سر دیوید اتنبرو بیش از هفت دهه است که مسایل زیستمحیطی را برجسته میکند، اما آیا واقعا به توصیههای او گوش دادهایم؟
در هفت دهه گذشته، سر دیوید اتنبرو تمام دوران کاری خود را صرف روشن کردن ابعاد پیچیده و متنوع اکوسیستمهای زمین کرده و یک نسل را به پیوند دوباره با جهان طبیعی الهام داده است.
آگهی
آگهی
او صدای بیش از صد مستند و مجموعه تلویزیونی است که تماشاگران را از ژرفترین بخشهای اقیانوس آرام تا بیابان یخزده جنوبگان برده است و امروز (۸ مه) خود او ۱۰۰ ساله میشود.
برای ادای احترام به این مجری افسانهای که در سال ۱۹۵۲ کار خود را به عنوان تهیهکننده کارآموز در بیبیسی آغاز کرد، یورونیوز ارث بررسی میکند که سیاره ما در طول عمر شگفتانگیز اتنبرو چگونه – چه به نفع و چه به زیان – دگرگون شده است.
دیوید اتنبرو در برابر بحران تنوع زیستی
در مستند بیبیسی «انقراض: واقعیتها» در سال ۲۰۲۰، اتنبرو هشدار داد که کاهش تنوع زیستی به یکی از بزرگترین چالشهای دوران ما تبدیل میشود؛ چالشی که امنیت غذایی و آبی ما را تهدید میکند، توانایی ما برای کنترل آبوهوا را تضعیف میکند و حتی خطر ابتلا به بیماریهای همهگیر را برای ما افزایش میدهد.
این مجری گفت: «در طول زندگیام با برخی از شگفتانگیزترین گونههای جانوری جهان روبهرو شدهام. تازه حالا میفهمم چقدر خوششانس بودهام. به نظر میرسد بسیاری از این شگفتیها برای همیشه در آستانه ناپدید شدن باشند.»
بر اساس گزارش «سیاره زنده» (منبع به زبان انگلیسی) صندوق جهانی طبیعت در سال ۲۰۲۴، تنها در ۵۰ سال (از ۱۹۷۰ تا ۲۰۲۰) متوسط اندازه جمعیت حیاتوحشِ تحت پایش به شکل «فاجعهآمیزی» ۷۳ درصد کاهش یافته است.
بیشترین کاهش در جمعیت گونههای آب شیرین مشاهده شده است (۸۵ درصد)، سپس گونههای خشکیزی (۶۹ درصد) و پس از آن گونههای دریایی (۵۶ درصد). نمونههایی از جمعیت گونههایی که در شاخص سیاره زنده ثبت شدهاند شامل کاهش ۵۷ درصدی لاکپشتهای دریایی منقارشاهینی ماده در حال لانهسازی بین سالهای ۱۹۹۰ تا ۲۰۱۸ در جزیره میلمن در دیواره بزرگ مرجانی استرالیا و کاهش ۶۵ درصدی دلفینهای رودخانهای صورتی آمازون است.
با وجود این هشدار صریح، تغییرات آبوهوا همچنان به ویران کردن جهان طبیعی ادامه میدهد. تنها ماه گذشته، پنگوئنهای امپراتور و فکهای خزدار جنوبگان در فهرست سرخ گونههای در معرض تهدید اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت (IUCN) در رده «در معرض خطر انقراض» طبقهبندی شدند، زیرا گازهای حبسکننده حرارت به آب شدن یخهای جنوبگان ادامه میدهند.
سازمان خیریه محیطزیستی «فونا و فلورا» هشدار داده که تنها در همین سال، برخی از منحصربهفردترین گونههای جهان در آستانه انقراض قرار گرفتهاند؛ از جمله عنکبوت ببر زمینی سایکدلیک و پلنگ ابری.
جنگل بارانی آمازون که اغلب ریههای زمین خوانده میشود، به مرحلهای بحرانی رسیده و حدود یکپنجم مساحت آن تا کنون نابود شده است. دههها جنگلزدایی بهتازگی عامل اصلی سیلهای مرگبار سال گذشته در اندونزی معرفی شد؛ سیلابهایی که اورانگوتان تاپانولی، گونهای که پیشاپیش در خطر انقراض بود، را بیش از پیش تهدید کرد.
