در حالی که بیش از ۴۸ ساعت از دستور اتصال به اینترنت جهانی در ایران بعد از ۸۸ روز خاموشی میگذرد اما همچنان اختلالهای جدی در دسترسیها مشاهده میشود و بسیاری میگویند: «این اینترنت نیست.»
دو روز پیش بود که ستارهاشمی، وزیر ارتباطات جمهوری اسلامی اعلام کرد که فرایند بازگرداندن اینترنت کشور به وضعیت قبل از دیماه ۱۴۰۴ آغاز شده است.
آگهی
آگهی
در همان روز شمار زیادی از شهروندان ایران که چندین ماه امکان دسترسی به اینترنت بینالمللی را نداشتند آنلاین شدند و برخی در شبکههای اجتماعی اعلام کردند که از وضعیت «اینترانت» به وضعیت «فیلترنت» منتقل شدهاند. بعضیها هم با طنز گفتند که انگار از انفرادی به بند عمومی آمدهاند. با این حال این شهروندان از همان روز نخست دنبال فیلترشکنهایی بودند که امکان اتصال آنها به اینستاگرام، واتساپ، تلگرام و … را فراهم کند.
طبق شواهد یورونیوز، برخی از سایتهایی که پیش از دی ماه فیلتر نبودند با اتصال اینترنت مشخص شد که فیلتر شدند. از سوی دیگر به نظر میرسد آی پی بسیاری از فیلترشکنهای پولی (کانفیگهای پولی) که پیش از دی ماه مورد استفاده کاربران قرار میگرفت در فهرست سیاه حکومت قرار گرفته است و دیگر وصل نمیشود.
صبح پنجشنبه نتبلاکس که بر وضعیت اینترنت در سطح دنیا نظارت دارد با انتشار پیامی در شبکه ایکس ضمن یادآوری این نکته که حدود ۳ ماه پیش، مسئولان جمهوری اسلامی شهروندان ایران را از دسترسی به اینترنت بینالملل محروم کردند، نوشت: «سه ماه پیش در چنین روزی، ایران دسترسی به اینترنت جهانی را قطع کرد. اگرچه اکنون اتصال به اینترنت تا حد زیادی بازگشته است، اما شاخصها نشان میدهند که کاربران همچنان با فیلترینگ شدیدی مواجه هستند؛ وضعیتی مشابه با دوره میاندوره (انتقالی) بین اعتراضات ژانویه و آغاز جنگ.»
بر اساس گزارشها و شواهد عینی از داخل ایران، در حال حاضر شمار زیادی با ویپیانهای رایگان مانند سایفون وصل هستند. برخی نیز به سمت ویپیانهای بینام و نشان رایگان هجوم آوردند که در این شرایط وصل میشوند.
اما با این حال طبق گفته برخی از کارشناسان هنوز ترافیک اینترنت بینالمللی در ایران محدود است. داگ مدوری، مدیر تحلیل اینترنت در شرکت کنتیک آمریکا روز گذشته در شبکه ایکس اعلام کرد که «سطح ترافیک اینترنت ایران به حدود ۳۹ درصدِ میزانِ قبل از ۸ ژانویه رسید که یادآورِ همان بازگشتِ نسبی است که اوایل امسال بین ۲۷ ژانویه تا ۲۸ فوریه مشاهده کرده بودیم.»
گرچه به نظر میرسد در روز دوم دسترسیها بهتر شده است اما همچنان بسیاری از اختلالها باقی است. زینب کاربر ۴۲ ساله اینترنت به یورونیوز گفت: «من همچنان با کانفیگهای پولی و حجمی و گران قیمت میتوانم وصل شوم و روشهای دیگر روی اینترنت من تا الان جواب نداده است.»
دو کاربر دیگر هم گفتند که با سایفون و اینترنت ثابت خانگی توانستهاند به اینترنت بینالمللی وصل شوند و گرچه سرعت پایین است اما میتوانند اپهایی مانند اینستاگرام را باز کنند.
از سوی دیگر شب گذشته برخی از کاربران گفتند که گوگل پلی در اکثر مناطق رفع فیلتر شده است و اپ استور و برخی از هوش مصنوعیهایی مانند چت جیپیتی بدون فیلترشکن قابل دسترسی است.
