دانشمندان هشدار می‌دهند بخش‌هایی از شمال دریاچه خزر ممکن است با سناریویی شبیه دریاچه آرال روبه‌رو شوند.
خزر، بزرگ‌ترین دریاچه جهان و بزرگ‌ترین پهنه آبی محصور در خشکی، سال‌هاست که به‌تدریج کوچک‌تر می‌شود.
آگهی
آگهی
بخش‌های شمالی و شمال‌شرقی خزر در امتداد سواحل قزاقستان، کم‌عمق‌ترین نواحی این دریاچه به شمار می‌روند و عمق آب در آنها معمولا تنها بین سه تا شش متر است. با ادامه افت سطح آب، که در پی چند دهه تغییرات اقلیمی و فعالیت‌های انسانی شدت گرفته، فعالان محیط زیست اکنون مجموعه‌هایی از جزایر را مشاهده می‌کنند که پیش‌تر زیر آب قرار داشتند.
تازه‌ترین نمونه، چند روز پیش در جریان یک پیمایش هوایی در نزدیکی جزیره «کولالی» مشاهده شد.
دانیار آکیمژانوف، داوطلب و فعال محیط زیست که در گروه گزارش‌دهنده این کشف حضور داشت، می‌گوید جزیره تازه‌پدیدار نسبتا کوچک است، اما این پدیده به هیچ‌وجه موردی استثنایی نیست.
او می‌گوید طی چهار تا پنج سال گذشته، چندین جزیره جدید را در این بخش از دریاچه خزر ثبت کرده است.
آکیمژانوف توضیح می‌دهد: «جزیره‌ای که در عکس فرستادم، کوچک‌ترین آنهاست. جزایر جدید بسیار بزرگ‌تری هم وجود دارد.»
جزیره‌های پنهان خزر
برخی از این جزایر حدود یک کیلومتر طول و ۲۰۰ تا ۳۰۰ متر عرض دارند و حیات وحش نیز از همین حالا راه خود را به این خشکی‌های تازه بازشده پیدا کرده است.
آکیمژانوف می‌گوید شخصاً یک گراز وحشی را در یکی از این جزایر دیده و گرگ‌ها نیز در فصل یخبندان، از روی سطح منجمد آب خود را به آنها می‌رسانند.
به گفته او، جزایر تازه‌پدیدار معمولا نام‌گذاری نمی‌شوند.
مؤسسه پژوهشی قزاقستان برای خزر که در سپتامبر ۲۰۲۵ و به دستور قاسم ژومارت توکایف، رئیس‌جمهوری قزاقستان، آغاز به کار کرد، می‌گوید احتمال ظهور مناطق خشکی بیشتری وجود دارد؛ هرچند همه آنها لزوماً به جزایری دائمی تبدیل نخواهند شد.
این موسسه اعلام کرده است: «آینده هر منطقه‌ای که تازه از آب بیرون می‌آید به شکل بستر دریاچه، امواج، تغییرات ناشی از باد در سطح آب و روند بعدی تغییر سطح خزر بستگی دارد.»
پدیدار شدن جزایر تازه، تنها یکی از آشکارترین نشانه‌های تحول بسیار بزرگ‌تری است: دریاچه خزر در حال عقب‌نشینی است.
دریاچه خزر عقب می‌نشیند
دریاچه خزر بزرگ‌ترین دریاچه جهان است و پنج کشور قزاقستان، روسیه، جمهوری آذربایجان، ایران و ترکمنستان در پیرامون آن قرار دارند.
بیش از ۸۰ درصد آب ورودی رودخانه‌ای به خزر از رود ولگای روسیه تامین می‌شود.
سیفان کوریچه، دانشمند هیدروکلیماتولوژی در دانشگاه آلاباما که چندین پژوهش درباره خزر منتشر کرده، تراز آبی آن را با توضیحی ساده بیان می‌کند: «موضوع شبیه یک موازنه ساده آب است. آب ورودی از رودخانه‌ها و بارش تأمین می‌شود، در حالی که خروج آب فقط از طریق تبخیر صورت می‌گیرد.»
بر اساس مشاهدات ابزاری، سطح خزر در بخش قزاقستان از منفی ۲۶.۸۲ متر در سال ۱۹۹۶ به منفی ۲۹.۲۷ متر در سال ۲۰۲۵ کاهش یافته است.
این رقم به معنای افت ۲.۴۵ متری در سه دهه گذشته، یا به‌طور متوسط حدود هشت تا نه سانتی‌متر در سال است.
