آخرین شیوع‌ «باکتری‌های گوشت‌خوار» چگونه رخ داد؟

نامیدن آن به «باکتری گوشت‌خوار» از نظر فنی دقیق نیست اما این لقب برای توضیح کاری که می‌کند مفید است: از بین بردن بافت با چنان سرعتی که ظرف چند ساعت پزشکان را ناچار به قطع اندام‌ها می‌کند.

آگهی

آگهی

این اصطلاح رایج در واقع چندین گونه مختلف باکتری را در بر می‌گیرد که می‌توانند فاشئیت نکروزان، یعنی مرگ تدریجی بافت‌های عضلانی و پوستی، ایجاد کنند. دو گونه‌ای که امروز بیشتر زیر نظر هستند Vibrio vulnificus با منشأ دریایی و Streptococcus pyogenes گروه A هستند که میان انسان‌ها منتقل می‌شود.

ویبریو در آب‌های گرم و لب‌شور زندگی می‌کند؛ جایی که رودخانه‌ها به دریا می‌ریزند و از دو مسیر به انسان می‌رسد: تماس زخم باز با آب آلوده یا مصرف غذای دریایی خام، به‌ویژه صدف خوراکی.

در افراد سالم عفونت معمولا به علایم گوارشی محدود می‌شود. مشکل زمانی آغاز می‌شود که پای گروه‌های آسیب‌پذیر در میان است؛ بیماران دچار بیماری‌های کبدی، افراد دارای نقص ایمنی، مبتلایان به دیابت یا سالمندان. در این افراد باکتری می‌تواند ظرف چند ساعت باعث سپسیس و نکروز شود. به گفته مراکز کنترل و پیشگیری بیماری‌های آمریکا (CDC) از هر پنج بیمار دچار عفونت شدید یک نفر در عرض چند روز جان خود را از دست می‌دهد.

استرپتوکوک پیوژنز زیست‌شناسی متفاوتی دارد. از راه دستگاه تنفسی یا از طریق زخم‌های پوستی منتقل می‌شود نه از آب دریا. در خطرناک‌ترین شکل خود باعث بروز سندرم شوک سمی استرپتوکوکی (STSS) می‌شود با نرخ مرگ‌ومیری حدود ۳۰ درصد.

با وجود آنکه این باکتری دهه‌ها است شناخته شده و به آنتی‌بیوتیک‌هایی مانند پنی‌سیلین و آموکسی‌سیلین به‌خوبی پاسخ می‌دهد، تعداد موارد شدید در سال‌های اخیر به‌طور چشمگیری افزایش یافته است. این دو باکتری لقب مشترکی دارند اما مسیرهای انتقال و گروه‌های پرخطر آنها متفاوت است.

جدیدترین شیوع‌ها: از فلوریدا تا ژاپن و مدیترانه

گزارش‌های اخیر درباره Vibrio vulnificus در ایالات متحده مفصل‌ترین نمونه در جهان است. از سال 1988 تاکنون این کشور بیش از 2600 مورد عفونت و بیش از 700 مرگ مرتبط با این باکتری را ثبت کرده است.

موارد ابتلا در سواحل جنوبی، به‌ویژه در فلوریدا و لوییزیانا، متمرکز است؛ جایی که شرایط آب‌وهوایی برای رشد آن ایده‌آل است. در سال 2024 عبور توفند هلن در ماه سپتامبر باعث سیلاب‌های ساحلی و جهش در تعداد ابتلاها شد: فلوریدا 82 مورد و 19 مرگ گزارش کرد؛ ارقامی که به گفته مقام‌های ایالتی رکورد محسوب می‌شود. بر اساس داده‌های وزارت بهداشت ایالت، مجموع جان‌باختگان مرتبط با ویبریو در آن سال در فلوریدا به 89 نفر رسید.

سال 2025 نیز بهتر نبود. تا ماه اوت فلوریدا 13 مورد ابتلا و 4 مرگ ثبت کرده بود، در حالی که در لوییزیانا ــ جایی که میانگین تاریخی به ندرت از یک مرگ در سال فراتر می‌رفت ــ 17 مورد بستری و 4 مرگ دیگر گزارش شد؛ افزایشی 400 درصدی در قربانیان نسبت به سال‌های گذشته.

تازه‌ترین مورد 21 ژوئیه 2025 رخ داد؛ زمانی که مردی 77 ساله در شهر بی سنت لوئیس، ایالت میسیسیپی، پس از آنکه هنگام کار با تریلر قایق از طریق خراشی روی پای خود آلوده شد، جان باخت. در مجموع تنها در چند ماه نخست همان سال هشت نفر در آمریکا بر اثر این باکتری جان خود را از دست دادند.

در آسیا منشأ نگرانی شکل دیگری داشت. در ژاپن موارد سندرم شوک سمی استرپتوکوکی ناشی از Streptococcus pyogenes در سال 2023 به 941 مورد رسید که بالاترین رقم ثبت‌شده تا آن زمان بود. در سال 2024 این رقم تنها در شش ماه نخست سال پشت سر گذاشته شد: انستیتوی ملی بیماری‌های عفونی ژاپن پیش از رسیدن به نیمه سال 977 مورد عفونت را تایید کرد و 77 مرگ ثبت‌شده را گزارش داد. از سال 1992 این کشور سالانه تنها بین 100 تا 200 مورد از این بیماری را ثبت می‌کرد و همین باعث شده است ارقام اخیر به‌طور ویژه‌ای نگران‌کننده به نظر برسد.

