تمایل شدید سگآبیها به ساخت سد باعث ایجاد نوارهای طبیعی توقف آتشسوزی در سراسر اروپا شده که میتواند به مهار آتشهای مرگبار کمک کند.
موجهای گرمای طاقتفرسا و بارش ناچیز، آتشسوزیهای جنگلی بیسابقهای را شعلهور کردهاند که بخشهایی از فرانسه و اسپانیا را درنوردیده و نشانه چندانی از فروکش کردن ندارند.
آگهی
آگهی
در یکی از بزرگترین عملیاتهای تخلیه اروپا از زمان جنگ جهانی دوم، صدها هزار نفر از غیرنظامیان ناچار شدهاند خانههای خود را ترک کنند.
کمیسیون اروپا سامانه واکنش اضطراری خود را برای حمایت از این دو کشور فعال کرده است، در حالی که تصاویر ستونهای انبوه دود و شعلههای مهارناشدنی نشان میدهد تاکنون چه میزان خسارت وارد شده است.
اما توان اطفای حریق این اتحادیه برای همگام شدن با شدت رو به افزایش آتشسوزیها بهسختی کافی است؛ این حریقها تاکنون بیش از ۸۰ هزار هکتار در اسپانیا و ۴۲ هزار هکتار در فرانسه را سوزاندهاند.
دیروز (۲۷ ژوئیه) یک آتشسوزی جنگلی در فرانسه آنقدر قدرتمند شد که ستون دودِ خود آن به طوفان تندری تبدیل شد و صاعقهای تولید کرد که به زمین اصابت کرد و آتشهای تازهای را فراتر از کانون اولیه شعلهور کرد. خبرگزاری آسوشیتدپرس گزارش داد که این ابر تندری همچنین «بادهای شدید و نامنظم» تولید کرده است که میتوانند آتش را به جهات تازهای سوق دهند.
گرمای بیسابقه چگونه آتشسوزیهای جنگلی را شعلهور میکند
با نزدیک شدن موجهای تازه گرمای شدید، نگرانیها از شعلهور شدن دوباره آتشها نیز رو به افزایش است.
حتی چند روز دمای بالا میتواند با تبخیر رطوبتِ علفها، بوتهها و سایر پوشش گیاهی، خطر آتشسوزی را افزایش دهد و آنها را مستعد شعلهور شدن کند.
وقتی پوشش گیاهی خشک میشود، یک جرقه کوچک ـ مثلا از باربیکیو یا تهسیگار رهاشده ـ میتواند آتش بزرگی به راه بیندازد که بهسرعت گسترش پیدا میکند.
خاکهایی که بر اثر خشکسالیهای ناشی از موجهای گرما تشنه شدهاند، این مشکل را تشدید میکنند و خاموش کردن آتش را دشوارتر میسازند.
با این حال، حیوانی که زمانی برای گوشتش شکار و حتی آفت محسوب میشد، ممکن است سلاح مخفی مقابله با این آتشهای مرگبار باشد.
آیا سگآبیها میتوانند به پیشگیری از آتشسوزیهای جنگلی کمک کنند؟
پاییز ۲۰۲۰، در جنگلهای خشک از خشکسالیِ ایالت کلرادو آتشی شعلهور شد. این حریق که با وزش بادهای شدید تغذیه میشد، از پارک ملی کوههای راکی گذشت، جادههای اصلی را بست، صدها خانه را نابود کرد و منطقه را در ابر ضخیم دود فرو برد.
این آتشسوزی که «ایست تروبلسِم» نام گرفت، نزدیک به ۲۰۰ هزار اکر زمین را سوزاند و آن را به یکی از بزرگترین آتشسوزیهای تاریخ این ایالت تبدیل کرد و دو نفر را به کشتن داد.
پس از پایان آتشسوزی، عکسهای هوایی نشان میداد که بخشهای وسیعی از جنگل به خاکستر تبدیل شده است. اما در میان این ویرانی، واحهای سبز که از شعلهها در امان مانده بود، خودنمایی میکرد؛ همه اینها به لطف سگآبی فروتنی بود که در آنجا لانه داشت.
