کارشناسان میگویند کشورهایی که در سال ۲۰۲۲ در انرژیهای تجدیدپذیر سرمایهگذاری کردند در برابر بحران کنونی سوخت مقاومترند.
جنگ در ایران وابستگی جهان به مسیرهای شکننده انتقال سوختهای فسیلی را آشکار کرده و به درخواستها برای تسریع گذار به انرژیهای تجدیدپذیر فوریت بخشیده است.
آگهی
آگهی
درگیریها صادرات نفت از طریق تنگه هرمز، گذرگاه آبی باریکی که حدود یک پنجم نفت و گاز طبیعی مایعشده جهان (الانجی) از آن عبور میکند، عملا متوقف کرده است. این اختلال بازارهای انرژی را تکان داده، قیمتها را بالا برده و بر اقتصادهای وارداتمحور فشار وارد کرده است.
آسیا، که مقصد عمده این نفت بود، بیش از همه آسیب دیده است، اما این اختلالها برای اروپا نیز مشکلساز شده؛ جایی که سیاستگذاران در پی راههایی برای کاهش مصرف انرژی هستند و برای افریقا نیز هشداردهنده است؛ قارهای که خود را برای افزایش بهای سوخت و تورم آماده میکند.
برخلاف شوکهای نفتی پیشین، اکنون در بسیاری نقاط جهان برق تولیدشده از منابع تجدیدپذیر با سوختهای فسیلی رقابت میکند. طبق اعلام آژانس بینالمللی انرژیهای تجدیدپذیر، بیش از ۹۰ درصد پروژههای جدید برق تجدیدپذیر در سال ۲۰۲۴ در جهان ارزانتر از گزینههای فسیلی بودهاند.
نفت فراتر از تولید برق، در بسیاری صنایع دیگر مانند تولید کود شیمیایی و پلاستیک نیز به کار میرود. به همین دلیل بیشتر کشورها تاثیر آن را احساس میکنند در حالی که کشورهایی که سهم بیشتری از برقشان از منابع تجدیدپذیر تامین میشود کمتر در معرض شوک قرار دارند، زیرا انرژیهای تجدیدپذیر بر منابع داخلی مانند خورشید و باد تکیه دارند نه سوخت وارداتی.
جیمز بوون از شرکت مشاورهای استرالیایی «ریمپ ریسرچ» میگوید: «این بحرانها مرتب رخ میدهند. آنها ویژگی جدانشدنی نظام انرژی مبتنی بر سوخت فسیلی هستند، نه یک خطا در آن.»
چین و هند سپر تجدیدپذیر ساختهاند، اما سپر چین بزرگتر است
چین و هند، دو پرجمعیتترین کشور جهان، با چالش مشترک تامین برق کافی برای رشد اقتصادی بیش از یک میلیارد نفر روبهرو هستند. هر دو ظرفیت تولید انرژی تجدیدپذیر خود را افزایش دادهاند، اما چین با وجود تداوم اتکای خود به نیروگاههای زغالسنگسوز این کار را در مقیاسی به مراتب بزرگتر انجام داده است.
امروز چین در حوزه انرژیهای تجدیدپذیر پیشتاز جهان است. طبق یافتههای آژانس بینالمللی انرژی، حدود یک خودرو از هر ده خودرو در چین برقی است. چین همچنان بزرگترین واردکننده نفت خام جهان و بزرگترین خریدار نفت ایران است اما برقیرسانی بخشهایی از اقتصاد خود با تکیه بر انرژیهای تجدیدپذیر، وابستگیش به واردات را کاهش داده است.
لائوری میلویرتا از «مرکز پژوهش انرژی و هوای پاک» میگوید: «بدون این تغییر چین در برابر اختلالهای عرضه و شوکهای قیمتی بسیار آسیبپذیرتر میبود.» به گفته او چین همچنین میتواند روی ذخایری که در دوران قیمتهای پایین انباشته شده تکیه کند و در کارخانهها میان استفاده از زغالسنگ و نفت به عنوان سوخت جابهجا شود.
