ابهامهای ژئوپلیتیک، کمبود عرضه و اصلاحات مالیاتی تازه چین میتواند قیمت پنلهای خورشیدی را جهشی بالا ببرد؛ اما آیا وضعیت واقعا تا این حد بحرانی است؟
سرمایهگذاری خورشیدی که زمانی هزینهای گزاف داشت و فقط در دسترس نخبههای محیطزیستی بود، بهسرعت به یکی از ارزانترین منابع تولید برق در جهان تبدیل شده است. اما آیا قرار است ورق برگردد؟
آگهی
آگهی
قیمت پنلهای خورشیدی فتوولتاییک (PV) که از سلولهای خورشیدی مجزا تشکیل شده و نور خورشید را به برق تبدیل میکنند، در دهه گذشته بهشکل چشمگیری حدود ۹۰ درصد کاهش یافته است. بنا بر دادههای پایگاه Our World in Data، هر بار که ظرفیت تجمعی نصبشده در جهان دو برابر شده، هزینهها تقریباً ۲۰ درصد پایین آمده است.
همزمان، قیمت باتریهای خورشیدی که به خانوارها امکان میدهند در ساعات اوج مصرف برق ذخیره کنند، نیز از سال ۲۰۱۰ تا کنون به دلیل پیشرفت در شیمی باتری و فرایندهای تولید ۹۰ درصد کاهش یافته است.
اتحادیه اروپا اکنون انرژی خورشیدی را «ستاره درخشان» گذار پاک خود مینامد؛ منبعی که در سال ۲۰۲۴ نزدیک به یکچهارم معادل ۲۳.۴ درصد از مصرف برق این اتحادیه را تامین کرده است. در ژوئن سال گذشته، خورشید اصلیترین منبع برق تولیدی در اتحادیه اروپا بود.
در میانه جنگ علیه ایران، انرژی خورشیدی به خانوارها کمک میکند اثر شوکهای پرنوسان سوختهای فسیلی را تا حدی خنثی کنند. یک تحلیل تازه نشان داده است که استفاده از نور خورشید برای تولید برق با کاهش واردات گاز در تمام ماه مارس، روزانه بیش از ۱۰۰ میلیون یورو برای اروپا صرفهجویی به همراه داشته است.
کارشناسان میگویند اگر به دلیل چنگاندازی ایران بر تنگه هرمز قیمتها بالا بماند، میزان این صرفهجوییها میتواند تا پایان سال به ۶۷.۵ میلیارد یورو برسد.
درگیری جاری در خاورمیانه همچنین علاقه به برقیسازی بخش خانگی را افزایش داده و شرکتهای متعدد انرژی در سراسر اروپا از جهش اخیر در درخواستها برای نصب پنلهای خورشیدی و باتریهای خورشیدی خبر میدهند.
با این حال، همزمان با جهش تقاضا برای پنلهای خورشیدی، سیاستهای مالیاتی در خارج، قیمت نقره و عوامل دیگر میتوانند بهزودی موج تازهای از افزایش قیمتها را رقم بزنند.
اروپا پنلهای خورشیدی خود را از کجا تامین میکند؟
هرچند اتحادیه اروپا برای خورشیدی نقشی «بسیار مهم در گذار به انرژی پاکتر، مقرونبهصرفهتر و امنتر» قائل است، اما همچنان برای تولید پنلهای فتوولتاییک بهشدت به کشورهای بیرون از این بلوک وابسته است.
اتحادیه اروپا در سال ۲۰۲۴ حدود ۱۴.۶ میلیارد یورو کالای مرتبط با انرژی سبز وارد کرد که ۱۱.۱ میلیارد یورو آن مربوط به پنلهای خورشیدی بود. چین با سهمی معادل ۹۸ درصد از کل واردات، با فاصله بسیار بزرگترین تامینکننده این پنلها بود.
بر اساس گزارش آژانس بینالمللی انرژی (IEA (منبع به زبان انگلیسی))، چین از سال ۲۰۱۱ تاکنون بیش از ۵۰ میلیارد دلار حدود ۴۳ میلیارد یورو در ایجاد ظرفیت جدید زنجیره تامین فتوولتاییک سرمایهگذاری کرده؛ رقمی که ۱۰ برابر سرمایهگذاری اروپا است و بیش از ۳۰۰ هزار شغل تولیدی در سراسر زنجیره ارزش پنلهای خورشیدی ایجاد کرده است. امروز سهم این کشور در همه مراحل تولید پنلهای خورشیدی در جهان از ۸۰ درصد فراتر میرود.
