این زوج ۳۰۰۰ کیلومتر در امتداد دانوب دوچرخهسواری کردهاند؛ خشکسالی از روی ساحل رودخانه چه شکلی دارد؟
آنا و کالوم در میانه سفر دوچرخهسواری خود از سرچشمه تا دریا در امتداد دانوب بودند که ناگهان این رودخانه سرخط خبرها شد.
آگهی
آگهی
در ۳ اوت، همزمان با تشدید خشکسالی، مقامها ناچار شدند با استفاده از یک انفجار کنترلشده آب را به سمت تنها نیروگاه هستهای رومانی منحرف کنند؛ نیروگاهی که ۲۰ درصد برق کشور را تامین میکند و برای خنکسازی به این رود متکی است.
آنا ونتش، همبنیانگذار آلمانیالاصل خیریه نیوزیلندی Conservation Amplified (منبع به زبان انگلیسی)، میگوید: «برای من آن لحظهای بود که احساس کردم ماجرا دیگر کاملا واقعی شده است؛ ما به شکل فعال در اکوسیستم رودخانه دخالت میکنیم تا مطمئن شویم نیازهای برق و انرژی انسان تامین میشود.»
با وجود غیرمعمول بودن این اقدام، باز هم کافی نبود: این نیروگاه در ۱۳ اوت ناچار شد آخرین راکتور خود را پس از ناتوانی در تامین آب خنککننده کافی خاموش کند.
آنا همراه با شریکش کالوم آرمسترانگ، بهتازگی سفری سههزار کیلومتری در ۱۰ کشور را به پایان رسانده تا ببیند جوامع و طبیعت در بلندترین رودخانه اتحادیه اروپا چگونه به خشکسالی واکنش نشان میدهند.
تاثیرات خشکسالی دانوب فراتر از بخش انرژی است
موجهای پیاپی گرما و کمبود شدید بارش، سطح آب دانوب را در تابستان امسال به پایینترین حدهای ثبتشده رسانده است؛ وضعیتی که فقط امنیت انرژی را تهدید نمیکند، بلکه بر غذا، آب آشامیدنی، حملونقل و حیات وحش هم تاثیر گذاشته است.
رومانی تنها کشوری نیست که با یک بحران انرژی ناشی از خشکسالی روبهرو است. ۱۵ اوت، مقامهای مجارستان دو بارج را در دانوب غرق کردند تا سطح آب را بالا بیاورند و از تعطیلی تنها نیروگاه هستهای کشور جلوگیری کنند.
حتی نیازهای ابتداییتر انسان نیز آسیب دیده است؛ محصول کشاورزان بهدلیل خشکی خاک از بین رفته است. انگورکاران مجارستانی از کاهش ۳۰ درصدی برداشت انگور خبر دادهاند.
پوشش گیاهی خشکیده همچنین جرقه آتشسوزیهای جنگلی را زده است؛ آنا و کالوم یکی از آنها را در مسیر خود در صربستان از نزدیک دیدند.
کالوم میگوید: «هوا گرم، خشک و همراه با باد بود. فقط کافی بود ببینی زمین چقدر خشک شده؛ تنها یک جرقه لازم بود تا همهجا شعلهور شود.»
برای ساکنان منطقه، این شرایط حالا بخشی از زندگی روزمره است. آنا و کالوم برای خبر کردن شهر نزدیک درِ خانهای را زدند اما میزبانان محلی که با روی باز از آنها پذیرایی کردند، به آنها گفتند: «این چیزها عادی است؛ همه اهالی موضوع را اطلاع دادهاند، اما مردم تا وقتی اوضاع واقعا خیلی بد نشود واکنشی نشان نمیدهند.»
بر اساس سامانه اطلاعات آتشسوزی جنگلهای اروپا، امسال تاکنون بیش از ۵۸۰ هزار هکتار در سراسر اتحادیه اروپا در آتش سوخته است.
پرندگان نفسنفسزن و قایقهای بهگلنشسته: زندگی در حاشیه دانوبِ درگیر خشکسالی
آنا و کالوم در تنگه دانوب در آلمان با یکی دیگر از پیامدهای کاهش سطح آب روبهرو شدند، زمانی که فرابر رزروشده آنها قادر به حرکت نبود.
آنا میگوید: «مجبور شدیم سوار یکی از آن قایقهای کوچک چوبی شویم، چون فقط همانها هنوز میتوانستند حرکت کنند.»
در حالی که فرابرهای مسافری به گل نشستهاند، حملونقل باری هم عملا متوقف شده است؛ شرکتها مسیرهای خود را عوض کردهاند تا از این آبراه خشکیده دور بمانند و محمولههای غلات در ترمینالها تلنبار شده که به ناامنی بیشتر غذایی دامن میزند.
این وضع فقط به دانوب محدود نمیشود: آلمان به طور موقت محدودیتهای تردد کامیونها را کاهش داده تا فشار بر زنجیرههای تامین که بر اثر رکوردشکنی کاهش سطح آب راین مختل شدهاند، کمتر شود.
اما برای آنا، تاثیر این وضعیت بر حیوانات از همهچیز دردناکتر بوده است.
او در گفتوگوی تصویری به من میگوید: «ما حیوانات وحشی زیادی دیدیم، بهویژه پرندگانی که در طول روز نفسنفس میزدند. خودمان هم بدیهی است که در این گرما دوچرخهسواری میکردیم و سختی میکشیدیم، اما دیدن تقلا کردن آنها بسیار سختتر است.»