هند نیز استفاده از انرژی پاک، بهویژه برق خورشیدی را افزایش داده است، اما این روند کندتر بوده و حمایت دولتی برای تولید تجهیزات انرژی تجدیدپذیر و اتصال برق خورشیدی به شبکه سراسری کمتر بوده است.
پس از حمله روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، هند با خرید نفت ارزانشده روسیه و افزایش تولید زغالسنگ، امنیت انرژی را در اولویت قرار داد. این کشور همچنین تولید برق خورشیدی و بادی را بالا برد؛ اقدامی که به گفته دوتاتریا داس از اندیشکده «امبر» به نرمتر شدن ضربه اختلالها کمک کرده، هرچند نتوانسته آنها را کاملا خنثی کند.
داس میگوید: «همه نمیتوانند چین باشند.»
هند اکنون با کمبود گاز مایع مورد استفاده برای پخت و پز روبهرو است. این وضعیت هجوم به خرید اجاقهای القایی را در پی داشته و نگرانی از تعطیلی رستورانها را افزایش داده است. صنایع تولید کود و سرامیک نیز ممکن است آسیب ببینند.
کشورهای ثروتمند دوباره به سوخت فسیلی رو آوردهاند
شوک انرژی برای کشورهای ثروتمند در اروپا و شرق آسیا تجربه تازهای نیست.
در سال ۲۰۲۲ برخی دولتهای اروپایی تلاش کردند وابستگی به سوختهای فسیلی را کاهش دهند اما به گفته پاولینه هاینریش، پژوهشگر حوزه اقلیم و انرژی در کالج کینگز لندن، بسیاری از آنها خیلی زود تمرکز خود را به یافتن تامینکنندگان جدید سوخت فسیلی معطوف کردند.
او میگوید آلمان در حالی که روند گذار انرژی، از جمله تلاشها برای کاهش تقاضا، کند شد، با شتاب پایانههای واردات الانجی ساخت تا گاز روسیه را عمدتا با سوخت آمریکایی جایگزین کند.
طبق یک مطالعه در سال ۲۰۲۳، هزینه اضافی اروپا برای سوختهای فسیلی از زمان جنگ روسیه و اوکراین معادل حدود ۴۰ درصد سرمایهگذاری لازم برای گذار نظام برق این قاره به انرژی پاک بوده است.
هاینریش میگوید: «در اروپا درس اشتباهی گرفتیم.»
آیومی فوکاکوسا از سازمان «دوستان زمین ژاپن» میگوید در ژاپن، که به شدت به واردات انرژی وابسته است، پاسخهای سیاستی به شوکهای گذشته بیشتر بر تنوعبخشی به واردات سوخت فسیلی متمرکز بوده تا سرمایهگذاری در انرژیهای تجدیدپذیر داخلی.
طبق دادههای اندیشکده «امبر»، سهم انرژی خورشیدی و بادی از تولید برق ژاپن تنها ۱۱ درصد است؛ همسطح هند اما پایینتر از سهم ۱۸ درصدی چین. مصرف انرژی در ژاپن نیز به مراتب کمتر از هر دو کشور است.
در دیدار این هفته نخستوزیر ژاپن، سانائه تاکایچی، با دونالد ترامپ، رئیسجمهور امریکا، جنگ ایران در صدر دستور کار بود. ترامپ که مدتهاست از ژاپن میخواهد الانجی بیشتری از امریکا بخرد، به تازگی از کشورهای همپیمان مانند ژاپن خواسته است برای کمک به تامین امنیت تنگه هرمز «بیشتر پای کار بیایند».
رئیسجمهور کره جنوبی، لی جایمیونگ، گفته است این بحران میتواند «فرصتی خوب» برای تسریع گذار به انرژیهای تجدیدپذیر باشد.
کشورهای فقیر در معرض بیشتری قرار دارند
کشورهای فقیرتر در آسیا و افریقا در رقابت با کشورهای ثروتمند اروپایی و آسیایی و خریداران بزرگ مانند هند و چین برای میزان محدودی از گاز، در حال بالا بردن قیمتهای جهانی هستند.