سگآبیها سد میسازند، کانال حفر میکنند و جویبارهای کوچک را به پهنههای وسیع تالابی تبدیل میکنند. این کار کمک میکند گیاهان حتی در دورههای طولانی خشکسالی سرسبز و سبز بمانند.
در نتیجه، وقتی آتشسوزی جنگلی رخ میدهد، گیاهان سبز نزدیک برکههای سگآبی بسیار سختتر از نواحی خشک آتش میگیرند.
کارشناسان میگویند آتش معمولا مسیری را انتخاب میکند که کمترین مانع را دارد؛ یعنی به جای تلاش برای زبانه کشیدن در مناطق مرطوب اطراف برکههای سگآبی، از میان پوشش گیاهی خشکِ دورتر عبور میکند.
این وضعیت پناهگاهی امن برای جانورانی ایجاد میکند که شاید نتوانند از آتشسوزی جنگلی فرار کنند؛ مانند قورباغهها، پستانداران کوچک و ماهیها.
یک پژوهش در سال ۲۰۲۰ با عنوان بامسمای «Smokey the Beaver» (منبع به زبان انگلیسی) با استفاده از دادههای پوشش گیاهیِ پنج آتشسوزی بزرگ در غرب آمریکا بررسی کرد که سگآبیها تا چه اندازه میتوانند مناظری مقاوم در برابر تغییراتاقلیمی بسازند.
نتیجه این بود که راهروهایی که در آنها سدهای سگآبی ساخته شده، در مقایسه با مناطقی که سگآبی در آن حضور ندارد، از آتشسوزی «نسبتا دستنخورده» بیرون میآیند. به طور میانگین، سلامت گیاهان در مناطقی بدون سگآبی در جریان آتشسوزیها حدود سه برابر بیش از مناطق دارای سگآبی کاهش یافته است.
مطالعه دیگری که سال گذشته در کتابخانه ملی پزشکی منتشر شد، اثرات بالقوه سگآبیها را در کوهستان سیرا نوادا در کالیفرنیا، منطقهای با خطر بالای خشکسالی و آتشسوزی، مدلسازی کرد.
پژوهشگران دریافتند که ۵۱ درصد از ظرفیت تاریخی ساخت سد توسط سگآبیها هنوز در این منطقه باقی است و در همه حوضههای آبریز، ظرفیت «قابل توجهی» برای ساخت سد وجود دارد. حوضه آبریز به پهنهای از زمین گفته میشود که باران و آبِ حاصل از ذوب برف را به یک منبع آبی مشترک هدایت میکند و عملا مانند یک قیف بزرگ عمل میکند.
این مطالعه بهطور «محافظهکارانه» برآورد میکند که سدهای سگآبی ظرفیت ذخیره مجموعا ۱۲۰ میلیون مترمکعب آب سطحی و ایجاد ۲ هزار و ۲۰۰ کیلومتر مربع منطقه مقاوم در برابر آتشسوزی را در نواحی با خطر بالای آتشسوزی دارند.
این مطالعه مینویسد: «علاوه بر این، رودخانههایی که سگآبیها در آنها به دلیل ویژگیهای فیزیکی چشمانداز و زیستگاه، بیشترین مزایای آبی و مقاومتی در برابر آتش را میتوانند ایجاد کنند، اغلب در حوضههایی واقع شدهاند که در برابر هر دو خطر خشکسالی و آتشسوزی بسیار آسیبپذیرند.»
این مطالعه همچنین میافزاید: «حتی در مناطقی که احتمال آتشسوزی و خشکسالی کمتر است، بازگرداندن سگآبیها به احتمال زیاد مزایای مشابهی به همراه خواهد داشت.»
آیا سگآبیها میتوانند پس از آتشسوزی «زخمهای سوختگی» را التیام دهند؟
پس از تحقیق درباره اینکه سگآبیها چگونه میتوانند از گسترش آتشسوزیهای جنگلی جلوگیری کنند، پژوهشگران بررسی کردند که آیا این جوندگان نیمهآبزی میتوانند به ترمیم مناظرِ سوخته پس از حریق نیز کمک کنند یا نه.
