گرمای بیسابقه دریای مدیترانه اثر خود را بر خشکی گذاشته و در بسیاری مناطق این اثر بیشتر در شبها دیده میشود تا بعدازظهرها.
اروپا خود را برای ماه اوت گرمتر از حد معمول پس از یک رشته موج گرمای پیاپی آماده میکند.
آگهی
آگهی
بخش بزرگی از این قاره در هفتههای اخیر که دما از ۴۰ درجه سانتیگراد فراتر رفته، برای مقابله با شرایط دشوار دستوپنجه نرم میکند؛ وضعیتی که شرایطی ایدهآل برای آتشسوزیهای جنگلی ایجاد کرده و بخشهای وسیعی از فرانسه و اسپانیا را سوزانده و موجب تخلیه صدها هزار نفر از شهروندان شده است.
اما امید به کاهش این گرمای سوزان چندان قوی نیست، زیرا پیشبینیهای اولیه هشدار میدهند که موجهای گرمای بیشتری ممکن است رخ دهد.
آیا گرمای اروپا در ماه اوت ادامه خواهد داشت؟
یوانا ورگینی، بنیانگذار پلتفرم پیشبینی هوای WFY24 (منبع به زبان انگلیسی) به یورونیوز ارث میگوید: «بر اساس بولتنهای اوایل ژوئیه، همه بهروزرسانیهای فصلی احتمال ماه اوتی گرمتر از حد معمول را در سراسر اروپا بیشتر میدانند و همگی متفقاند که قویترین و مطمئنترین سیگنال گرما بر فراز مدیترانه و جنوبشرقی اروپا قرار دارد.»
این الگو شامل «کانونهای گرما»ی تکرارشوندهای مانند ایبری، ایتالیا، یونان و بخشهایی از بالکان نیز میشود.
ورگینی اضافه میکند: «مدیترانه بهطور استثنایی گرم [دریا] در حال بر جا گذاشتن اثر انگشت خود بر خشکی است و در چندین نقطه این اثر بیشتر در شبها نمایان میشود تا بعدازظهرها.»
پیشبینیهای WFY24 برای روزهای نخست اوت نشان میدهد دما در شهرهای ناپل، بارسلون، رم، والنسیا، نیس، تسالونیکی، اسپلیت و آتن در تمام شبها بالای ۲۰ درجه سانتیگراد باقی خواهد ماند. این وضعیت «شب گرمسیری» به شمار میرود که میتواند خطر تنش شدید گرمایی را، بهویژه در میان گروههای آسیبپذیر، افزایش دهد.
حتی در عرضهای شمالیتر هم دمای سوزان در راه است. اداره هواشناسی بریتانیا هشدار میدهد که با تشدید گرما، در ماه اوت اوج دما تا ۳۵ درجه سانتیگراد خواهد رسید.
این اداره در پیشبینی بلندمدت خود اضافه میکند: «احتمالا دماها بالاتر از حد معمول خواهد بود و دورههایی از هوای گرم و موجهای گرما، بهویژه در جنوب، ممکن است رخ دهد.»
دانشمندان از کجا میدانند تغییرات اقلیمی پشت رویدادهای حدی آبوهوایی است؟
پیشرفت در دادههای هواشناسی و اقلیمی کار را برای دانشمندان آسانتر کرده تا تاثیر گرمایش جهانی بر رخدادهای حدی مانند موجهای گرما و سیلابها را ارزیابی کنند؛ حوزهای که معمولا «بررسی انتساب رویدادهای حدی» نامیده میشود.
از آنجا که عوامل متعددی، از جمله محرکهای طبیعی مانند ال نینو، در هم اثر میگذارند، مطالعات انتساب رویدادهای حدی به دنبال آن نیستند که مشخص کنند آیا تغییرات اقلیمی مستقیم باعث یک موج گرما شده است یا نه، بلکه میکوشند دریابند افزایش دما چگونه بر آن رویداد تاثیر گذاشته است.
این کار معمولا با مقایسه بسامد رخداد یک رویداد حدی در شرایط امروز با بسامدی که در جهانی بدون تغییرات اقلیمی ناشی از فعالیتهای انسانی رخ میداد انجام میشود.
پژوهشگران همچنین بررسی میکنند که تغییرات اقلیمی چگونه ویژگیهای یک رویداد حدی آبوهوایی را دگرگون کرده است؛ برای مثال آیا موج گرما به دلیل گازهای گرماگیر شدیدتر و داغتر شده است یا نه.
