افغانستان در سالهای اخیر با موجی از بازگشت اجباری مهاجرانی روبهرو شده است که بسیاری از آنها بخش بزرگی از زندگی خود را در کشورهای همسایه گذراندهاند و بعضی حتی هیچگاه پیش از این در افغانستان زندگی نکردهاند.
در چند دهه گذشته ایران و پاکستان مقصد اصلی میلیونها افغان بودهاند؛ کسانی که برای یافتن امنیت، کار یا امکان ادامه زندگی از کشور خود خارج شدند. این روند پس از بازگشت طالبان به قدرت در اوت ۲۰۲۱ نیز ادامه یافت اما اکنون سیاستهای سختگیرانهتر تهران و اسلامآباد شرایط را تغییر داده است.
آگهی
آگهی
با افزایش فشار بر مهاجران افغان بهویژه کسانی که مدرک اقامتی ندارند، شمار زیادی از آنها ناچار به بازگشت شدهاند. سازمان ملل و نهادهای حقوق بشری میگویند این برخوردها تنها به مهاجران فاقد مدرک محدود نمانده و شماری از افغانهای دارای مدارک رسمی نیز با خطر اخراج روبهرو شدهاند. مقامات پاکستان نیز گفتهاند داشتن «کارت ثبتنام» لزوما مانع اخراج نخواهد شد.
روند اخراج افغانها در ایران و پاکستان شدت گرفته است؛ مهاجران افغان زیر سایه اتهام جاسوسی
پاکستان و ایران هر دو میگویند زمان آن رسیده است که افغانها به کشور خود بازگردند. مقامات این دو کشور برخی از مهاجران افغان را تهدیدی امنیتی و برخی دیگر را باری بر دوش اقتصاد خود میدانند.
در ایران روند اخراج افغانها شدت گرفته است. این کشور سال گذشته گفته بود بیش از چهار میلیون افغان فاقد مدرک اقامتی در ایران زندگی میکنند. پس از جنگ ۱۲ روزه ایران با اسرائیل و آمریکا در ژوئن ۲۰۲۵ اخراجها با سرعت بیشتری ادامه یافت. مرکز حقوق بشر در ایران، مستقر در نیویورک مقامات ایرانی را متهم کرده است که از فضای پس از جنگ برای ایجاد بدبینی نسبت به مهاجران افغان استفاده کردهاند و برخی از آنها را به جاسوسی یا احتمال همکاری اطلاعاتی با اسرائیل متهم کردهاند.
پس از تشدید چشمگیر درگیریها میان پاکستان و افغانستان در اکتبر سال گذشته روند اخراج افغانها از پاکستان شدت بیشتری گرفت و همزمان گزارشها درباره بدرفتاری با آنها نیز افزایش یافت.
پاکستان اعلام کرده است که ۱۶ هزار افغان آسیبپذیر را به دلایل بشردوستانه به طور موقت از اخراج معاف کرده است؛ تصمیمی که سازمان ملل از آن استقبال کرده است.
با این حال برآوردها حاکی است که حدود ۲۵۰ هزار افغان ساکن پاکستان در صورت بازگردانده شدن به افغانستان ممکن است با خطرهای جدی روبهرو شوند. بخشی از این جمعیت را زنان و دخترانی تشکیل میدهند که با بازگشت به افغانستان امکان ادامه تحصیل را از دست خواهند داد.
سخنگوی وزارت خارجه پاکستان روز یکشنبه در یک نشست خبری در اسلامآباد گفت: «دولت پاکستان اقدامات لازم را برای جلوگیری از هرگونه آزار یا بدرفتاری با اتباع افغان در پاکستان انجام میدهد. اگر چنین مواردی رخ داده باشد، پراکنده و موردی بوده و مطابق قانون به طور کامل به آنها رسیدگی میشود.»
سازمان دیدهبان حقوق بشر در ماه فوریه از مواردی چون «یورش خانهبهخانه، بازرسی منازل در ساعات پایانی شب و بازداشت افراد بدون حکم قضایی» خبر داد.