با این حال تصویر کاملا تیره و تار نیست. تلاشهای حفاظتی در سراسر جهان کمکم در حال ایجاد تغییرات واقعی است و کورسوی امیدی در میانه این آشوب پدید آورده است.
ماه گذشته، حدود ۱۰۰ باندیکوت شرقی نواردار که زمانی در خشکیهای استرالیا منقرضشده اعلام شده بودند، پس از اجرای نخستین برنامه نجات ژنتیکی جهان در جزیرهای ساحلی نزدیک ملبورن رهاسازی شدند.
در سال ۲۰۲۵، لاکپشتهای سبز دریایی رسما از رده «در معرض خطر انقراض» به رده «کمترین نگرانی» منتقل شدند، پس از آن که مشخص شد جمعیت جهانی آنها از دهه ۱۹۷۰ حدود ۲۸ درصد افزایش یافته است. این بازگشت چشمگیر به دههها تلاش حفاظتی نسبت داده میشود؛ تلاشهایی متمرکز بر حفاظت از مادههای تخمگذار و تخمهای آنها در سواحل، کاهش برداشت غیرپایدارِ لاکپشتها و تخمهایشان برای مصرف انسان و مقابله با صید تصادفی آنها در ادوات ماهیگیری.
بیزون اروپایی نیز پس از اقداماتی که ریشه آن به دهه ۱۹۵۰ بازمیگردد در سراسر قاره در حال بازگشت است. در ده سال گذشته، شمار برآوردشده بیزونهای آزادزی اروپایی از ۲٬۵۷۹ به ۷ هزار راس افزایش یافته و بزرگترین گلهها در بلاروس و لهستان دیده میشود.
این جانوران شکوهمند به افزایش تنوع زیستی، بازسازی اکوسیستمهای پیچیده و حتی جذب کربن کمک میکنند. یک گله ۱۷۰ راسی بیزون اروپایی از طریق چرا در مراتع و بازیافت مواد غذایی میتواند همان قدر کربن ذخیره کند که ۸۴ هزار خودروی بنزینیِ متوسط در ایالات متحده در طول یک سال منتشر میکنند.
از دیگر نمونههای موفق میتوان به بازوحشیسازی تائوروس، نژادی از گاوهای وحشی جثه بزرگ، در ارتفاعات اسکاتلند و بازگشت گوزنهای موس به آلمان پس از اقدامات حفاظتی اشاره کرد.
همهگیری پلاستیک
تولید پلاستیک در صد سال گذشته به شکل چشمگیری افزایش یافته و برخی از آسیبپذیرترین اکوسیستمهای ما را تهدید میکند.
بر اساس دادههای پایگاه «اور ورلد این دیتا»، جهان در سال ۱۹۵۰ تنها دو میلیون تن پلاستیک تولید میکرد، اما اکنون هر سال بیش از ۴۵۰ میلیون تن پلاستیک تولید میشود.
حدود نیمی از این پلاستیکها برای یکبارمصرف طراحی شدهاند و معادلِ محموله ۲ هزار کامیون زباله مملو از پلاستیک هرروزه در اقیانوسها، رودخانهها و دریاچههای جهان تخلیه میشود.
ریزپلاستیکها – قطعات پلاستیکی که اندازه آنها به کمتر از ۵ میلیمتر تجزیه شده – اکنون تقریبا در همهجای زمین حضور دارند؛ از جنگلهای دورافتاده گرفته تا آب آشامیدنی ما و حتی یخچالهای بهظاهر «دستنخورده» گرینلند.
این یکی از محورهای اصلی مجموعه تحسینشده «سیاره آبی ۲» بود که در سال ۲۰۱۷ پخش شد.
تصاویر تکاندهنده لاکپشتهای دریایی که در پلاستیک گرفتار شده بودند، آلباتروسی که ناخواسته تکههای پلاستیک را به جوجه خود میخوراند و بچه نهنگی که گمان میرفت بر اثر سمیت پلاستیک جان باخته است، بسیاری از بینندگان را درمانده و شوکه کرد؛ اما همین تصاویر موجی از اقدام را نیز برانگیخت.
