؛ اگر کشورهای عضو در یک تحلیل نشان میدادند که هزینههای اقتصادی از منافع پیشی میگیرد، میتوانستند مستثنا شوند.
در شرایطی که بحثهای داغ درباره حفظ حریم دادهها در آلمان جریان داشت، جمعآوری دادههای شخصی بیشتر در داخل خانه به لحاظ سیاسی سیاستی نامحبوب بود. دولت آلمان از شرکت مشاوره «ارنست اند یانگ» خواست یک تحلیل هزینه و فایده انجام دهد.
مطالعه سال ۲۰۱۲ هشدار داد هزینه نصب از صرفهجویی احتمالی انرژی برای خانوارها بیشتر خواهد بود. این گزارش استدلال میکرد که شبکههای محلی آماده مدیریت ناپایداری تولید متناوب از منابع تجدیدپذیر نیستند و به جای یک برنامه شتابزده، استقرار مرحلهای و مبتنی بر بازار را توصیه میکرد.
اکنون، ۱۴ سال بعد، این کشور در حال بازنگری رویکرد خود است. گسترش عظیم ظرفیت باد و خورشید باعث شده است عرضه در بسیاری مواقع از تقاضا فراتر رود و این امر به بروز قیمتهای منفی برق در بازار عمدهفروشی منجر شده است؛ وضعیتی که به نوبه خود سرمایهگذاری در تجدیدپذیرها را بیانگیزه میکند.
این وضعیت همچنین به هزینه «کاهش اجباری تولید» در آلمان دامن میزند؛ چرا که تولیدکنندگان تجدیدپذیر یا برای جلوگیری از زیان مالی، تولید را متوقف میکنند یا دولت برای خاموش کردن توربینها و پنلها به آنها پول میپردازد. آلمان در سال ۲۰۲۵ حدود ۴۳۵ میلیون یورو برای جبران این کاهش اجباری تولید به نیروگاههای تجدیدپذیر پرداخت کرده است.
کنتورهای هوشمند میتوانند کمک کنند آلمان به جای هدر دادن این برق مازاد آن را مصرف کند و در عین حال به خانوارها و شرکتها امکان دهند از برق کمهزینه از طریق تعرفههای منعطف بهرهمند شوند.
یان روزنو، استاد سیاست انرژی و اقلیم در دانشگاه آکسفورد، میگوید: «تشویق مردم به انعطافپذیری در مصرفشان اگر کنتور هوشمند نداشته باشند کار دشواری است.»
«Spionagezähler»: آیا کنتورهای هوشمند برای حریم خصوصی خطرناکاند؟
سوءاستفاده تاریخی از دادههای شخصی در آلمان باعث شده شهروندان این کشور نسبت به اشتراکگذاری دادهها حساسیت ویژهای داشته باشند و این حساسیت به نگاه آنها نسبت به کنتورهای هوشمند هم سرایت کرده است.
روزنو میگوید: «بیگمان بدبینی زیادی درباره کنتورهای هوشمند وجود دارد، درست یا نادرست، بهویژه در زمینه اشتراکگذاری دادهها و حریم خصوصی. رسانهها سروصدای زیادی به راه انداختند که این کنتورها قرار است برای جاسوسی از شما به کار بروند.»
تیترهایی که از «Spionagezähler» (کنتورهای جاسوسی) در زیرزمین خانهها و تبدیل ساکنان به «gläserner Mensch» (انسانهای شیشهای) خبر میدادند، ترس از نظارت اضافی و غیرضروری را تغذیه کردند.
اما آیا این ترسها واقعیت دارد؟
کریستوف زورگه، کارشناس امنیت فناوری اطلاعات و استاد انفورماتیک حقوقی در دانشگاه زارلند، میگوید: «کنتورهای هوشمند برق از نظر تئوری میتوانند دادههای بسیار دقیقی از الگوی مصرف برق یک خانوار ارائه کنند.»
اما در عمل این سطح از جزئیات جمعآوری نمیشود؛ کنتورهای هوشمند معمولا هر ۱۵ دقیقه داده ثبت میکنند نه هر ثانیه.
