جنگ یمن در ظاهر میان حوثیها و نیروهای مخالف آنها جریان دارد، اما پشت این دو سوی میدان، مجموعهای از بازیگران داخلی و خارجی با اهداف و منافع متفاوت ایستادهاند. همین چندپارگی، فهم اینکه چه کسی واقعا در کدام سوی جنگ ایستاده و چه هدفی را دنبال میکند را دشوار کرده است.
جنگ یمن در اصل میان حوثیها و مجموعهای از نیروهای مخالف آنها جریان دارد. با این حال، اردوگاه ضدحوثی یک جبهه متحد نیست. دولت یمن، نیروهای جنوب و دیگر گروههای مسلح، اگرچه در مخالفت با حوثیها اشتراک دارند، اما درباره آینده سیاسی و حتی ساختار سرزمینی یمن اختلاف نظر دارند.
آگهی
آگهی
آتشبس مورد حمایت سازمان ملل در سال ۲۰۲۲ تا حد زیادی درگیریها را متوقف کرد، اما یمن همچنان با جدیترین خطر بازگشت به جنگ داخلی گسترده طی سالهای اخیر روبهرو است.
یکی از مشکلات اصلی نیروهای همسو با دولت یمن، نبود هماهنگی میان گروهها است. نیروهای ضدحوثی از مجموعهای از گروههای مسلح خودمختار تشکیل شدهاند که پیشتر از سوی حامیان منطقهای متفاوتی پشتیبانی میشدند و اهداف سیاسی متفاوتی داشتند. تلاش عربستان سعودی از اوایل سال ۲۰۲۶ برای قرار دادن این نیروها زیر یک ساختار فرماندهی منسجمتر، نتوانسته است شکافها و پراکندگیهایی را که طی سالها شکل گرفتهاند، از میان بردارد.
در مقابل، حوثیها از دوره آرامش نسبی پس از آتشبس ۲۰۲۲ برای جذب و بسیج نیرو، تقویت تولید داخلی تسلیحات و توسعه تواناییهای موشکی و پهپادی استفاده کردند.
در ادامه به این بازیگران مختلف در یمن اشاره خواهیم کرد.
اردوگاه حوثیها
حوثیها، که نام رسمی آنها «انصارالله» است، مهمترین نیروی نظامی در اردوگاه خود هستند. این جنبش در دهه ۱۹۹۰ شکل گرفت و در سال ۲۰۱۴ با شورش علیه دولت، صنعا را تصرف کرد و دولت مورد حمایت عربستان را کنار زد.
حوثیها اکنون بخش بزرگی از شمال و غرب یمن را در اختیار دارند که محل زندگی حدود ۶۰ تا ۶۵ درصد جمعیت یمن است.
این گروه با ایران همسو است و به عنوان بخشی از «محور مقاومت» تحت حمایت ایران معرفی شده است و ائتلاف به رهبری عربستان، ایران را به تامین سلاح، آموزش و منابع مالی حوثیها متهم کرده است.
حوثیها در عین حال وابستگی خود به ایران را رد میکنند و میگویند سلاحهای خود را تولید میکنند. در مجموع، آنها با وجود همسویی ایدئولوژیک با ایران، گروهی مستقل با سیاستهای خاص خود محسوب میشوند.
حوثیها در سالهای جنگ توانستهاند در برابر بیش از یک دهه حملات ائتلاف به رهبری عربستان سعودی و همچنین حملات آمریکا و بریتانیا مقاومت کنند.
حوثیها در سالهای جنگ تواناییهای موشکی و پهپادی خود را گسترش دادهاند و از این تواناییها برای حمله به عربستان و امارات، تأسیسات نفتی و زیرساختهای حیاتی استفاده کردهاند.
پس از آغاز جنگ غزه نیز حوثیها حملات موشکی و پهپادی علیه اسرائیل انجام دادند و کشتیهایی را در دریای سرخ که به گفته آنها ارتباطی با اسرائیل داشتند، هدف قرار دادند. آنها همچنین چندین حمله موشکی و پهپادی علیه اسرائیل انجام دادند که بنا بر گزارشها، در چند مورد موشکها و پهپادها به اهداف مورد نظر اصابت کردند.