یانیک شال از استارتاپ فناوری پاک 1KOMMA5° به یورونیوز ارث میگوید: «تولیدکنندگان چینی به چنان مقیاس و سطح هزینهای رسیدهاند که در خارج از چین قابل رقابت نیست.»
او ادامه میدهد: «در کشورهای دیگر، حتی خود اروپا، نیز کارخانههایی وجود دارد، اما آنها تنها بر مونتاژ نهایی پنلهای خورشیدی تمرکز دارند و از نظر هزینه توان رقابت با چین را ندارند.»
انحصار چین در بازار پنلهای خورشیدی لزوماً به سود این کشور هم تمام نشده است، زیرا رقابت فشرده شرکتها را وادار کرده محصولات خود را زیر قیمت تمامشده بفروشند. گزارشی از IEA در سال گذشته نشان داد که شرکتهای خورشیدی مستقر در چین از ابتدای سال ۲۰۲۴ در مجموع حدود ۵ میلیارد دلار معادل ۴.۳ میلیارد یورو زیان خالص متحمل شدهاند.
این وضعیت باعث شد وزارت دارایی و اداره مالیات دولتی چین اصلاحات عمدهای را در یارانههای سخاوتمندانه انرژیهای تجدیدپذیر که در ابتدا با هدف حمایت از تجارت خارجی طراحی شده بودند، اعلام کنند.
از اول آوریل ۲۰۲۶، بازپرداخت ۹ درصدی مالیات بر ارزش افزوده برای صادرات محصولات خورشیدی حذف شد و بازپرداخت ۹ درصدی مالیات بر ارزش افزوده برای صادرات محصولات باتری به ۶ درصد کاهش یافت. این مشوق مالیاتی برای محصولات باتری از اول ژانویه ۲۰۲۷ به طور کامل حذف خواهد شد.
در آستانه اجرایی شدن این اصلاحات مالیاتی، صادرات پنلهای خورشیدی چین جهش کرد، زیرا کشورها برای پیشی گرفتن از موج افزایش قیمت، خریدهای خود را شتاب دادند.
اتاق فکر انرژی Ember (منبع به زبان انگلیسی) گزارش داده است که در مارس ۲۰۲۶ چند کشور اروپایی از جمله فرانسه، ایتالیا، لهستان و رومانی به بالاترین رکورد تاریخی خود در واردات پنلهای خورشیدی از چین رسیدهاند.
آیا اصلاح مالیات بر ارزش افزوده چین هزینه انرژی خورشیدی را بالا میبرد؟
شال به یورونیوز ارث میگوید: «حذف مشوقهای صادراتی مالیات بر ارزش افزوده چین بهتنهایی باعث میشود قیمت ماژولها حدود ۱۰ درصد افزایش یابد.» ماژول خورشیدی اصطلاح رایج صنعتی برای یک واحد فتوولتاییک است.
روزنامه بریتانیایی The i هشدار داده است که یکی از شرکتهای بزرگ نصب سامانههای خورشیدی ناچار شده برای یک نصب معمولی روی پشتبام، ۸۰۰ پوند معادل ۹۱۸ یورو هزینه بیشتری از مشتریان بگیرد.
آیا باید انتظار افزایش یکدست قیمتها در همه جا را داشت؟ موضوع به این سادگی نیست.
کارشناسان میگویند بازار با این سرعت واکنش نشان نمیدهد و افزایش قیمت پنلهای خورشیدی بلافاصله احساس نخواهد شد.
تحلیلگران همچنین انتظار ندارند که این افزایش هزینه، با توجه به مزیت قیمتی خورشیدی، به کاهش تقاضا برای آن منجر شود. با این حال، این وضعیت نشان میدهد حتی انرژیهای تجدیدپذیر هم کاملاً از پیچیدگیهای ژیوپلیتیک در امان نیستند؛ استدلالی که معمولاً هنگام بحث درباره شوکهای ناشی از سوختهای فسیلی مطرح میشود.
شرکت InfoLink Consulting، مستقر در تایپه و فعال در حوزه ارائه اطلاعات بازار، پیشبینی قیمت و تحلیل زنجیره تامین برای فتوولتاییک، میگوید در هفتههای اخیر هرچند قیمت پروژههای زمینی که معمولاً در مزارع خورشیدی بزرگ بهکار میروند کمی افزایش یافته، اما حجم بالای سفارشها مانع از رشد قابل توجه متوسط قیمتها شده است.