این روند ادامه یافته است. موسسه پژوهشی قزاقستان برای خزر اعلام کرده که میانگین سطح آب در ایستگاه پایش جزیره کولالی در ژوئیه ۲۰۲۶ به منفی ۲۹.۴۲ متر رسیده؛ پایین‌ترین سطحی که در کل دوره مطالعات ثبت شده است.
شمال‌شرق خزر، از جمله سواحل منطقه آتیراو در قزاقستان، به‌ویژه در برابر افت سطح آب آسیب‌پذیر است.
با میانگین عمقی حدود شش متر و شیب بسیار ملایم بستر دریاچه، حتی کاهش نسبتاً محدود سطح آب نیز می‌تواند باعث شود خط ساحلی در مسافت‌های بسیار طولانی عقب‌نشینی کند.
ابعاد این عقب‌نشینی هم‌اکنون قابل مشاهده است. طبق اعلام مؤسسه پژوهشی خزر، بین سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۵ مساحت پوشیده از آب در بخش مورد بررسی شمال‌شرق خزر حدود ۱۶ هزار و ۳۸۴ کیلومتر مربع کاهش یافته است.
تصاویر ماهواره‌ای بررسی‌شده توسط این موسسه نیز نشان می‌دهد خط ساحلی در سال‌های اخیر چگونه تغییر کرده است. بین سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۶، کاهش سطح آب به‌تدریج بخش‌های جدیدی از بستر دریاچه را در نزدیکی جزیره کولالی و مجمع‌الجزایر تیولنی نمایان کرده است.
خزر در طول تاریخ دوره‌هایی از کاهش و افزایش سطح آب را تجربه کرده است.
از دهه ۱۹۳۰ تا سال ۱۹۷۷ سطح آن حدود سه متر پایین آمد. سپس در دو دهه بعد، حدود ۲.۵ متر افزایش یافت و بعد از آن بار دیگر روند نزولی آغاز شد.
با این حال، دانشمندان می‌گویند اگرچه نوسان سطح آب خزر پدیده‌ای تازه نیست، تغییرات اقلیمی و فعالیت‌های انسانی اکنون به‌طور فزاینده‌ای موازنه آبی آن را تحت تأثیر قرار داده‌اند.
پژوهش‌های پیشین، افت سطح آب در دهه‌های اخیر را عمدتاً به افزایش تبخیر از سطح خزر در نتیجه افزایش دمای منطقه نسبت داده‌اند. کاهش بارندگی نیز موثر بوده، اما نقش آن کمتر بوده است.
فعالیت‌های انسانی نیز بر میزان آبی که به خزر می‌رسد اثر می‌گذارند. سدها جریان رودخانه‌های منتهی به دریاچه را تنظیم می‌کنند و در سراسر حوضه آبریز نیز آب برای آبیاری و مصارف دیگر برداشت می‌شود.
شیوه مدیریت مخازن سدها نیز می‌تواند حجم آبی را که در نهایت به خزر می‌رسد تغییر دهد.
چرا جمعیت فک‌های خزری کاهش یافته است؟
فک خزری که در هیچ نقطه دیگری از جهان یافت نمی‌شود، طی یک قرن گذشته با سقوط شدید جمعیت روبه‌رو شده است.
جمعیت این گونه از حدود یک میلیون فرد به نزدیک ۱۰۰ هزار رسیده است.
عقب‌نشینی آب خزر فشار بیشتری بر این گونه وارد می‌کند، زیرا جزایر دورافتاده‌ای که فک‌ها برای استراحت فصلی از آنها استفاده می‌کردند، در حال تغییر شکل‌اند.
به گفته آسل بایموکانووا، پژوهشگر فک‌های خزری، مساحت این محل‌های استراحت جزیره‌ای از سال ۱۹۹۵ تاکنون بیش از ۱۵ برابر کاهش یافته است.
در سال ۲۰۲۱، بایموکانووا و دیگر پژوهشگران مؤسسه هیدروبیولوژی و بوم‌شناسی مدتی را در جزیره کوچک و تازه‌ای گذراندند که آن را «نیو دورنف» نامیده بودند؛ جزیره‌ای که هزاران فک در آن تجمع می‌کردند.
وقتی پژوهشگران در سال ۲۰۲۳ بازگشتند، جزیره به‌شدت گسترش یافته بود و در برخی مواقع حتی با خودرو نیز می‌شد به آن رسید. بعدها این جزیره به خشکی اصلی متصل شد.
بایموکانووا گفت: «برای فک‌ها دیگر قابل استفاده نبود. وقتی جزیره‌ای منزوی وجود نداشته باشد، فکی هم باقی نمی‌ماند.»
با عقب‌نشینی خزر، فک‌ها به سمت غرب نیز رانده می‌شوند.