در مقابل کمیساریای عالی سازمان ملل در امور پناهندگان بر این اصل تاکید دارد که بازگشت مهاجران باید داوطلبانه و در شرایط امن و با حفظ کرامت انسانی انجام شود.
بیش از یک میلیون افغان در سال جاری میلادی از ایران و پاکستان اخراج شدند
بر اساس اعلام کمیساریای عالی سازمان ملل در امور پناهندگان تنها در سال جاری بیش از یک میلیون افغان از ایران و پاکستان مجبور به بازگشت شدهاند.
چارلی گودلیک، سخنگوی این نهاد در افغانستان میگوید در کمتر از سه سال حدود شش میلیون نفر به افغانستان بازگشتهاند؛ جمعیتی که به گفته او به اندازه جمعیت یک کشور کوچک است. او تاکید کرد: «در تاریخ معاصر هرگز شاهد موج بازگشتی با چنین ابعادی نبودهایم.»
بخشی از این افراد پس از ورود به افغانستان در سرپناههای موقتی اسکان داده میشوند؛ چادرها و سازههای برزنتی و پلاستیکی که سازمان ملل و دیگر نهادهای امدادی برای اقامت چندروزه بازگشتکنندگان برپا کردهاند. بسیاری از این سرپناهها فرسوده و آسیبدیدهاند و افرادی در آنها اقامت میکنند که مقصد مشخصی برای ادامه زندگی ندارند.
در میان بازگشتکنندگان کسانی هستند که دههها از افغانستان دور بودهاند. عدهای دیگر نیز در کشورهای همسایه متولد شدهاند و تا پیش از اخراج هرگز افغانستان را ندیده بودند.
بازگشت به افغانستان؛ آیندهای مبهم برای دختران
برای بسیاری از بازگشتکنندگان رسیدن به افغانستان پایان مشکلات نیست بلکه آغاز دوره تازهای از ناامنی و بیثباتی است.
زرینه، یکی از زنانی که به افغانستان بازگردانده شده است میگوید: «نه سرمایهای داریم که کاری راه بیندازیم و نه راهی برای کسب درآمد. حتی یک چادر هم نداریم که در آن زندگی کنیم.»
نگرانی درباره آینده دختران نیز بخش دیگری از اضطراب خانوادههای بازگشته است. طالبان زنان را از بخش بزرگی از عرصه عمومی کنار گذاشته و دختران امکان تحصیل در دبیرستان و دانشگاه را ندارند.
زرینه که ۴۰ سال دارد با اشاره به دخترانی که اطرافش هستند میگوید: «نگاهشان کنید؛ همهشان دخترند. معلوم است که نگرانم.»
بازگشت به خانهای که دیگر امن نیست
برای برخی دیگر مسئله تنها دشواری اقتصادی یا آینده تحصیلی فرزندان نیست. بازگشت به افغانستان برای آنها با ترس مستقیم از امنیت خودشان همراه است.
یکی از محافظان امنیتی سابق افغانستان که ابتدا از ایران و سپس از پاکستان اخراج شده است میگوید: «من از این خانه بیرون نمیروم. همه ما با ترس زندگی میکنیم. همسر و فرزندانم هم میترسند از خانه بیرون بروند.»
او به عفو عمومی اعلامشده از سوی حکومت طالبان اعتمادی ندارد. طالبان چند روز پس از بازگشت به قدرت اعلام کرد که مقامات دولت پیشین، نیروهای امنیتی و کارمندان دولتی با اقدام تلافیجویانه روبهرو نخواهند شد و حتی از آنها خواست به سر کار خود بازگردند.
او میگوید پروندهاش در سازمان ملل ثبت شده بود اما پیش از آنکه امکان انتقالش به کشوری امنتر فراهم شود، اخراج شد.