پارسال، پژوهشگران به کوههای غرب فورت کالینز در کلرادو رفتند تا در «زخمهای سوختگی» ـ یعنی زمینهای سیاه و سوختهای که پس از آتشسوزی بر جا میماند ـ سدهای مصنوعیِ سگآبی (منبع به زبان انگلیسی) بسازند و بررسی کنند تالابهایی که در اثر این سدها شکل میگیرد چگونه بر بازسازی اکوسیستم و کیفیت آب پس از حریق تاثیر میگذارد.
تیم فگل، پژوهشگر اصلی و دانشجوی دکتری دانشگاه ایالتی کلرادو، میگوید: «این نوع کار برای ما شبیه ورود به جهانی تازه و جسورانه است.»
آتشسوزیهای جنگلی، خاک را ناپایدار میکنند و توان آن را برای جذب باران و آبِ حاصل از ذوب برف کاهش میدهند و در نتیجه رواناب بیشتر و خطر سیلاب بالا میرود. حجم زیاد آب، همراه با نبود ریشه گیاهان برای تثبیت خاک، باعث میشود رسوب و آوار بیشتری به پاییندست منتقل شود و کیفیت آب و سامانههای تصفیه را تحت تاثیر قرار دهد.
اما پژوهشگران امیدوارند سدهای مصنوعیِ سگآبی جریان آب را کند کنند و به جای آن آب را روی دشت سیلابی پخش کنند. وقتی موانع، سرعت آب را کاهش میدهد، رسوب موجود در آب به کف کانال مینشیند و به جای حرکت به سمت پاییندست، همانجا تهنشین میشود.
فگل همچنین در حال تحقیق است که چگونه آبِ کندشدهای که در دشت سیلابی پخش میشود میتواند کربن و نیتروژن بیشتری را در بخشهای بالادستِ سامانه آبی نگه دارد، به جای آنکه آنها را به پاییندست براند؛ جایی که ممکن است اکوسیستمهای آبی را بر هم بزند یا موجب شکوفایی جلبکی شود.
اگرچه نتایج اولیه نشان میدهد سدهای سگآبی کیفیت آب را بهبود میدهند، این گروه اکنون در حال ارزیابی این است که آیا استفاده از آنها در مقیاس وسیع عملی است یا نه.
رونق حضور سگآبیها در اروپا
سگآبیها که زمانی تا مرز انقراض شکار میشدند، در سالهای اخیر به لطف حمایتهای حقوقی سختگیرانهتر و تلاشهای حفاظتی، بازگشتی چشمگیر داشتهاند.
بین سالهای ۱۹۶۰ تا ۲۰۱۶، جمعیت سگآبیهای اروپا (بهجز روسیه) به شکلی شگفتآور ۱۶ هزار درصد افزایش یافته و اکنون به بیش از یک میلیون و ۲۰۰ هزار فرد رسیده است.
این جوندگان همچنین بیش از هر زمان دیگری در حال گسترش قلمرو خود هستند؛ محدوده پراکنش آنها بین سالهای ۱۹۵۵ تا ۲۰۲۰ حدود ۸۳۵ درصد افزایش یافته است. این یعنی در سراسر قاره، نوارهای طبیعیِ حائل آتش بیشتری شکل خواهد گرفت، همراه با مزایای دیگری مانند دفاع در برابر سیلاب و تصفیه طبیعی آب.
در سال ۲۰۲۳، سگآبیها به پارک ملی کِیرنگورمز در اسکاتلند بازگردانده شدند؛ پارکی که اکنون به دلیل وقوع آتشسوزی، بر روی گردشگران بسته است.
سازمان «ریوایلدینگ اروپا» (منبع به زبان انگلیسی) میگوید: «با افزایش بسامد و شدت آتشسوزیهای جنگلی بر اثر تغییراتاقلیمی، ارزش سرزمینهایی که در آن سگآبیها حضور دارند را نمیتوان دستکم گرفت.» این سازمان در ادامه میافزاید: «همانطور که خردمندی گفته است: آب نمیسوزد.»