اروپا در مقابل، با روی دیگر این مشکل یعنی بُعد دریایی آن روبه‌رو است. بین سال‌های 2014 تا 2017 میانگین سالانه عفونت‌های ناشی از ویبریو در این قاره 126 مورد بود. در سال 2018 تابستانی به‌ویژه گرم این رقم را سه برابر کرد و به 445 مورد رساند که عمدتا در کشورهای حوزه بالتیک شامل نروژ، سوئد، دانمارک، فنلاند، لهستان و استونی گزارش شد.

در ژوئن 2026 و با آغاز تابستان، فصل تازه‌ای شروع شد که مرکز اروپایی پیشگیری و کنترل بیماری‌ها (ECDC) از پیش آن را پرخطر توصیف کرده بود. اسپانیا هم از نقطه صفر آغاز نمی‌کند: گالیسیا در دو دهه گذشته سه شیوع مهم ناشی از گونه‌های جنس ویبریو ثبت کرده است ــ 64 مبتلا در سال 1999، 80 نفر در 2004 و نزدیک به 100 نفر در 2012 ــ که همه آنها با مصرف محصولات دریایی محلی ارتباط داشت.

گرما، متحد باکتری‌ها: تهدیدی که با بالا رفتن دما بزرگ‌تر می‌شود

مهم‌ترین پرسش فقط این نیست که چند نفر جان باخته‌اند بلکه این است که چرا اعداد همچنان رو به افزایش است. بخش مهمی از پاسخ در دمای آب نهفته است. باکتری‌های جنس ویبریو در آب‌هایی با شوری متوسط و دمای بین 20 تا 35 درجه سانتی‌گراد به‌خوبی رشد می‌کنند.

این شرایط که پیش‌تر تنها در مناطق استوایی و سواحل نیمه‌استوایی دیده می‌شد، هر تابستان به عرض‌های جغرافیایی کشیده می‌شود که تا 30 سال پیش برای این میکروارگانیسم بسیار سرد به شمار می‌رفت. یان کارلو سمنزا، اپیدمیولوژیست دانشگاه اومئو در سوئد، این رابطه مستقیم را مستند کرده است: هر چه دمای سطحی دریا بالاتر برود موارد عفونت بیشتر می‌شود.

آژانس محیط زیست اروپا برآورد می‌کند که دمای سطحی دریا در اروپا بین چهار تا هفت برابر سریع‌تر از میانگین جهانی اقیانوس‌ها افزایش یافته است. مدیترانه که جامعه علمی آن را یکی از آسیب‌پذیرترین مناطق در برابر گرمایش جهانی می‌داند به‌ویژه مستعد این روند است. و این فقط به دما مربوط نیست؛ کاهش حجم پهنه‌های آبی بر اثر گرما باعث می‌شود تراکم باکتری‌ها در آب باقی‌مانده افزایش یابد و در نتیجه خطر مواجهه بیشتر شود.

در ژوئیه 2024 اداره ایمنی غذایی اروپا (EFSA) یک ارزیابی جامع از خطر این باکتری‌ها منتشر کرد و روشن اعلام کرد که انتظار می‌رود شیوع آنها در محصولات دریایی، هم در اروپا و هم در سایر نقاط جهان، در نتیجه تغییرات اقلیمی افزایش یابد.

این پیش‌بینی گسترش جغرافیایی باکتری به سواحل و مناطقی را هم در بر می‌گیرد که امروز تقریبا هیچ موردی در آنها شناسایی نمی‌شود. مرکز اروپایی پیشگیری و کنترل بیماری‌ها نیز سامانه‌ای پایشگر بر پایه داده‌های ماهواره‌ای دما و شوری آب دریا ایجاد کرده که نقشه‌های خطر را به‌صورت برخط تهیه می‌کند تا مبنایی برای هشدارهای ملی باشد.

پیامد این روند فقط به حوزه سلامت محدود نمی‌شود. حاتم ازنگه، تحلیلگر اقدام اقلیمی و تاب‌آوری انرژی در اتحادیه برای مدیترانه، این وضعیت را چنین خلاصه می‌کند: «باکتری‌ها خود داستان نیستند؛ پیام‌رسان‌اند. داستان، دریایی است که بر اثر گرما و آلودگی از تعادل خارج شده است». تعطیلی یک ساحل در اوج فصل گردشگری به معنای زیان اقتصادی فوری برای هتل‌ها، رستوران‌ها و فعالان صنعت گردشگری است.

مدیترانه پرمخاطب‌ترین مقصد تعطیلات در جهان است و همین امر تاثیر هر گونه هشدار بهداشتی را تشدید می‌کند. بر اساس داده‌های موجود، عفونت‌های ناشی از ویبریو از اوایل دهه 2000 در سطح جهانی بیش از 84 درصد افزایش یافته است. اگر این روند تغییر نکند، خطری که امروز فصلی و مقطعی است ممکن است پیش از سال 2050 به معضلی ساختاری برای نظام سلامت عمومی تبدیل شود.