یک ماه پس از حملات امریکا و اسرائیل به ایران، حوثیها در ۲۸ مارس، همزمان با ایران و با حمله به اسرائیل، وارد جنگ کنونی شدند، اما تا پیش از اعلام محاصره دریایی علیه عربستان سعودی در ماه ژوئیه، عمدتا سکوت اختیار کرده بودند. آنها در ماه سپتامبر نیز حملات خود به مناطق جنوبی عربستان را تشدید کردند.
در تحولات اخیر نیز نیروهای حوثی در امتداد ساحل دریای سرخ پیشروی سریعی انجام دادهاند. نیروهای همسو با دولت یمن عقبنشینی کردند و حوثیها شهر بندری مخا، مناطق اطراف آن و جزایر نزدیک را به تصرف خود درآوردند. این پیشروی با استفاده از غافلگیری و آمادگی نظامی انجام شد، اما همزمان بار دیگر اختلافات و پراکندگی نیروهای مخالف حوثیها را آشکار کرد.
کنترل حوثیها بر بخشهایی از ساحل دریای سرخ نیز اهمیت راهبردی دارد. آنها بندر حدیده و چند موقعیت مهم دیگر را در اختیار دارند و از این طریق بر تنگه بابالمندب، یکی از مسیرهای مهم کشتیرانی، اهرم فشار دارند.
اردوگاه ضدحوثیها را چه گروههایی تشکیل میدهند؟
در سوی مقابل، مجموعهای از نیروهای سیاسی و نظامی قرار دارند که مهمترین آنها «شورای رهبری ریاست جمهوری یمن»، «نیروهای مقاومت ملی»، «شورای انتقالی جنوب« و »حزب اصلاح» هستند. این نیروها در مخالفت با حوثیها اشتراک دارند، اما اهداف و حامیان خارجی آنها یکسان نیست.
شورای رهبری ریاست جمهوری
دولت یمن تحت عنوان «شورای رهبری ریاست جمهوری» (PLC) تنها نهاد حکومتی یمن است که از سوی جامعه جهانی به رسمیت شناخته میشود و مقر آن اکنون در شهر عدن قرار دارد.
این شورا در سال ۲۰۲۲ در ریاض تشکیل شد تا جایگزین «عبدربه منصور هادی» شود و گروههای مختلف مخالف حوثیها را متحد کند. ریاست آن با رشاد علیمی است و هشت عضو دارد.
اما خود شورا نیز از گروهها و رهبران سیاسی و نظامی مختلفی تشکیل شده و نتوانسته است اختلافات موجود در اردوگاه ضدحوثی را بهطور کامل برطرف کند.
یکی از این گروهها «شورای انتقالی جنوب» (STC) است که در زمان تشکیل «شورای رهبری ریاست جمهوری»، بهمنظور متحد کردن نیروهای مخالف حوثیها، یکی از اعضای آن بود. اما این ائتلاف در ۷ ژانویه ۲۰۲۶، پس از آنکه شورای رهبری ریاست جمهوری در پی تلاش رهبران شورای انتقالی جنوب برای تصرف استانهای نفتخیز شرق یمن، آنها را از این شورا اخراج کرد، فروپاشید.
«شورای رهبری ریاست جمهوری یمن» در دوره گذار مسئول اداره امور سیاسی، امنیتی و نظامی یمن است و وظیفه دارد مذاکرات برای دستیابی به یک آتشبس دائمی را پیش ببرد.
دولت یمن به حمایت عربستان، از جمله قدرت هوایی این کشور، متکی است و نیروهای همسو با آن در مناطقی مانند تعز، مأرب، الجوف و مخا با حوثیها درگیر بودهاند.
حوثیها در ۱۰ سپتامبر شهر مخا را تصرف کردند و با این پیشروی به تنگه بابالمندب نزدیکتر شدند.
