جنگ در ایران قیمت کود را سر به فلک رسانده، اما این کشاورزان همچنان آرام و بیتفاوت به کار خود ادامه میدهند.
با شدت گرفتن جنگ علیه ایران که عرضه کود را تهدید کرده و قیمت سوخت را سر به فلک برده است، بحران تازهای در مزارع اروپا در حال شکلگیری است. اما برخی مزارع بیش از بقیه در برابر این شوکها مصون ماندهاند.
آگهی
آگهی
مزارع احیاگر بسیار کمتر از همتایان مرسوم خود به کودهای شیمیایی وارداتی وابستهاند، در حالی که با هزینهای بهمراتب پایینتر، بازدهی بسیار مشابهی دارند. آنها با استفاده از کمپوست، کود دامی، چرای گردشی دام و گیاهان پوششی که در فصل رکود برای ساخت خاک سالم کاشته میشوند، حاصلخیزی طبیعی خاک را افزایش میدهند.
این فقط به این معنا نیست که در زمان اختلال در زنجیرههای تامین جهانی آسیبپذیری کمتری دارند، بلکه با کاهش آلودگی، تقویت تنوع زیستی و حتی بهبود سلامت عمومی، آینده خود را نیز تضمین میکنند.
چرا جنگ ایران بر بازار کود اثر گذاشته است؟
با مسدود شدن مسیر کشتیرانی حیاتی تنگه هرمز، حدود یکسوم تجارت جهانی کود متوقف شده است.
این تنگه همچنین شاهراه حملونقل صادرات جهانی نفت است و حدود یکپنجم عرضه نفت از آن عبور میکند. گاز طبیعی در تولید کودهای شیمیایی نیتروژنی، که در اروپا و فراتر از آن به طور گسترده استفاده میشود، اهمیتی اساسی دارد.
گابریل تاوس، مدیرعامل کامونلند (منبع به زبان انگلیسی)، سازمان بینالمللی غیرانتفاعی که با مردم محلی در بیش از ۵۰ کشور برای احیای مناظر تخریبشده همکاری میکند، میگوید: «هر بحران مربوط به سوختهای فسیلی به ما یادآوری میکند که کشاورزی مرسوم تا چه اندازه آسیبپذیر است؛ کشاورزانی که به کودهای شیمیایی وابستهاند، در برابر شوکهای قیمتیای قرار میگیرند که کنترلی بر آنها ندارند.»
آیا مزارع برای پربازده بودن به کود شیمیایی نیاز دارند؟
برآورد میشود حدود نیمی از جمعیت جهان با محصولاتی تغذیه میشوند که با استفاده از کودهای مصنوعی تولید شدهاند. هرچند گیاهان بدون این کودها هم میتوانند رشد کنند، اما کشاورزی صنعتی مدرن برای سرعت و مقیاس تولید به شدت به آنها متکی است.
اما بهای آن چیست؟
مصرف بیرویه کودهای شیمیایی نیتروژنی، با آلوده کردن آب و هوا، فرسایش خاک و ایجاد خطر برای سلامت انسان، تابآوری مزارع را از بین میبرد.
شیلا دارموس، کشاورز نسل سومی، در مزرعهاش در یونان نیتروژن را به طور طبیعی و از طریق گیاهان تامین میکند.
او توضیح میدهد: «ما پرماکالچر، کشاورزی سنتروپیک و روشهای اگروفارستری را با هم ترکیب کردهایم و بیش از ۳۰ سال است شاخههای هرسشده درختان را خرد کرده و روی خاک میگذاریم تا با تجزیه مواد آلی، خاکی غنی و حاصلخیز بسازیم؛ روشی که گاهی کوددهی سبز نامیده میشود.»
او میافزاید: «همچنین در خود مزرعه گیاهان تثبیتکننده نیتروژن میکاریم، بنابراین این سامانه بدون نیاز به واردات هیچ نوع کود شیمیایی، نیتروژن مورد نیاز خود را تولید میکند.»
در مزرعه «کرلی کریک» در منطقه باسک اسپانیا، کشاورز مگان سپ نیز یک نظام چرخهای بسته ایجاد کرده است.