InfoLink (منبع به زبان انگلیسی) اوایل این هفته ۱۳ مه اعلام کرد که قیمت سامانههای کوچکمقیاس یا «پراکنده» تولید برق خورشیدی، مانند آنهایی که مستقیماً روی پشتبامها یا سایبان پارکینگها نصب میشوند، همچنان اندکی کاهش یافته است.
چگونه نقره به گره اصلی صنعت خورشیدی تبدیل شد
برای درک نوسان هزینههای خورشیدی، لازم است بدانیم پنلهای فتوولتاییک چگونه طراحی میشوند.
پنلهای خورشیدی عمدتاً از شیشه، پلیمرهای پلاستیکی و آلومینیوم ساخته میشوند. نقره نیز که موثرترین رسانای فلزی برق و گرما است، یکی از مواد کلیدی در ساخت پنلهای فتوولتاییک به شمار میرود.
با وجود آنکه سهم نقره خمیری از نظر وزن کمتر از ۵ درصد کل پنل را تشکیل میدهد، به گفته تحلیلگران گروه فناوری آلمانی Heraeus تا ۳۰ درصد از کل هزینه ساخت سلولهای خورشیدی را به خود اختصاص میدهد.
بر اساس دادههای موسسه نقره (منبع به زبان انگلیسی)، تنها در سال ۲۰۲۳ حدود ۴ هزار تن نقره معادل ۱۴ درصد از مصرف جهانی نقره برای تولید پنلهای فتوولتاییک مصرف شده است. پژوهشگران هشدار میدهند که این سهم تا سال ۲۰۳۰ به ۲۰ درصد خواهد رسید؛ رقمی که نسبت به سال ۲۰۱۴ چهار برابر افزایش نشان میدهد.
به همین دلیل تولیدکنندگان چینی تلاشهای خود را برای مقابله با این روند تشدید کرده و میکوشند نقره را با فلزات ارزانتر مانند مس جایگزین کنند. کارشناسان پیشبینی میکنند که جایگزینی نقره با فرایندهای متالیزاسیون مبتنی بر مس میتواند سالانه حدود ۱۵ میلیارد دلار معادل ۱۲.۸ میلیارد یورو در سطح جهان برای صنعت خورشیدی صرفهجویی به همراه داشته باشد.
با این حال، قیمت مس نیز در سالهای اخیر افزایش یافته، هرچند آهنگ رشد آن از نقره کندتر بوده است.
شال توضیح میدهد: «به دلیل عدم قطعیت ژیوپلیتیک، کمبود عرضه و افزایش تقاضا از سوی مراکز داده هوش مصنوعی، قیمت مس، آلومینیوم و لیتیوم از سهماهه چهارم سال ۲۰۲۵ بهطور قابل توجهی افزایش یافته است.»
او میگوید: «قیمت نقره در چند هفته ابتدایی سال ۲۰۲۶ بیش از ۱۵۰ درصد افزایش یافته و نقره را به بزرگترین عامل هزینه در پنلهای خورشیدی تبدیل کرده است. این افزایش هزینه در بخش مواد اولیه برای سرریز شدن در کل زنجیره ارزش به زمان نیاز دارد و انتظار میرود تابستان امسال به مصرفکنندگان نهایی برسد.»
شرکت 1KOMMA5° پیشبینی میکند که افزایش هزینه مواد اولیه در کنار حذف مشوقهای مالیات بر ارزش افزوده در چین میتواند باعث رشد ۱۵ تا ۲۰ درصدی قیمت اجزای منفرد سامانههای خورشیدی شود.
شال اضافه میکند که هرچند مشتریان خانگی در «میانمدت» تحت تاثیر این روند قرار خواهند گرفت، اما کسانی که اکنون قصد نصب پنلهای فتوولتاییک را دارند هنوز هم میتوانند از «قیمتهای مناسبتر» بهرهمند شوند.
یورونیوز ارث برای پرسش از دو شرکت انرژی در اروپا که آیا پس از اصلاح مالیاتی چین و افزایش قیمت نقره قصد دارند قیمت پنلهای خورشیدی خود را بالا ببرند یا نه، با آنها تماس گرفت، اما هر دو از اظهارنظر خودداری کردند.
با وجود این ابهامها، کارشناسان تاکید میکنند که قیمت سامانههای خورشیدی هنوز حدود ۵۰ درصد کمتر از سال ۲۰۲۳ است و همین موضوع آن را به یکی از ارزانترین منابع تولید برق در جهان تبدیل کرده است.