شورای انتقالی جنوب
شورای انتقالی جنوب از سوی امارات عربی متحده آموزش دیده و تجهیز شده است. این گروه خواهان جدایی جنوب یمن و تشکیل یک کشور مستقل در این منطقه است. جنوب یمن تا پیش از اتحاد با نواحی شمال در سال ۱۹۹۰، یک کشور مستقل بود. تلاش برای جدایی جنوب در سال ۱۹۹۴ نیز با شکست مواجه شد و ارتش دولت وقت به رهبری علی عبدالله صالح، این تلاش را سرکوب کرد.
شورای انتقالی جنوب به رهبری عیدروس زبیدی، در ابتدا از دولت مورد شناسایی بینالمللی یمن در برابر حوثیها حمایت میکرد و در چارچوب ائتلاف به رهبری عربستان سعودی قرار داشت. با این حال، این شورا در سال ۲۰۲۰ اعلام کرد که در پی ایجاد خودمختاری در جنوب یمن است.
تنش میان شورای انتقالی جنوب و عربستان سعودی در دسامبر ۲۰۲۵ افزایش یافت. این گروه در آن زمان بخشهای گستردهای از استانهای حضرموت و مهره را در اختیار گرفت و تا مرزهای عربستان سعودی پیش رفت. این اقدام بر اختلافات میان این گروه و عربستان بر سر نفوذ در جنوب یمن افزود.
شورای انتقالی جنوب در هفتههای اخیر دستخوش تغییرات عمدهای شده و آینده آن همچنان نامشخص است.
در هفتم ژانویه، دولت مورد شناسایی بینالمللی یمن اعلام کرد که عیدروس الزبیدی مرتکب خیانت شده و او را از عضویت در شورای رهبری ریاست جمهوری برکنار کرد.
آقای زبیدی نیز به جای حضور در نشستی در ریاض، در هشتم ژانویه از یمن خارج شد و بنا بر گزارشها، از طریق سومالیلند راهی امارات عربی متحده شد.
روز نهم ژانویه، هیئتی از اعضای شورای انتقالی جنوب در ریاض از انحلال این شورا خبر داد. با این حال، یکی از مقامهای شورای انتقالی جنوب در یمن این اعلام را رد کرد و گفت اعضای هیأت در ریاض برای اعلام انحلال شورا «تحت فشار» قرار گرفته بودند.
دولت یمن مدعی است که کنترل عدن و بخشهای دیگری از جنوب این کشور را در اختیار دارد، اما نیروهای شورای انتقالی جنوب همچنان در برخی مناطق حضور دارند. دولت همچنین اعلام کرده است که تمامی نیروهای نظامی مخالف حوثیها، از جمله نیروهای مقاومت ملی، از این پس در ارتش یمن ادغام خواهند شد، اما این روند هنوز آغاز نشده است.
نیروهای مقاومت ملی
نیروهای مقاومت ملی یکی از مهمترین نیروهای نظامی ضدحوثی هستند که تحت فرماندهی طارق صالح، برادرزاده علی عبدالله صالح، رئیس جمهوری پیشین یمن و عضو شورای رهبری ریاست جمهوری، فعالیت میکنند.
این نیرو که در ابتدا با حمایت امارات متحده عربی برای مبارزه با حوثیها در سواحل غربی یمن تشکیل شد، روابط خود را با عربستان سعودی حفظ کرده و خواهان یمن یکپارچه است. این نیرو خود را وزنهای در برابر حوثیها و جداییطلبان جنوب قرار داده است.
طارق صالح روز ۱۰ سپتامبر و همزمان با پیشروی حوثیها، از نیروهای خود در سواحل غربی خواست صفوف خود را دوباره سازماندهی کنند و یک مرکز فرماندهی جدید را در محلی امن مستقر کنند.
حزب اصلاح
«تجمع یمنی برای اصلاح» که بیشتر با نام «اصلاح» شناخته میشود، یک جنبش اسلامگرای سنی با پیوندهای تاریخی با اخوانالمسلمین است.
این حزب یکی از جناحهای اصلی دولت بهرسمیتشناختهشده یمن محسوب میشود، اما امارات عربی متحده و شورای انتقالی جنوب، آن را یک سازمان تروریستی میدانند.