تفاوت بین وصل شدن با اپراتورهای تلفن همراه و اینترنت ثابت: «اینترنت همچنان قطع است»
دو روز پیش که استارت اتصال به اینترنت بینالملل خورد، ابتدا اینترنتهای ثابت خانگی وصل شدند و به تدریج اپراتورهای تلفن همراه مانند همراه اول، ایرانسل، رایتل و … هم امکان دسترسی به اینترنت جهانی را فراهم کردند گرچه این اینترنتها همچنان با اختلالهای شدید روبرو هستند. نکتهای که وجود دارد تجربه متفاوت کاربران در اتصال با اینترنت گوشی است. در حالی که برخی وضعیت اتصال با اینترنت همراه اول را بسیار بد توصیف میکنند بعضی میگویند که اینترنت ایرانسل اصلا مناسب نیست. یکی از کاربران به یورونیوز گفت: «اینترنت گوشیهایم یعنی همراه اول و ایرانسل همچنان قطع است و فقط با وای فای میشود فیلترشکنهای رایگان را وصل کرد. همه یک جوری در شبکههای اجتماعی صحبت میکنند انگار نت همه وصل شده است در حالی که اینطور نیست.»
کاربر دیگری درباره تجربه خود گفت: «دیشب برای من فقط ایرانسل وصل میشد و الان فقط همراه اول وصل است.» شهروند دیگری هم با تایید قطعی اینترنت روی خطوط تلفن همراه گفت: «چه کسی میگوید که اینترنت وصل شده است. از دیروز نه ایرانسل و نه همراه اول هیچکدام وصل نمیشوند. فقط اینترنت مبین نت (اینترنت ثابت) آن هم با سرعت وحشتناک پایین وصل است.»
این موضوع نشان میدهد که بسیاری از کاربرانی که دسترسی به اینترنت ثابت و وایفای ندارند همچنان نتوانستهاند از اینترنت بینالمللی استفاده کنند و وضعیت اینترنتهای ثابت تنها کمی بهتر است. تاکنون هیچ مسئولی در این زمینه توضیحی ارائه نکرده است.
امیر رشیدی کارشناس اینترنت در شبکه ایکس نوشت: «کاری کردند که کانکشن برقرار است ولی ترافیک رد و بدل نمیشود. این یعنی اینترنت همچنان قطع است.»
وضعیت اینترنت پرو
برخی کاربرانی که در روزهای اخیر به اینترنت پرو وصل شده بودند نیز گفتند با اتصال مجدد اینترنت جهانی اختلالهای جدی روی این اینترنت مشاهده میشود. اینترنت پرو نوعی اینترنت سازمانی و محدود شده است که به صورت عمومی در دسترس همه نیست، نیاز به احراز هویت شغلی یا سازمانی دارد و برای کسبوکارها و مشاغل خاص ارائه میشود. حدود دو ماه پیش سه اپراتور رایتل، ایرانسل و همراه اول با مبلغ دو میلیون تومان، ۵۰ گیگابایت اینترنت بینالمللی را به برخی کاربران ارائه میکردند.
یکی از کاربران این اینترنت که بسیاری آن را یک نوع از اینترنت «طبقاتی» مینامند به یورونیوز گفت: «بخاطر کارم که ترید است به این اینترنت متصل شدم اما با باز شدن اینترنت جهانی از دیروز دیگر امکان وصل شدن به اینترنت پرو را که از رایتل گرفته بودم نداشتم. اینترنت جهانی هم اختلال شدید داشت و کلا وقتم به این گذشت راههای مختلف برای وصل شدن را امتحان کنم که اغلب به جواب درستی نرسیدم.»
برخی زمزمهها از برچیده شدن اینترنت پرو خبر میدهد، شماری از کاربران این نوع اینترنت، هم میگویند دو میلیون تومان برای دریافت این اینترنت هزینه کردهاند و نمیدانند آیا اپراتورها این رقم را به آنها بر میگردانند یا نه.
اتصال به اینترنت جهانی از طریق گوگل
با توجه به اینکه در وضعیت اینترنت ملی سایت گوگل بهعنوان معدود سایتهای بینالمللی در دسترس بود برخی از کاربران راههایی را برای دور زدن اینترنت ملی از این طریق معرفی کرده بودند که در حال حاضر با وصل شدن نسبی اینترنت جهانی، این روشها همچنان جوابگو است.
