یک کارشناس هواشناسی میگوید: «پدیده ای که قبلا آن را مربوط به ماه ژوئیه میدانستیم اکنون در اواسط ماه مه رخ میدهد.»
اروپا پس از آخر هفتهای در ماه مه با گرمای رکوردشکن که بخشهایی از قاره را درنوردید، این هفته خود را برای دمای سوزان بیشتری آماده میکند.
آگهی
آگهی
کارشناسان وبسایت «سیویر ودر یوروپ» هشدار میدهند که دمای هوا به شکل کمسابقهای در حال افزایش است و تا ۱۲ تا ۱۶ درجه سانتیگراد بالاتر از «میانگینهای بلندمدت اقلیمی» اوج میگیرد، در حالی که گازهای گلخانهای همچنان سیاره را داغتر میکنند.
مناطق جنوبی و جنوبغربی از جمله پرتغال، اسپانیا و فرانسه این هفته با دمای روزانه تا ۳۸ درجه سانتیگراد روبهرو خواهند شد و برای بخشهای وسیعی از فرانسه هشدار سطح متوسط گرمای شدید صادر شده است. کشورهای شمالیتر مانند آلمان و بریتانیا هم شاهد ثبت دمای بیشینه بالاتر از ۳۰ درجه هستند.
سازمان هواشناسی فرانسه، متئو فرانس، پدیده «گنبد گرمایی» را عامل این دماهای غیرعادی میداند و «سیویر ودر یوروپ» نیز تایید میکند که یک «گنبد گرمایی بسیار غیرمعمول و قدرتمند» بر فراز اروپای غربی و مرکزی مستقر شده است.
این پیشبین هوا (منبع به زبان انگلیسی) میگوید: «توده هوای بالای سر بسیاری از کشورها در روزهای آینده حتی داغتر خواهد شد، زیرا گنبد گرمایی در لایههای بالایی جو بیش از این تقویت میشود.» او اضافه میکند: «از آنجا که این الگو آمیختگی عمودی هوا و تشکیل ابر را محدود میکند، دمای بیشینه و کمینه در صدها ایستگاه در اروپای غربی رکوردهای تاریخی ماهانه را به چالش خواهد کشید.»
گنبد گرمایی چیست؟
این پدیده که با نام «حباب گرما» هم شناخته میشود، اصطلاح «گنبد گرمایی» تا دهه ۲۰۱۰ چندان رایج نبود. از آن زمان این واژه همراه با اصطلاحات دیگری که اغلب به شکل اغراقآمیز به کار میروند، مثل «گرداب قطبی» و «بمب برفی»، قربانی رویکرد زرد در پوشش پدیدههای هواشناسی شده و همین باعث شده بسیاری آن را صرفا مترادف موج گرما یا چند روز دمای بسیار بالا بدانند.
گنبدهای گرمایی زمانی شکل میگیرند که یک سامانه پرفشار در لایههای بالایی جو توسعه پیدا میکند و باعث میشود هوای زیر خود به پایین رانده و فشرده شود؛ فرایندی که دما را در لایههای پایینتر جو بالا میبرد. اما چون هوای گرم منبسط میشود، این فرایند تودهای برآمده شبیه گنبد ایجاد میکند که گرما را در درون خود به دام میاندازد.
در حالت عادی بادها میتوانند پرفشارها را جابهجا کنند، اما به دلیل آنکه گنبدهای گرمایی تا ارتفاع زیادی در جو کشیده میشوند، این سامانههای جوی تقریبا درجا میمانند.
در نتیجه، گنبدهای گرمایی باعث میشوند دما برای چندین روز یا حتی هفتهها به طور مستمر بسیار بالاتر از حد معمول باشد، خاک را خشک میکنند و خطر بروز آتشسوزیهای جنگلی را افزایش میدهند.
یک مطالعه در سال ۲۰۲۵ (منبع به زبان انگلیسی) که در نشریه «آکادمی ملی علوم آمریکا» منتشر شد نشان داد الگوهای جوی که باعث قفل شدن وضعیتهای حدی مانند گنبدهای گرمایی و سیلاب میشوند، از دهه ۱۹۵۰ تاکنون تحت تاثیر تغییرات اقلیمی ناشی از فعالیت انسان تقریبا سه برابر شدهاند.
آیا موجهای گرما و گنبدهای گرمایی یکسان هستند؟
بر اساس تعریف اداره هواشناسی بریتانیا (Met Office)، موج گرما «دورهای طولانی از هوای گرم، نسبت به شرایط مورد انتظار در آن منطقه و آن زمان از سال، است که ممکن است با رطوبت بالا همراه شود».
بنابراین حتی اگر چندین روز دمای بالا را تجربه کنید، لزوما درگیر موج گرما نیستید.
این تعریف همچنین به آن معناست که موج گرما و گنبد گرمایی یکی نیستند، اما گنبدهای گرمایی با به دام انداختن گرما و بالا بردن دما میتوانند به شکل مکرر به بروز موج گرما منجر شوند.
آیا موجهای گرمای ماه مه به «وضعیت عادی جدید» تبدیل میشوند؟
به گفته سرویس تغییرات اقلیمی کوپرنیک اتحادیه اروپا (C3S)، سال ۲۰۲۵ چه در سطح جهانی و چه در اروپا سومین سال گرم تاریخ ثبت شده است. سه سال گذشته، یعنی به ترتیب ۲۰۲۴، ۲۰۲۳ و ۲۰۲۵، گرمترین سالهای ثبتشده در سطح جهان بودهاند.
سال گذشته در دهها کشور دما از ۴۰ درجه سانتیگراد فراتر رفت؛ وضعیتی که کشورها را به سوی خشکسالی سوق داد، آتشسوزیهای گسترده به راه انداخت و به مرگ هزاران نفر انجامید. پژوهشگران کالج امپریال لندن و مدرسه بهداشت و پزشکی گرمسیری لندن با بررسی ۸۵۴ شهر اروپایی دریافتند تغییرات اقلیمی عامل ۶۸ درصد از ۲۴ هزار و ۴۰۰ مورد مرگ منتسب به گرما در تابستان گذشته بوده و دما را تا ۳.۶ درجه افزایش داده است.
کشورهایی که از یک موج گرما بیشترین آسیب را دیدند رومانی، بلغارستان، یونان و قبرس بودند؛ جایی که بین ۲۱ تا ۲۷ ژوئیه در دمایی تا ۶ درجه بالاتر از میانگین، حدود ۹۵۰ مرگ ناشی از گرما برآورد شده است؛ یعنی حدود ۱۱ مرگ روزانه در هر یک میلیون نفر.
با این حال، ایوانا ورگینی، هواشناس در WFY24، به یورونیوز ارث میگوید تابستان اروپا فقط گرمتر نمیشود، بلکه در هر دو سر فصل هم در حال طولانیتر شدن است.
او هشدار میدهد: «پدیدهای که پیشتر آن را پدیده مخصوص ماه ژوئیه میدانستیم، حالا در میانه ماه مه از راه میرسد.»
او میافزاید: «مطالعات نسبتدهی اقلیمی برآورد میکند موجهای گرمای ماه ژوئن در اروپا امروز حدود ۱۰ برابر محتملتر از دوران پیشاصنعتی هستند و همین روند برای ماه مه نیز در حال نمایان شدن است.»