پایگاه اصلی این حزب برای مدت طولانی استان مأرب بوده است؛ تنها منطقه تولیدکننده گاز یمن که یکی از بزرگترین میدانهای نفتی این کشور را نیز در خود جای داده است.
حامیان خارجی اردوگاه ضدحوثی
در سطح منطقهای، عربستان سعودی مهمترین حامی دولت یمن و اصلیترین قدرت خارجی در اردوگاه ضدحوثی است.
ریاض در سال ۲۰۱۵ ائتلافی نظامی برای حمایت از دولت عبدربه منصور هادی و مقابله با حوثیها تشکیل داد و مستقیما نیز در جنگ، بهویژه از طریق حملات هوایی، مداخله کرد.
عربستان همچنین از اوایل سال ۲۰۲۶ تلاش کرده گروههای مختلف ضدحوثی را زیر یک ساختار فرماندهی منسجمتر قرار دهد، اما سالها اختلاف میان این گروهها همچنان مانع از شکلگیری یک جبهه کاملاً متحد شده است.
ریاض و تهران، با وجود بهبود روابط در پی توافق با میانجیگری چین، همچنان رقبای دیرینه منطقهای هستند و عمیقا به یکدیگر بیاعتمادند.
در ماه ژوئیه، یک هواپیمای ایرانی با وجود اعتراض دولت یمن در فرودگاه صنعا به زمین نشست و در پی آن، عربستان سعودی این فرودگاه را هدف حمله قرار داد. حوثیها نیز پس از آن، در دریای سرخ محاصره دریایی علیه عربستان اعلام کردند؛ مسیری که از زمان بسته شدن تنگه هرمز توسط ایران در ماه مارس، به یکی از مسیرهای مهم انتقال نفت عربستان تبدیل شده است.
عربستان سعودی وعده داده است در واکنش به حملات حوثیها به خاک این کشور پاسخ دهد. ریاض اخیرا با ترکیه و پاکستان یک پیمان دفاع متقابل امضا کرده است، اما به نظر نمیرسد بهطور علنی از هیچیک از این دو کشور درخواست کمک کرده باشد.
امارات متحده عربی نیز از اعضای اصلی ائتلاف به رهبری عربستان بود و یکی از موثرترین نیروهای زمینی آن محسوب میشد. امارات خروج نیروهایش را در سال ۲۰۱۹ اعلام کرد و این خروج در سال ۲۰۲۰ تکمیل شد، اما از طریق حمایت از شورای انتقالی جنوب و گروههای دیگر همچنان نفوذ خود را حفظ کرد. تحلیلگران میگویند مخالفت امارات متحده عربی با اخوانالمسلمین و تلاش برای تأمین امنیت مسیرهای کشتیرانی در تنگه راهبردی بابالمندب و خلیج عدن، از انگیزههای اصلی این کشور بوده است.
در سطحی گستردهتر، آمریکا نیز در تقابل با حوثیها قرار دارد. آمریکا پس از حملات حوثیها به کشتیرانی در دریای سرخ، حملات هوایی علیه آنها انجام داد و در مه ۲۰۲۵ به آتشبس با حوثیها رسید.
با این حال، واشنگتن در موقعیتی متفاوت از دولت یمن و عربستان قرار دارد: از یک سو امنیت عربستان برای آمریکا اهمیت زیادی دارد و از سوی دیگر، آمریکا نمیخواهد بار دیگر وارد یک جنگ مستقیم و پرهزینه با حوثیها شود.
اسرائیل نیز در جبهه مقابل حوثیها قرار میگیرد. حوثیها در جریان جنگ غزه، حملات موشکی و پهپادی علیه اسرائیل انجام دادهاند و همین امر به تقابل مستقیم میان دو طرف انجامیده است.
بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، بنا بر گزارش رسانههای اسرائیلی به نقل از منابع آمریکایی، در چارچوب کارزار گستردهتر علیه حوثیها پیشنهاد کمک به کشورهای شبهجزیره عربستان را ارائه کرده است. هرچند بعید است عربستان سعودی با وجود بیمیلی واشنگتن به مداخله مستقیم، از کمک اسرائیل استقبال کند.