ایران از ابتدای سال ۲۰۲۶ تا ۱۲ سپتامبر دستکم ۴۳۹ هزار شهروند افغانستان را اخراج کرده است؛ با این حال، گزارشهای میدانی از افغانستان نشان میدهد که بیکاری، فقر و دشواری تامین هزینههای زندگی، شماری از اخراجشدگان را بار دیگر به فکر عبور از مرز و بازگشت به ایران انداخته است.
تازهترین آمار کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان نشان میدهد که از ابتدای ژانویه تا ۱۲ سپتامبر ۲۰۲۶، در مجموع ۵۲۲ هزار و ۲۰۰ افغان از ایران به کشورشان بازگشتهاند که ۴۳۹ هزار نفر از آنها اخراج شدهاند. به این ترتیب، حدود ۸۴ درصد بازگشتها از ایران در این مدت اجباری بوده است.
آگهی
آگهی
آمار سازمان ملل همچنین نشان میدهد که ایران با فاصله زیاد در صدر کشورهای اخراجکننده افغانها در سال جاری قرار دارد. از مجموع ۵۰۶ هزار و ۴۱۰ مورد اخراج ثبتشده به افغانستان در سال ۲۰۲۶، حدود ۸۷ درصد از ایران، ۱۳ درصد از پاکستان و بخش بسیار کوچکی از تاجیکستان بوده است.
اما رسیدن به افغانستان برای همه اخراجشدگان به معنای پایان مهاجرت نیست.
یورونیوز فارسی را در ایکس دنبال کنید
رسانههای افغانستان در گزارشهای متعددی از وضعیت مهاجرانی که از ایران بازگردانده یا اخراج شدهاند، از بیکاری و مشکلات اقتصادی آنها پس از بازگشت به افغانستان خبر دادهاند.
طلوعنیوز افغانستان در گزارشی در آوریل ۲۰۲۶ نوشت که شماری از افغانها به دلیل نبود کار در کشورشان تلاش کردهاند برای کار بهطور غیرقانونی وارد ایران شوند، اما در مرز به دست پلیس ایران بازداشت و به افغانستان بازگردانده شدهاند.
یکی از آنها گفته است که به دلیل نداشتن زمین کشاورزی و فرصت شغلی در افغانستان قصد رفتن به ایران را داشته است.
چرا دوباره ایران؟
مهمترین عامل، همچنان اقتصاد و اشتغال است.
سازمان بینالمللی مهاجرت (IOM) در ارزیابی وضعیت بازگشتکنندگان میگوید میلیونها افغان که طی سالهای اخیر از ایران و پاکستان برگشتهاند، با مشکلات جدی در زمینه مسکن، اشتغال، دسترسی به خدمات و مدارک هویتی روبهرو هستند. بسیاری از آنها سالها یا حتی دههها خارج از افغانستان زندگی کردهاند و شبکه اجتماعی و اقتصادی محدودی در محل بازگشت خود دارند.
بررسی این سازمان همچنین نشان میدهد بازگشت الزاما به اسکان دائمی منجر نمیشود. در میان بازگشتکنندگان بررسیشده، نزدیک به ۳۰ درصد پس از بازگشت بیش از یک بار محل زندگی خود را تغییر دادهاند؛ موضوعی که این سازمان آن را نشانهای از دشواری ادغام مجدد و ادامه جابهجایی میداند.
کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل نیز در گزارشی که ۱۸ سپتامبر منتشر کرد هشدار داده است که اگر ظرفیت افغانستان برای جذب بازگشتکنندگان و فراهم کردن شرایط زندگی پایدار کافی نباشد، بازگشت گسترده میتواند به بیثباتی و «مهاجرت مجدد» منجر شود.
این فشار بهویژه در ولایتهای غربی افغانستان، نزدیک مرز ایران، محسوس است.
گزارشی از فراه نشان میدهد برخی کارگران بازگشته از ایران برای یک روز کار ساختمانی تنها حدود ۱۰۰ افغانی دریافت میکنند و حتی یافتن همین کار نیز تضمینشده نیست. بازگشت گسترده مهاجران نیز رقابت بر سر فرصتهای محدود شغلی را تشدید کرده است.
اما ایران هم دیگر مقصد سابق نیست
با وجود این، یک عامل تازه میتواند چرخه سنتی مهاجرت نیروی کار افغانستان به ایران را تغییر دهد: بحران اقتصادی در خود ایران.
خبرگزاری رویترز در گزارشی میدانی که ۱۷ سپتامبر از مناطق مرزی هرات و فراه منتشر کرد، نوشت که بحران اقتصادی ایران باعث شده هزاران افغان، از جمله کسانی که سالها در این کشور زندگی کرده بودند، به افغانستان بازگردند.
بر اساس دادههای سازمان بینالمللی مهاجرت که رویترز به آنها استناد کرده، تنها ۲۹ درصد افغانهایی که اخیرا از ایران بازگشتهاند مقداری پسانداز برایشان باقی مانده و متوسط درآمد آنها پیش از بازگشت، در مقایسه با دوران پیش از بحران، نزدیک به یکسوم کاهش یافته است.
شماری از بازگشتکنندگان نیز به رویترز گفتهاند که ماهها در ایران بیکار بودهاند و افزایش شدید قیمتها ادامه زندگی در این کشور را برایشان دشوار کرده است.
گزارشهای ماههای اخیر از اسلامقلعه نیز همین تغییر را نشان میدهند. شماری از افغانهایی که بهصورت داوطلبانه از ایران برگشتهاند، کاهش فرصتهای شغلی و ناامنی ناشی از درگیریهای منطقهای را دلیل بازگشت خود عنوان کردهاند.
با این همه، مسیر افغانستان به ایران هنوز بسته نشده است. گزارشهای میدانی از ولایتهای غربی افغانستان نشان میدهد که افغانها، از جمله برخی اخراجشدگان، همچنان برای یافتن کار تلاش میکنند بار دیگر وارد ایران شوند؛ گاه از مسیرهای غیرقانونی و با کمک قاچاقچیان.
در نتیجه، اخراج صدها هزار افغان لزوما به معنای پایان مهاجرت آنها نیست. برای کسانی که پس از بازگشت با بیکاری و فقر مواجه میشوند، مهاجرت دوباره همچنان یکی از معدود راههای تامین معاش خانواده است؛ هرچند بحران اقتصادی ایران این بار پرسش دیگری را نیز پیش روی آنها قرار داده است: اگر نه افغانستان امکان زندگی بدهد و نه ایران دیگر بازار کار گذشته را داشته باشد، مقصد بعدی کجاست؟