او توضیح میدهد: «تمام کمپوست مورد نیاز خود را از بستر اسبها، بزها و مرغها، و همچنین پسماندهای آشپزخانه و زبالههای باغ تولید میکنیم. همچنین باقلا میکاریم که نیتروژن را در خاک تثبیت میکند و سپس اجازه میدهیم این گیاهان در کرتها تجزیه شوند و به این ترتیب سطح نیتروژن خاک را بالا میبریم.»
«اکوسیستم با ما و به نفع ما کار میکند»
یانیک سخونهوفن، کشاورز و مالک مزرعه ارگانیک لا خونکرا (منبع به زبان انگلیسی) در مورسیا در اسپانیا، مزایای گذار از کشاورزی مرسوم به کشاورزی احیاگر را از نزدیک دیده است.
او میگوید: «مزرعهای که زمانی به خاطر نبود پرندگان و حشرات، حس خالی و وهمآلودی داشت، اکنون شاهد بازگشت تنوع زیستی است.»
لا خونکرا به جای استفاده از کودهای غیرآلی، بر ورمیکمپوست ـ یعنی استفاده از کرمها برای تبدیل پسماندهای آلی به کمپوست ـ و محلولپاشی برگی برای غنی کردن خاک تکیه دارد.
یانیک میگوید: «حالا وقتی وارد این مزرعه میشوم، گلهای خودرو، خرگوشها و انواع جانوران را میبینم. اکوسیستم با ما و برای ما کار میکند و تقریبا هیچ آفتی نداریم.»
چرا کشاورزی احیاگر فراگیر نشده است؟
با وجود مزایای گسترده کشاورزی احیاگر، پذیرش آن در اروپا کند بوده است. بر اساس یک گزارش منتشرشده در نشریه نیچر (منبع به زبان انگلیسی)، تنها حدود ۲ درصد مزارع کاملا احیاگر به شمار میآیند و حدود ۵ تا ۱۰ درصد دیگر در حال گذار به این شیوه هستند.
گذار به کشاورزی احیاگر میتواند بسیار پرزحمت باشد و نتایج آن نیز بلافاصله دیده نمیشود. همه کشاورزان هم به منابع مالی و دورههای آموزشی لازم برای انجام این تغییرات دسترسی ندارند.
یانیک میگوید: «کشاورزان به تنهایی از عهده این کار برنمیآیند. سیاستها، مشوقها و سرمایهگذاریها باید... کشاورزانی را که زمین را به شیوهای مدیریت میکنند که برای چشمانداز وسیعتر پیرامون سودمند است، پاداش بدهند.»
شیلا میافزاید: «باید پرداخت یارانه به روشهای کشاورزی و کسبوکارهایی را متوقف کنیم که زمین و جوامع محلی را بازتولید و احیا نمیکنند.»
سیاست مشترک کشاورزی اتحادیه اروپا (CAP) برای اقدامهای سازگار با محیط زیست، اقلیم و تنوع زیستی به کشاورزان پاداش میدهد، اما یک گزارش WBCSD (منبع به زبان انگلیسی) در مارس ۲۰۲۵ نشان داد که دسترسی به این طرحها دشوار است و هزینه سرمایهگذاریهای اولیه را پوشش نمیدهد. همچنین طبق پیشنهاد بودجه کمیسیون اروپا برای سالهای ۲۰۲۸ تا ۲۰۳۴، بودجه CAP قرار است بین ۲۰ تا ۳۰ درصد کاهش یابد.
فشار بازار برای تولید انبوه و یکنواختی کالاهای کشاورزی، عامل دیگری است که جلوی پذیرش شیوههای احیاگر توسط تولیدکنندگان را میگیرد.
آیا مزارع احیاگر همان میزان محصول تولید میکنند؟
یک گزارش ۲۰۲۵ (منبع به زبان انگلیسی) از سوی ائتلاف اروپایی کشاورزی احیاگر (EARA) نشان داد که عملکرد مزارع احیاگر تنها ۲ درصد کمتر از مزارع متعارف است. در عوض،投入های پرهزینه به شکل چشمگیری پایینتر است؛ به طور متوسط ۶۱ درصد کود نیتروژنی شیمیایی کمتر و ۷۵ درصد آفتکش کمتری استفاده شده است.