اقتصادهای وابسته به واردات مانند بنین و زامبیا در افریقا و بنگلادش و تایلند در آسیا ممکن است با شدیدترین شوکها روبهرو شوند. سوخت گران هزینه حملونقل و غذا را بالا میبرد و بسیاری از این کشورها ذخایر ارزی محدودی دارند که توان پرداخت هزینه واردات را در صورت تداوم قیمتهای بالا محدود میکند.
افریقا ممکن است بهویژه آسیبپذیر باشد زیرا بسیاری از کشورهای این قاره برای به حرکت درآوردن ناوگان حملونقل و زنجیرههای تامین خود به نفت وارداتی متکی هستند.
کندی مبهوا، پژوهشگر «مرکز مطالعات خطرات وجودی» در دانشگاه کمبریج، میگوید برای کشورهای افریقایی منطقی است که با سرمایهگذاری در انرژیهای پاکتر، امنیت بلندمدت انرژی خود را تقویت کنند.
اما همه به سمت تجدیدپذیرها نمیروند: افریقای جنوبی در حال بررسی ساخت یک پایانه واردات الانجی و نیروگاههای جدید گازسوز است.
برخی دیگر مانند اتیوپی که در سال ۲۰۲۴ برای ترویج خودروهای برقی استفاده از خودروهای بنزینی و دیزلی را ممنوع کرد، با شتاب بیشتری به سمت تجدیدپذیرها میروند.
حانان حسان، تحلیلگر اندیشکده دولتی «موسسه امور خارجی» اتیوپی، میگوید: «چالش اصلی تنها تابآوری در برابر شوک بعدی نیست، بلکه این است که این شوکها مسیر توسعه کشور را از ریل خارج نکند.»
تجدیدپذیرها برای برخی کشورها سپر ایجاد کردهاند
افزایش استفاده از انرژی تجدیدپذیر به مصون ماندن برخی کشورهای آسیایی در برابر شوک انرژی کمک کرده است.
به گزارش اندیشکدههای «تجدیدپذیرها در اولویت» و «مرکز پژوهش انرژی و هوای پاک»، رونق انرژی خورشیدی در پاکستان از سال ۲۰۲۰ تاکنون از واردات بیش از ۱۲ میلیارد دلار (۱۰.۳ میلیارد یورو) سوخت فسیلی پیشگیری کرده و میتواند در سال ۲۰۲۶ نیز با قیمتهای کنونی حدود ۶.۳ میلیارد دلار (۵.۴۵ میلیارد یورو) دیگر صرفهجویی به همراه داشته باشد.
طبق اعلام گروه پژوهشی «صفر کربن آنالیتیکس»، تولید فعلی برق خورشیدی در ویتنام به این کشور کمک خواهد کرد تا در سال آینده و با توجه به قیمتهای بالای کنونی، صدها میلیون یورو از هزینه بالقوه واردات زغالسنگ و گاز صرفهجویی کند.
دیگر کشورها در تلاشند با منابع محدود خود کنار بیایند.
بنگلادش برای صرفهجویی در مصرف برق دانشگاهها را تعطیل کرده است. به گفته خونداکر غلام معاظم، اقتصاددان «مرکز گفتوگوی سیاستی» در داکا، این کشور به دلیل ظرفیت محدود ذخیرهسازی برای جذب شوکهای عرضه، پس از هجوم مردم به پمپبنزینها برای خرید اضطراری سوخت، ناچار به جیرهبندی آن شده است.
در شرایط کنونی دولتهای منطقه ناچارند تنها کمبودها را مدیریت کنند و قیمت را تحت کنترل نگه دارند. تایلند صادرات فرآوردههای نفتی را تعلیق کرده، تولید گاز خود را افزایش داده و برداشت از ذخایر را آغاز کرده است.
آریپورن اساوینپونگفان، پژوهشگر «انستیتوی پژوهش توسعه تایلند»، هشدار میدهد اگر درگیریها به ماه آوریل کشیده شود، ذخایر محدود تایلند و بودجه اندک یارانهها به معنای جهش چشمگیر قیمت خواهد بود.