یک نظرسنجی در سال ۲۰۱۹ از سوی گلوبال وب ایندکس (منبع به زبان انگلیسی) که در آن از ۳٬۸۳۳ نفر در ایالات متحده و بریتانیا پرسش شد، نشان داد زمانی که اتنبرو در فصل دوم «سیاره زمین» برای مقابله با زبالههای پلاستیکی فراخوان داد، جستوجوهای اینترنتی عبارت «بازیافت پلاستیک» در بریتانیا ۵۵ درصد جهش کرد.
به دنبال پخش این مستند، شرکتکنندگان در نظرسنجی گزارش دادند مصرف پلاستیک یکبارمصرف خود را ۵۳ درصد کاهش دادهاند؛ تغییری که به شکلگیری اصطلاح پرطرفدار «اثر اتنبرو» انجامید.
اتنبرو در گفتوگو با بیبیسی گفت: «از نتیجهای که آن برنامه داشته کاملا شگفتزده شدهام. هرگز تصور نمیکردم این تعداد از شما برای ایجاد تغییر الهام بگیرید.
او ادامه داد: «شما به سواحل رفتهاید و تعدادتان برای جمعآوری زباله بیش از هر زمان دیگری بوده است. خانوادهها عادات خود را تغییر دادهاند و مدارس و جوامع محلی به دنبال راههایی برای کاهش ردپای پلاستیکی خود گشتهاند.»
اتحادیه اروپا در سال ۲۰۲۱ رسما استفاده از چندین قلم پلاستیک یکبارمصرف از جمله کارد و چنگال، بشقاب و نی نوشیدنی را ممنوع کرد و اخیرا نیز محدودیتهای سختگیرانهای را بر دانههای ریز پلاستیکی موسوم به نردل اعمال کرده است؛ ذراتی که در صورت بلعیده شدن برای حیات دریایی مرگبارند.
اوایل امسال، دانشمندان ناوگانی از پهپادها و رباتهای زبالهجمعکن را که میتوانند به طور مستقل زبالههای کف دریا را شناسایی کنند، در چارچوب ماموریت «احیای اقیانوسها و آبهای ما»ی اتحادیه اروپا به کار گرفتند؛ ماموریتی که هدف آن کاهش حدود نیمی از زبالههای دریایی تا سال ۲۰۳۰ است.
آزمایش این فناوری پیشتر در یک بندر تفریحی در مارسی فرانسه و نیز در آلمان انجام شده و قرار است در طول سال جاری آزمایشهای بیشتری صورت گیرد.
تنها هفته گذشته هم مشخص شد یک «درخت معجزهآسا» میتواند ۹۸ درصد ریزپلاستیکها را از آب آشامیدنی حذف کند و از جایگزینهای شیمیایی عملکرد بهتری داشته باشد.
با وجود این دستاوردهای چشمگیر، تردیدی نیست که فرهنگ مصرف و دورریختن در حال وخیمتر شدن است. کارشناسان پیشبینی میکنند تولید و مصرف جهانی پلاستیک تا سال ۲۰۴۰ به رقم سرسامآور ۷۳۶ میلیون تن برسد؛ یعنی افزایشی ۷۰ درصدی نسبت به سال ۲۰۲۰، آن هم در حالی که آگاهی عمومی درباره پیامدهای آن بیشتر شده است.
گذار از سوختهای فسیلی
سخت است از طبیعت سخن بگوییم و نقش تغییرات آبوهوا را در نابودی آن نادیده بگیریم.
به گفته سازمان ملل، سوختهای فسیلی – زغالسنگ، نفت و گاز – بهمراتب بزرگترین عامل تغییرات اقلیمی جهانی هستند و حدود ۶۸ درصد از انتشار گازهای گلخانهای و نزدیک به ۹۰ درصد از کل انتشار دیاکسید کربن را به خود اختصاص میدهند.
همزمان با گرمتر شدن سیاره، جهان گونههای زیستی خود را با سرعتی هزار برابر بیشتر از هر دوره دیگری در تاریخ ثبتشده بشر از دست میدهد.