برای نمونه، یک تحلیل سریع انتساب از سوی نهاد «انتساب جهانی وضعیت هوا» (WWA (منبع به زبان انگلیسی)) با استفاده از دادههای دمای مشاهدهشده و پیشبینیشده، داغترین دوره سهروزه را در پهنه بزرگی از اروپا که اواخر ژوئن زیر چنبره گرمای سوزان بود بررسی کرد.
دانشمندان به این نتیجه رسیدند که حتی تا سال ۱۹۷۶، یعنی تنها ۵۰ سال پیش، ثبت چنین اوج دمای روزانه و دمای شبانهای «عملا در این زمان از سال ناممکن» بود. این تحلیل همچنین نشان داد که اگر موج گرمای مشابهی ۵۰ سال پیش رخ میداد، دمای آن ۳٫۵ درجه سانتیگراد خنکتر از موج گرمای ماه گذشته میبود.
دانشمندان درباره گرمای حدی سطحی از اطمینان دارند که از آن با عنوان «اطمینان بالا» یاد میشود.
دکتر کیپینگ میگوید: «انتشار مداوم سوختهای فسیلی مستقیما مسئول اختلالهایی است که مردم در خانهها، مدارس و محلهای کار خود تجربه میکنند.»
او اضافه میکند: «سرعت این تغییرات شگفتآور است. هر چند سال یکبار شاهد شکسته شدن رکوردهای گرما در اروپا هستیم و امسال این رکوردشکنی در ماههای پیاپی رخ داده است.»
برای مخاطرات جوی مانند گردبادها و تگرگ درشت، دادهها بسیار ناقصتر است و همین انتساب مطمئن رخداد آنها را دشوارتر میکند.
از مطالعات انتساب همچنین برای نشان دادن پیامدهای رویدادهای حدی ناشی از تغییر اقلیم استفاده میشود.
یک تحلیل مشترک از سوی امپریال کالج لندن، اداره هواشناسی بریتانیا و مدرسه بهداشت و طب حارهای لندن بهتازگی با استفاده از دادههای هواشناسی، مدلهای اقلیمی و پژوهشهای مربوط به مرگومیر اضافی در دوران موجهای گرما، تاثیر دو موج گرمای اخیر را برآورد کرده است.
پژوهشگران برآورد میکنند که اوج دمای روز در این رویدادها ۳ تا ۴ درجه سانتیگراد بالاتر از حالتی بوده که اگر گرمایش جهانی وجود نداشت رخ میداد؛ وضعیتی که به ۱۰ هزار مرگ اضافی انجامیده است.
سایمون استیل، دبیر اجرایی تغییرات اقلیمی سازمان ملل متحد، میگوید: «گرمای حدی در سراسر اروپا رکوردها را میشکند و علم بهروشنی میگوید چرا: تغییرات اقلیمی به شکلی مهارنشده پیش میرود و علت آن اعتیاد جهان به سوزاندن زغالسنگ، نفت و گاز است.»
چه عوامل دیگری بر رویدادهای حدی آبوهوایی اثر میگذارند؟
بسیاری از گزارشها درباره رویدادهای حدی، بهویژه موجهای گرما، بیشتر بر الگوی جوی پشت این رخدادها تمرکز میکنند تا بر علت اصلی آنها.
برای مثال در ماه مه، سازمان هواشناسی فرانسه «متئو فرانس» دمای ۴۰ درجه سانتیگراد را به پدیدهای موسوم به «گنبد گرما» نسبت داد.
گنبد گرما زمانی رخ میدهد که یک سامانه پرفشار در لایههای بالایی جو شکل میگیرد و باعث میشود هوای زیرین فروبنشیند و فشرده شود و در نتیجه دما در لایههای پایینتر جو بالا برود. از آنجا که هوای گرم منبسط میشود، این فرآیند گنبدی برآمده میسازد که گرما را در خود به دام میاندازد.
در حالت عادی بادها میتوانند تودههای پرفشار را جابهجا کنند، اما چون گنبدهای گرما تا ارتفاع زیادی در جو گسترش مییابند، این سامانههای جوی تقریبا ساکن میشوند.
با این حال، یک مطالعه در سال ۲۰۲۵ (منبع به زبان انگلیسی) که در نشریه آکادمی ملی علوم آمریکا منتشر شده نشان میدهد الگوهای جوی که رویدادهای حدی مانند گنبدهای گرما و سیلابها را قفل میکنند، از دهه ۱۹۵۰ به این سو در نتیجه تغییرات اقلیمی ناشی از انسان تقریبا سه برابر شدهاند.