فشار بازگشت مهاجران بر اقتصاد بحرانزده افغانستان؛ یک میلیون کودک در افغانستان سوءتغذیهای دارند
این موج بازگشت در شرایطی رخ میدهد که مشکلات شدید اقتصادی زندگی را بسیار سخت کرده است. کاهش گسترده کمکهای خارجی در سراسر جهان، افغانستان را بهشدت تحت تاثیر قرار داده است؛ حکومت طالبان در افغانستان همچنان با تحریمهایی مرتبط با تروریسم و نقض حقوق بشر روبهرو است.
امیرخان متقی، وزیر خارجه طالبان اذعان میکند که بازگشت این تعداد از مهاجران بر افغانستان فشار وارد کرده است. او میگوید: «تردیدی نیست که به مقداری کمک نیاز داریم. بازگشت این افراد فشارهایی ایجاد کرده است اما در درازمدت هم به نفع خودشان خواهد بود و هم به نفع افغانستان.»
سازمان ملل اکنون برآورد میکند که در سال جاری ۲۱ میلیون و ۹۰۰ هزار نفر یعنی نزدیک به نیمی از جمعیت افغانستان برای زنده ماندن به کمکهای بشردوستانه نیاز دارند. یونیسف، صندوق کودکان سازمان ملل هفته گذشته اعلام کرد یک میلیون کودک در این کشور با سوءتغذیهای روبهرو هستند که جانشان را تهدید میکند.
چارلی گودلیک، سخنگوی کمیساریای عالی سازمان ملل در امور پناهندگان میگوید: «هیچ کشوری در جهان نمیتواند به تنهایی از پس چنین بحرانی برآید.»
طالبان: مسئله آموزش دختران در افغانستان یک «موضوع داخلی» است
به گفته او محدودیتها و فرمانهایی که طالبان بهویژه علیه زنان و دختران، وضع کرده، تلاش برای جلب حمایت بینالمللی از افغانستان را دشوارتر کرده است.
امیرخان متقی مسئلههایی مانند آموزش دختران را «موضوع داخلی» افغانستان میداند. اما محدودیتهای اعمالشده بر زنان و دختران به یکی از مهمترین مسائل در روابط طالبان با جامعه بینالمللی تبدیل شده است. پنج سال پس از بازگشت طالبان به قدرت روسیه تنها کشوری است که حکومت آنها را به طور رسمی به رسمیت شناخته است.
در کنار بحران امروز افغانستان زخمهای جنگ دو دههای گذشته نیز همچنان برای بسیاری از مردم این کشور باز مانده است.
پس از حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ آمریکا مداخله نظامی خود را در افغانستان آغاز کرد و این کشور وارد دورهای شد که نزدیک به دو دهه جنگ، خشونت و نقض گسترده حقوق غیرنظامیان را به همراه داشت.
یوناما، هیئت معاونت سازمان ملل متحد در افغانستان میگوید در جریان جنگ سالهای ۲۰۰۱ تا ۲۰۲۱ بیش از ۴۰ هزار غیرنظامی کشته و ۷۷ هزار نفر دیگر زخمی شدند.
با وجود ابعاد این تلفات، سازمان ملل میگوید بیشتر قربانیان غیرنظامی جنگ افغانستان نه به عدالت دست یافتهاند، نه غرامتی دریافت کردهاند و نه حتی رنج آنها به شکل مناسبی به رسمیت شناخته شده است.
به اینستاگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
نشانههای این جنگ هنوز در کابل دیده میشود. در «تپه شهدا» دامنهای از کوه با قبرهایی پوشیده شده که بسیاری از آنها متعلق به هزارههاست؛ جامعهای که بارها هدف حملات طالبان و داعش قرار گرفته است.
بررسی یوناما از نزدیک به ۲۰۰ قربانی نشان میدهد ۹۵ درصد آنها نوعی آسیب روانی را تجربه کردهاند؛ از مشکلات حافظه و افسردگی گرفته تا افکار خودکشی.