گذار از سوختهای فسیلی به یکی از حیاتیترین موضوعات دوران ما تبدیل شده، اما کشورهای نفتی برای کند کردن پیشرفتها سخت تلاش کردهاند. سال گذشته، با وجود اوجگیری تلاشها برای تدوین نقشه راه خروج از سوختهای فسیلی، همه اشارهها به این سوختها از متن نهایی توافق نشست اقلیمی COP30 حذف شد.
با وجود این، رشد سریع انرژیهای تجدیدپذیر دارد وضعیت را به چالش میکشد. انرژی پاک حاصل از منابعی مانند باد و خورشید صد سال پیش بیشتر به دنیای تخیل شباهت داشت، اما امروز بخش بزرگی از تولید برق ما را تشکیل میدهد.
اتنبرو در سال ۲۰۲۱ گفت: «جهان زنده اساسا با انرژی خورشیدی کار میکند. گیاهان زمین هر روز سه تریلیون کیلوواتساعت انرژی خورشیدی جذب میکنند؛ یعنی تقریبا ۲۰ برابر انرژیای که ما نیاز داریم، آن هم فقط از نور خورشید.»
او اضافه میکند: «این که بانکها و صندوقهای بازنشستگی ما در سوختهای فسیلی سرمایهگذاری میکنند، در حالی که همین سوختها آیندهای را که برایش پسانداز میکنیم به خطر میاندازند، دیوانگی است.»
از زمانی که این مجری این سخنان را بر زبان آورد، تولید انرژی پاک از رشد تقاضای جهانی برق پیشی گرفته و برای نخستین بار در سال ۲۰۲۵ باعث کاهش تولید برق از سوختهای فسیلی شده است؛ طبق گزارشی از اندیشکده انرژی امبر.
در مجموع، سهم انرژیهای تجدیدپذیر از جمله خورشیدی، بادی، برق آبی و دیگر انرژیهای پاک، سال گذشته برای نخستین بار در تاریخ معاصر از یکسوم ترکیب تولید برق جهان فراتر رفت و به ۳۳.۸ درصد رسید. همزمان سهم برق حاصل از زغالسنگ به کمتر از یکسوم تولید جهانی کاهش یافت و در سال ۲۰۲۵، ۰.۶ درصد پایین آمد.
جنگ علیه ایران استدلالها به نفع انرژیهای تجدیدپذیر را تقویت کرده و اروپاییها را واداشته تا بر انرژی پاکِ تولید داخل متمرکز شوند. فروش سامانههای خورشیدی در کشورهایی مانند بریتانیا و آلمان، همراه با استقبال از پمپهای حرارتی و خودروهای برقی، جهش چشمگیری داشته است.
یک گزارش جدید (منبع به زبان انگلیسی) از آژانس بینالمللی انرژیهای تجدیدپذیر (آیرنا) نشان میدهد زمانی که برق خورشیدی و بادی با ذخیرهسازهای باتری ترکیب شود، از نظر هزینه میتواند همین حالا هم با نیروگاههای جدید زغالسنگ رقابت کند.
ماه گذشته، نمایندگان ۵۶ کشور در شهر سانتا مارتای کلمبیا گرد هم آمدند تا نخستین کنفرانس بینالمللی ویژه ترسیم گذار عادلانه و منظم از سوختهای فسیلی را برگزار کنند. این کنفرانس به آستانهای مهم در دیپلماسی جهانی پیش از نشست رسمی اقلیمی سازمان ملل (COP31) بدل شد؛ نشستی که از ۹ تا ۲۰ نوامبر ۲۰۲۶ در آنتالیای ترکیه به ریاست این کشور و با هدایت استرالیا در مذاکرات برگزار خواهد شد.
فرانسه سپس با انتشار نقشه راه ملی گذار از سوختهای فسیلی (منبع به زبان انگلیسی) گام مهم دیگری در برنامههای اقلیمی خود برداشت. این طرح تعهد میدهد مصرف زغالسنگ را تا سال ۲۰۳۰، نفت را تا ۲۰۴۵ و گاز را برای تولید انرژی تا ۲۰۵۰ به پایان برساند؛ بخشی از هدف گستردهتر این کشور برای دستیابی به بیطرفی کربنی.