زورگه به یورونیوز ارث میگوید: «این دادهها هنوز آنقدر دقیق هستند که تشخیص دهند چه زمانی دستگاههایی مثل ماشین لباسشویی، خشککن یا آبگرمکن لحظهای در حال کار هستند و حتی میتوان از آنها نتیجه گرفت آیا کسی در خانه حضور دارد یا نه.»
در صورت دسترسی غیرمجاز به این دادهها، به شکل فرضی این امکان وجود دارد که مثلا شرکتهای بیمه، بازاریابها، نهادهای مجری قانون یا بازیگران مخرب از آنها سوءاستفاده کنند.
زورگه توضیح میدهد: «همانند همه رایانهها، دستکم یک خطر تئوریک وجود دارد که مهاجم بتواند این دستگاهها را دستکاری کند تا دادههایی با وضوح بالاتر از آنچه اجازه دارند منتقل کنند.»
او میگوید بدترین سناریوی ممکن نسبت به دوران واکنش منفی سال ۲۰۱۲ تفاوت چندانی نکرده است، اما معتقد است احتمال وقوع چنین سناریویی از آن زمان کاهش یافته، زیرا مقررات اتحادیه اروپا و قوانین ملی درباره حریم خصوصی در کنتورهای هوشمند سختگیرانهتر شده است.
کنتورهای هوشمند چگونه در برابر مهاجمان محافظت میشوند؟
از زمان نخستین موج انتقادها در سال ۲۰۱۲ تا امروز، هم مقررات حفاظت از دادهها و هم قوانین امنیت سایبری بهطور چشمگیری تکامل یافتهاند. توصیه غیرالزامآور اتحادیه اروپا درباره حریم خصوصی در کنتورهای هوشمند جای خود را به یک چارچوب حقوقی الزامآور داده است.
پردازش غیرقانونی دادههای کنتورهای هوشمند در اتحادیه اروپا اکنون مشمول جریمههای سنگین «مقررات عمومی حفاظت از دادهها» (GDPR) است و درگاههای ارتباطی این کنتورها نیز زیر پوشش قانون تابآوری سایبری اتحادیه اروپا قرار میگیرند؛ قانونی که طراحی مبتنی بر امنیت سایبری و گزارش اجباری رخدادها را الزامی میکند و محصولات «حیاتی» مانند این تجهیزات باید حداکثر تا دسامبر ۲۰۲۷ کاملا با آن منطبق شوند.
آلمان حتی فراتر رفته است؛ «قانون بهرهبرداری از نقطه اندازهگیری» اخذ گواهی امنیتی برای کنتورهای هوشمند را الزامی میکند و اداره فدرال امنیت اطلاعات (BSI) نیز مقرر کرده است دادهها باید بهصورت محلی پردازش و رمزگذاری شوند و تنها اطلاعات مرتبط با صدور قبض بهطور پیشفرض به اشتراک گذاشته شود.
زورگه میگوید: «در مجموع اکنون یک چارچوب حقوقی کاملا جامع وجود دارد که مستلزم بهکارگیری حفاظتهای فنی قابل توجه برای کنتورهای هوشمند است» و اضافه میکند: «به نظر من دغدغههای مربوط به امنیت و حریم خصوصی دیگر امروز مسئلهای چندان جدی نیست.»
امنیت بالاتر یعنی اجرای کندتر و هزینههای بیشتر
آلمان فعلا از مسیری که برای نصب کنتورهای هوشمند در ۹۰ درصد خانههایی که طبق قانون باید تا سال ۲۰۳۲ به این تجهیزات مجهز شوند، ترسیم شده بود عقب مانده است و بسیاری از بهرهبرداران همین حالا هم به اهداف میانی سال ۲۰۲۵ نرسیدهاند. الزامات سختگیرانه برای گواهی امنیتی باعث کند شدن روند نصب و افزایش هزینهها شده است.