تحلیلی که نهاد «کلیمت سنترال» در سال ۲۰۲۳ انجام داد نیز نشان داد که یک گنبد گرما (منبع به زبان انگلیسی) که دما را در بخشهایی از مکزیک و جنوب ایالات متحده به ۴۸ درجه سانتیگراد رساند، دستکم پنج برابر محتملتر شده است، آن هم به دلیل تغییرات اقلیمی.
ال نینو چه تاثیری بر گرما دارد؟
ال نینو (در اسپانیایی به معنی «پسر») پدیدهای طبیعی است که میتواند محرک رویدادهای حدی جوی باشد. اداره ملی اقیانوسی و جوی آمریکا (NOAA) اوایل امسال اعلام کرد که شرایط ال نینو رسما در اقیانوس آرام استوایی آغاز شده است.
ال نینو زمانی رخ میدهد که دمای آب در شرق اقیانوس آرام به شکل غیرعادی بالا میرود و معمولا نواحی استوایی را دستخوش آشفتگی میکند. این پدیده اغلب با رویدادهای حدی آبوهوایی پیوند خورده است، هرچند کارشناسان هشدار میدهند از آن بهعنوان نوعی «انحراف افکار» از گرمایش جهانی استفاده میشود.
وقتی شرایط ال نینو شکل میگیرد، خطر سیلاب در آمریکای جنوبی، مثلا در شمال پرو، شایع است و میتواند به بخشهایی از شرق آفریقا، آسیای مرکزی و جنوب ایالات متحده نیز برسد. در دوران ال نینو، خشکسالی و خطر آتشسوزیهای جنگلی هم افزایش مییابد، بهویژه در بخش عمدهای از استرالیا، شمال آمریکای جنوبی و کشورهایی آسیایی مانند اندونزی.
بیشتر رویدادهای ال نینو بهطور موقت میانگین دمای جهانی را حدود ۰٫۲ درجه افزایش دادهاند. این افزایش به اندازه تاثیر تغییرات اقلیمی ناشی از انسان چشمگیر نیست؛ تغییری که دمای سطحی کره زمین را نسبت به دوران پیشاصنعتی تقریبا ۱٫۳ تا ۱٫۵ درجه بالا برده است.
سال ۲۰۲۵ سومین سال گرم ثبتشده بود؛ گرمتر از سال ۲۰۱۶ که سال ال نینو بود، آن هم با وجود اثر خنککننده طبیعی پدیده لا نینا (در اسپانیایی به معنی «دختر»).
لا نینا معمولا با تقویت بادهای تجاری و بالا کشیدن آبهای سردتر از اعماق اقیانوس به سطح، در سراسر اقیانوس آرام استوایی، دمای جهانی را پایین میآورد. این پدیده نیز نامنظم رخ میدهد، اما معمولا از ال نینو دوام بیشتری دارد.
آیا کاهش آلودگی هوا پشت تابستان طاقتفرسای اروپا است؟
پس از آغاز سوزان تابستان در اروپا، چندین رسانه مطرح اعلام کردند که موجهای گرمای پیاپی ناشی از کاهش سطح آلودگی هوا بوده است.
این ادعا را ریچارد تایس، معاون رهبر حزب پوپولیست راستگرای «ریفرم یوکی»، در شبکههای اجتماعی بازنشر کرد و از آن برای حمله به تلاشهای این کشور برای دستیابی به انتشار خالص صفر استفاده شده است.
منشأ این ادعا مطالعهای است که در نشریه علمی «جئوفیزیکال ریسرچ لترز» منتشر شده؛ مطالعهای که دادهای درباره موجهای گرمای بسیار اخیر در بر ندارد.
کاهش آلودگی میتواند اثر خنککنندگی ذرات معلق را که نور خورشید را جذب یا بازتاب میکنند، کم کند. اما پروفسور اریش فیشر، دانشمند اقلیم در دانشگاه ETH زوریخ، به کربن بریف (منبع به زبان انگلیسی) میگوید که معرفی این عامل بهعنوان علت موجهای گرمای اروپا «نادرست» است.
او اضافه میکند: «موجهای گرما بر اثر سامانههای پرفشار ایجاد میشوند و اکنون بسیار فراوانتر و شدیدتر هستند، زیرا در شرایط اقلیمی رخ میدهند که به دلیل گرمایش ناشی از گازهای گلخانهای، بسیار گرمتر از ۱۰۰ سال پیش است.»
او میگوید: «این مقاله نشان میدهد که گرمایش تابستانی ناشی از گازهای گلخانهای بهطور موقت زیر پوشش ذرات آلاینده هوا پنهان شده بود. اکنون که این ذرات آلاینده کاهش یافتهاند، ابعاد کامل این گرمایش در تابستانهای اروپا آشکار شده است.»