محمد نوجوان ۱۶ ساله که علاقهمند به کامپیوتر است و پیش از اتصال اینترنت جهانی با سختی با روشهایی که به دور زدن اینترنت ملی از طریق سایت گوگل منجر میشد به اینترنت جهانی وصل بود گفت: «چون وضعیت اینترنت جهانی دارای اختلال است همچنان روشهای دی ان اسی با گوگل جواب بهتری میدهد.»
چرا اتصال اینترنت زمانبر است و قطع کردن آن لحظهای؟
تکرار این موضوع که وصل شدن اینترنت جهانی در ایران زمانبر بوده است این پرسش را ایجاد کرده است که چطور به راحتی و در کسری از ثانیه میتوان اینترنت جهانی را قطع کرد اما برای وصل شدن کامل اینترنت جهانی زمان نیاز است؟
شایان از فعالان اینترنت در اینباره میگوید: «دوباره وصل کردن اینترنت کار زمانبری است؛ چون وقتی اینترنت بهطور کامل قطع میشود، تمام زیرساختها، مسیرهای ارتباطی، سیستمهای آدرسدهی و ابزارهای کنترلِ شبکه که در لایههای مختلف (از دروازههای اصلی تا شرکتهای سرویسدهنده) قرار دارند، دچار اختلال و بههمریختگی میشوند و راهاندازی دوباره آنها به سادگیِ یک کلید روشن و خاموش نیست.»
او افزود: «برای اتصال مجدد اول باید روتینگ را باز کنند سپس دیاناس رزولوشن DNS resolution را درست کنند، بعد فیلترینگ را لایه به لایه اعمال کنند تا "نشتی" (leak) اینترنت آزاد رخ ندهد.»
او ادامه میدهد: «هر تغییری ممکن است باعث باز شدن ناخواسته سایتها/اپها شود، پس مرحله به مرحله روی ISPهای مختلف و مناطق تست میکنند. این کار ساعتها تا روزها طول میکشد.»
شایان معتقد است برای اینکه بررسی شود سطح فیلترینگ و اتصال به اینترنت جهانی چه تغییراتی کرده است باید چند روز صبر کرد تا برآورد بهتری در این زمینه داشت.
وضعیت فیلترشکن فروشها
از سوی دیگر در این ۸۸ روز قطعی اینترنت بازار کانفیگ فروشها داغ بود اما هم اکنون با اتصال اینترنت جهانی قیمتهای آنها نیز دچار تحول شده است.
برخی معتقدند در شرایط اینترنت ملی کانفیگهایی که کار میکردند باید یا به ایپی اینترنتهای سفید و امثال این نوع اینترنت وصل میبودند یا به استارلینک. البته این آیپیها با روشهای تخصصی اغلب پنهان میشدند. اغلب کانفیگ فروشها هم افراد واسطه در این سیستم هستند.
اما قیمت این کانفیگها در زمان قطعی اینترنت جهانی حیرت برانگیز بود. در روزهای ابتدایی قطع اینترنت این کانفیگها به صورت حجمی فروخته میشد و گاهی یک گیگابایت آن تا بیش از ۵۰۰ هزار تومان نیز به فروش میرسید. اما میانگین فروش هر گیگ این نوع اینترنت ۳۰۰ هزار تومان بود. به طوریکه میانگین قیمت فروش ده گیگابایت اینترنت جهانی با تخفیفهای خودساخته از سوی کانفیگفروشهای تلگرام دو و نیم میلیون تومان اعلام شده بود و برای افرادی که کارهای ویدئویی و گرافیکی میکردند این حجم دوام زیادی نمیآورد و در کمتر از یک هفته بستگی به حجم کارها و استفاده تمام میشد.
البته این در شرایطی بود که کاربران شانس میاوردند و کانفیگ خوب کار میکرد و سرعت مناسبی داشت اما بسیاری از کاربران تجربههای تلخی از کلاهبرداری و کندی شدید کانفیگها را اعلام کردهاند.
مریم یکی از کاربرانی که به خاطر شغلش مجبور به خرید کانفیگهای گران قیمت بود از تجربههای خود میگوید: «من ابتدا از جایی کانفیگ گرفتم که ۱۰۰ گیگ حجم اینترنت شبانه میداد و ۵ گیگ حجم روزانه. قیمتش هم چهار میلیون و ۹۰۰ هزار تومان بود. به نظر میرسید به افراد زیادی این اینترنت فروخته شده است چراکه اتصالش خیلی کند بود. فقط نیمه شبها کمی بهتر میشد ولی عملا کار جدی با آن نمیشد انجام داد و فقط میشد به سختی به شبکههای اجتماعی وصل شد.»