برای یک کشاورز زراعی متعارف در اروپا، کود شیمیایی میتواند تا ۱۲ درصد از کل هزینه投入ها را تشکیل دهد و در دورههای جهش قیمتی این سهم به شدت بالا میرود.
در بحران کنونی نیز محصولات کشاورزان احیاگر بهتر محافظت میشود.
شیلا، که معتقد است در پی بحرانهای پیاپی سوخت، شمار بیشتری از کشاورزان برای کسب «استقلال بلندمدت» از «صنایع بزرگ مواد شیمیایی کشاورزی» تلاش خواهند کرد، میگوید: «کشاورزی احیاگر فقط به احیای بومشناختی و تابآوری محیطی مربوط نمیشود؛ بلکه تابآوری اجتماعی و اقتصادی در برابر شوکها و بحرانها را نیز افزایش میدهد.»
یانیک میگوید: «ممکن است امسال برای دیزل تراکتورها ۱۰۰ هزار یورو بیشتر خرج کنیم، اما این مساله تاثیری منفی بر عملکرد ما نمیگذارد.»
مزرعه مگان در منطقه باسک به دلیل قطع ارتباط با شبکه سراسری برق، حتی بیشتر از این در برابر بحرانها مصون است. این مزرعه ۹۷ درصد برق خود را از انرژی خورشیدی تامین میکند؛ از جمله برای شارژ خودروی هیبریدی چهارچرخ محرک. همین موضوع آنها را در جریان قطع برق گسترده در اسپانیا در سال گذشته نیز محافظت کرد. فروش تمام محصولات در شعاع ۵۰ کیلومتری نیز قرار گرفتن آنها در معرض افزایش هزینه حملونقل در زمان جهش قیمت سوختهای فسیلی را باز هم کاهش میدهد.
برای گذار به کشاورزی احیاگر چه کمکهایی در دسترس است؟
کمبود دانش و آموزش، مانع مهم دیگری است. اتحادیه اروپا از طریق «EIT Food» (وابسته به انستیتوی اروپایی نوآوری و فناوری) دورهها و کارگاههای آنلاین رایگان برگزار میکند تا به کشاورزان برای گذار به شیوههای پایدار کمک کند.
اما در میدان عمل، این کشاورزان احیاگر اروپا هستند که پیشگام این تحول شدهاند.
یانیکِ لا خونکرا، به عنوان همبنیانگذار آکادمی رجنریشن (منبع به زبان انگلیسی)، درباره کشاورزی احیاگر و احیای اراضی در جنوب اسپانیا به دیگران آموزش میدهد.
او یکی از بسیاری از کشاورزانی است که با «کامونلند» همکاری میکند؛ نهادی که رویکردی کلنگر به کشاورزی دارد و اثرات اجتماعی، احیای تنوع زیستی و بازده مالی را در کنار هم میبیند.
گابریل از «کامونلند» میگوید: «ما تابآوری را از دل خاک میسازیم. گسترش این گذار و اطمینان از اینکه کسانی که در خط مقدم کار میکنند، منابع و جایگاه لازم را برای هدایت آن دارند، از مهمترین کارهایی است که میتوانیم در این روزگار پرابهام ژئوپلیتیک انجام دهیم.»
شیلا دارموس به عنوان همبنیانگذار و مدیر سازمان غیرانتفاعی The Southern Lights (منبع به زبان انگلیسی) و ابتکار Regenerative Farming Greece (منبع به زبان انگلیسی) ـ که هر دو از شرکای دیگر کامونلند هستند ـ درباره روشهای احیاگر در یونان آموزش میدهد.
او میگوید: «وقتی دوباره پیوند آنچه را که گسسته شده برقرار کنیم ـ وقتی دوباره با این آشنا شویم که غذای ما چگونه و توسط چه کسانی تولید میشود، رودخانههایمان چه نسبتی با خاک و جنگلها دارند و سلامت خاک چگونه پایه سلامت انسان است ـ آن وقت درمییابیم که کشاورزی نکردن به شیوه احیاگر تا چه حد خطرناک و کوتاهبینانه است.»