این وضعیت سیاستگذاران را به فکر طرح «Smart Meter Light» یا «کنتور هوشمند سبک» انداخته است؛ دستگاهی سادهتر که تنها توانایی ارسال دادههای مصرف و امکان بهرهگیری از تعرفههای پویا را دارد، اما از سختافزار کنترلی لازم برای روشن و خاموش کردن خودکار دستگاهها از راه دور و تحقق صرفهجویی خودکار بینصیب است.
این ایده را «ابتکار کنتور هوشمند» (SMI)، ائتلافی از چهار عرضهکننده دیجیتال انرژی سبز شامل «اُکتوپوس انرژی»، «تیبر»، «رابوت انرژی» و «اوستروم» پیش برده است؛ شرکتهایی که مدل کسبوکارشان بر فروش تعرفههای پویا دقیقا به همان خانوارهایی استوار است که اکنون به دلیل کندی نصب کنتورهای هوشمند، از این امکان محروم ماندهاند. آنها استدلال میکنند که این دستگاههای سادهشده نباید مشمول همان قواعد سختگیرانه امنیتی کنتورهای هوشمند کامل باشند.
دولت ائتلافی آلمان این ایده را در قالب بسته اصلاحات ماه ژوئیه ۲۰۲۶ برای خانوارهایی که خارج از دامنه نصب اجباری هستند پذیرفته است، هرچند تاکید میکند هدف، دستگاهی ساده، ارزان و ایمن از نظر سایبری است نه لزوما محصولی با الزامات گواهیگیری کاهشیافته.
فرانک بورخارت از نهاد فنی تنظیم مقررات VDE FNN هشدار میدهد هرگونه فاصله گرفتن از استانداردهای امنیتی موجود میتواند به اختلال منجر شود و میگوید: «بدون استانداردهای یکنواخت، در نهایت به هرج و مرج میرسیم.» او معتقد است بهجای اینگونه تغییرات، باید از ابزارهای موجود مانند اشتراک یک درگاه کنتور هوشمند میان چند کنتور در یک ساختمان آپارتمانی استفاده شود.
برخی دیگر نگاه متفاوتی دارند. اندی برادلی از شرکت مشاوره انرژی «السیپی دلتا» کنتور هوشمند سبک را «مشوقی مهم برای فعال شدن تعرفههای پویا و ارتقای انعطافپذیری مصرف خانگی در آلمان» توصیف میکند.
آیا منافع مالی کنتورهای هوشمند از هزینههایشان بیشتر است؟
حتی با در نظر گرفتن هزینههای فزاینده ناشی از الزامات امنیتی، ظرفیت سود مالی کنتورهای هوشمند قابل توجه است.
روزنو میگوید: «در بریتانیا که هم کنتورهای هوشمند فراگیر شدهاند و هم تعرفههای بسیار منعطف وجود دارد، اگر خودروی برقی خود را بهطور هوشمند شارژ کنید یا از پمپ حرارتی به شکل انعطافپذیر استفاده کنید، مثلا پیشگرمایش یا پیشسرمایش، بهراحتی میتوانید ۲۰ تا ۳۰ درصد صرفهجویی کنید. در آلمان اگر کنتور هوشمند نداشته باشید اساسا امکان انجام چنین کاری را نخواهید داشت.»
حتی تغییرات جزئی در مصرف نیز در سطح سیستم اثرگذار است. گزارش سال ۲۰۲۳ اندیشکده آلمانی «اگورا انرگیوِنده» نشان داد اگر خانوارهای آلمانی از خودروهای برقی، پمپهای حرارتی و ذخیرهسازهای خانگی خود به شکل انعطافپذیر استفاده کنند، میزان صرفهجویی در کل سیستم تا سال ۲۰۳۵ میتواند سالانه حدود ۱۰ میلیارد یورو باشد؛ رقمی که شامل ۵.۴ میلیارد یورو کاهش هزینه سوخت و ۴.۸ میلیارد یورو صرفهجویی از طریق جلوگیری از توسعه بیشتر شبکه است.
همان مطالعه نشان داد خانوارهایی که از تعرفههای پویا استفاده میکنند در بلندمدت میتوانند سالانه حدود ۶۰۰ یورو صرفهجویی کنند.