شمال‌شرق خزر مدت‌ها پناهگاهی طبیعی برای این جانوران بود، زیرا دسترسی انسان به آن دشوار بود. اما در بخش‌های غربی، فک‌ها با فعالیت انسانی بیشتری از جمله ماهیگیری، کشتیرانی، گردشگری و عملیات نفت و گاز مواجه‌اند.
افزایش دما تهدید دیگری نیز ایجاد کرده است: از بین رفتن یخ پایدار زمستانی.
فک‌های خزری روی یخ زادآوری می‌کنند، اما بایموکانووا می‌گوید زمستان‌های گرم‌تر باعث نازک‌تر و ناپایدارتر شدن یخ‌ها شده است.
او هشدار می‌دهد: «برای توله‌های تازه‌متولدشده، از بین رفتن پوشش یخی پایدار به این معناست که شانس زنده ماندنشان بسیار ناچیز خواهد بود.»
پیامدهای عقب‌نشینی خزر فقط به حیات وحش محدود نمی‌شود.
موسسه پژوهشی قزاقستان می‌گوید کاهش آب در مناطق کم‌عمق، تالاب‌ها را نیز تحت تاثیر قرار داده و می‌تواند مشکلات فزاینده‌ای برای شیلات، بنادر، کشتیرانی و دیگر زیرساخت‌های ساحلی ایجاد کند.
آینده چه خواهد شد؟
بیشتر سناریوهای اقلیمی نشان می‌دهند که سطح خزر در طول قرن بیست‌ویکم به کاهش خود ادامه خواهد داد، هرچند دانشمندان تاکید می‌کنند ابعاد دقیق این افت هنوز با عدم قطعیت همراه است.
پژوهش کوریچه نشان می‌دهد در یک سناریوی اقلیمی میانه، سطح خزر ممکن است تا پایان قرن تا هشت متر کاهش یابد؛ هرچند نتایج مدل‌های مختلف تفاوت قابل توجهی با یکدیگر دارند.
او برای نشان دادن پیامد حتی یک کاهش محدودتر می‌گوید افت پنج‌متری سطح آب می‌تواند حدود ۷۷ هزار کیلومتر مربع از بستر خزر در شمال را از آب بیرون بیاورد.
کوریچه می‌گوید کل خزر با سناریویی مشابه دریاچه آرال روبه‌رو نیست، زیرا بخش‌های مرکزی و جنوبی آن بسیار عمیق‌ترند.
با این حال، بخش‌هایی از شمال کم‌عمق خزر ممکن است دچار خشکی گسترده شوند.
او می‌گوید: «بخش شمالی حدود یک‌چهارم تا یک‌سوم کل پهنه آبی را تشکیل می‌دهد. این احتمال وجود دارد که این منطقه شمالی با سناریویی مشابه دریاچه آرال روبه‌رو شود.»
با این حال، میزان افت آینده از پیش تعیین‌شده نیست.
پژوهش کوریچه نشان می‌دهد برداشت آب توسط انسان در برخی سناریوها می‌تواند تا هفت متر دیگر بر میزان کاهش سطح آب بیفزاید.
او می‌گوید اقدامات آینده باید هم بر کند کردن روند افت آب و هم بر سازگاری با پیامدهای آن متمرکز باشد.
این اقدامات شامل مدیریت بهتر مصرف آب در سراسر حوضه خزر، به‌ویژه در حوضه رود ولگا، و همچنین تقویت پایش و اشتراک‌گذاری داده‌ها میان کشورهای منطقه است.
موسسه پژوهشی قزاقستان نیز تأکید می‌کند که سازگاری با شرایط جدید هر روز اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
از جمله اقدامات پیشنهادی می‌توان به حفاظت از زیست‌بوم‌های آسیب‌پذیر، پایش بسترهای تازه از آب بیرون‌آمده و تطبیق بنادر و دیگر زیرساخت‌های ساحلی با شرایط جدید اشاره کرد.
برخی طرح‌های منطقه‌ای نیز از هم‌اکنون در حال اجراست.
قزاقستان پیشنهاد تدوین یک برنامه بین‌دولتی برای حفاظت از منابع آبی خزر را مطرح کرده و پنج کشور پیرامون خزر نیز در چارچوب کنوانسیون تهران در حال تدوین یک برنامه اقدام برای سال‌های ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۶ هستند.
هدف این برنامه، بهبود پایش، ارزیابی پیامدهای تغییر سطح آب و تدوین راهکارهای سازگاری عنوان شده است.
مؤسسه پژوهشی قزاقستان تاکید کرده است: «راه‌حل‌های مؤثر تنها با اقدام هماهنگ هر پنج کشور پیرامون خزر امکان‌پذیر خواهد بود.»