آنا میافزاید: «ما میتوانیم از آن محیط بیرون بیاییم و به سایه برویم، اما مثلا یک لکلک که روی سکویی باز لانه میکند، چنین امکانی ندارد.»
این شرایط آبوهوایی افراطی به اکوسیستمی گسترده که از پیش هم زیر فشار بود ضربه زده است: زیرساختهای انسانی مانند نیروگاهها و سدها زیستگاهها را تکهتکه کرده، تنوع زیستی را کاهش داده و تالابها و دشتهای سیلابی را که زمانی همچون سپر طبیعی در برابر خشکسالی عمل میکردند از هم گسسته است.
به گفته آنا و کالوم، مشاهده مستقیم این اوضاع یک نکته را روشن کرده است: حفاظت از انسان و حفاظت از طبیعت از هم جداییناپذیرند.
«نقاطی از امید» در امتداد دانوبِ درگیر خشکسالی
اما با وجود همه دلایل برای نگرانی، آنا میگوید: «همهجا این نقاط کوچک امید را میبینیم؛ کارهایی که همین حالا در حال انجام است و نتایجش را میبینیم.»
یک کانال عبور ماهی به طول هشت کیلومتر (منبع به زبان انگلیسی) که به بازگشت تنوع زیستی به بخشی میان نوبرگ و اینگولشتات در آلمان کمک میکند، بهویژه بر کالوم تاثیر گذاشت. این طرح بخشی از یک پروژه حفاظتی است که دشتهای سیلابی را دوباره به هم متصل میکند و کارکردهای اکوسیستمی از دسترفته بر اثر ساخت سدها را احیا میکند.
هرچند این طرح فقط بخش کوچکی از رود ۲۸۵۷ کیلومتری را در بر میگیرد، اما کشورها نیز برای احیای این کریدور طبیعی با یکدیگر همکاری میکنند.
آنا به ذخیرهگاه زیستسپهر مورا-دراوا-دانوب با وسعت ۹۳۰ هزار هکتار بهعنوان نمونهای الهامبخش از همکاری فرامرزی اشاره میکند.
پنج کشور ـ اتریش، کرواسی، مجارستان، صربستان و اسلوونی ـ برای حفاظت از این چشمانداز گسترده رودخانهای با هم کار میکنند؛ از اجرای سیاست عدم ساخت سد برای حفظ جریان آزاد آب گرفته تا کاشت دوباره جنگلهای بومی برای احیای تنوع زیستی.
این محدوده حفاظتشده مسیرهای مهاجرت و زیستگاههای تغذیه را برای سمورها، سگهای آبی و بیش از ۲۵۰ هزار پرنده آبزی فراهم میکند. اینجا همچنین زیستگاهی مهم برای زادآوری عقابهای دمسفید است و اکنون حدود ۱۵۰ جفت از این پرندگان در این منطقه لانه دارند.
برای آنا و کالوم، این پروژهها فقط داستانهای موفقیت در حوزه حیات وحش نیستند؛ آنها نشان میدهند که احیای کارکردهای طبیعی رودخانه چگونه میتواند نظامهایی را که مردم به آنها وابستهاند، از آب و کشاورزی گرفته تا انرژی و اقتصادهای محلی، تقویت کند.
طبیعت فقط قربانی نیست؛ بخشی از زیرساخت است
در میان آموختههای فراوانی که کالوم و آنا با خود به خانه خواهند برد، یک نکته برجستهتر است: باید پیش از ساخت زیرساختها به طبیعت فکر کرد، نه این که بعدا آن را به زور در نظامهایی جا داد که از پیش بر اساس نیازهای انسانی طراحی شدهاند.
آنا میگوید: «پیش از آن که زیرساختی را سرِ جای خود بگذارید، به طبیعت و پیامدهایش برای خودتان فکر کنید. پیدا کردن یک تعادل سالم در آن صورت بسیار سادهتر است.»
این تعادل به معنای قرار دادن انسان و طبیعت در دو سوی متقابل معادله نیست. رودخانه آب، انرژی، غذا و امکان حملونقل فراهم میکند و در عین حال تالابها، دشتهای سیلابی و جنگلهای سالم به پایداری اکوسیستمها و منابع آبی که جوامع به آنها متکیاند کمک میکنند.
کالوم میگوید: «حفاظت از محیط زیست چیزی بیش از صرفا حفاظت از حیات وحش است؛ این یعنی تامین آینده و اقتصادمان، چون مجموعهای از منافع بیقیمت از همان ثباتی ناشی میشود که وجود دارد.»
برای Conservation Amplified، خیریهای در نیوزیلند که این دو آن را تاسیس کردهاند، این سفر همچنین آزمایشی برای یافتن راههای تازه به منظور درگیر کردن مردم با مسائل محیطزیستی بوده است.
کالوم میگوید: «همیشه نگاه کنید بیرون از مرزها چه اتفاقی میافتد، دیگران و همسایهتان چه میکنند. ما میتوانیم چیزهای بسیار زیادی از یکدیگر یاد بگیریم.»
و پس از سههزار کیلومتر دنبال کردن دانوب از سرچشمه تا دریای سیاه، آنا میگوید یک پیام است که میخواهد مردم با خود ببرند.
آنا تاکید میکند: «رودخانه شریان حیات است. این آب شیرین است. این که قدر این مکانها را بدانیم و آنها را بدیهی فرض نکنیم فوقالعاده مهم است.»