او ادامه میدهد: «سراغ یک کانفیگ فروش دیگر رفتم که کانفیگ نامحدود سه میلیون تومانی ماهانه میداد که کلا اینقدر سرعت پایین بود که حتی وبگردی ساده هم نمیشد کرد.»
او میگوید: «این وسط دوستی کانفیگ فروشی را معرفی کرد که سرعتش خوب بود اما قیمت ۵ گیگ اینترنتش یک و نیم میلیون تومان بود.»
اما حالا با اتصال نیم بند اینترنت جهانی بازار کانفیگ فروشها کساد شده است.
مریم میگوید: «کانفیگ فروشی که ۵ گیگ اینترنت را یک و نیم میلیون تومان میداد الان ۵ گیگ را ۳۰۰ هزار تومان (هر گیگ ۶۰ هزار تومان) میفروشد که باز به نسبت زیاد است. به نظرم این کانفیگ فروشها به قیمتهای بالا عادت کرده بودند و همچنان نمیتوانند از این عادت دست بکشند.»
طبق بررسیهای یورونیوز، سایر کانفیگ فروشها که قبل از دی ماه سال گذشته به طور میانگین برای یک کانفیگ نامحدود مبلغ ۲۰۰ هزار تومان میگرفتند قیمتها را بالا بردهاند. مریم در این باره توضیح میدهد: «یک کانفیگ فروشی بود که من بهمن ماه ازش کانفیگ گرفتم ۲۰۰ هزار تومان. بعد سر اینترنت ملی دیگر کانفیگش کار نمیکرد اما جالب بود که با وصل شدن اینترنت جهانی تست کردم و دیدم وصل میشود. شب اول خیلی کند بود اما کار میکرد اما الان وضعیتش بهتره و به نظر میرسد ادامه اشتراکم را میتوانم استفاده کنم.»
او درباره تغییر قیمتها میگوید: «از این کانفیگ فروش درباره قیمت جدیدش پرسیدم که گفت هر گیگ را ۳۰ هزار تومان میدهد اما اگر نامحدود بخواهم قیمت ۴۸۰ هزار تومان شده است.»
زیان قطع اینترنت چقدر است؟
آمارهای مختلفی در خصوص زیان ناشی از قطع اینترنت در ایران اعلام شده است.
عباس آشتیانی، رئیس کمیسیون بلاکچین سازمان نظام صنفی رایانهای ایران ماه گذشته آماری از ۵۰ روز قطع اینترنت ارائه داد و گفت: « قطع اینترنت در این مدت حدود یک میلیارد دلار به اقتصاد دیجیتال ایران خسارت وارد کرده است.»
او افزود: «روزانه حداقل ۳۰ تا ۳۵ میلیون دلار خسارت مستقیم، غیرمستقیم و عدمالنفع متحمل میشویم.»
وزیر ارتباطات جمهوری اسلامی پیش از این گفته بود: «خسارت روزانه به هسته اقتصاد دیجیتال حدود ۵۰۰ میلیارد تومان برآورد شده که عمدتا به اپراتورها و بخش شبکهای مربوط است. خسارت روزانه به اقتصاد کلان هم حدود ۵ هزار میلیارد تومان برآورد میشود که لایههای دوم و سوم اقتصاد دیجیتال را نیز شامل میشود.»
به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
ایرنا نیز ماه گذشته به نقل از افشین کلاهی رئیس کمیسیون دانش بنیان اتاق ایران، خسارت مستقیم روزانه در اثر قطعی اینترنت را ۳۰ تا ۴۰ میلیون دلار اعلام کرد. وی تاکید دارد خسارت غیرمستقیم قطعی اینترنت معادل ۷۰-۸۰ میلیون دلار در روز است. به این ترتیب در شصت روز حداقل یک میلیارد و هشتصد میلیون دلار خسارت مستقیم به اقتصاد ایران وارد شده است.
این زیان با احتساب زیان غیر مستقیم به بیش از چهار میلیارد دلار میرسد. از سوی دیگر طبق گزارش انجمن تجارت الکترونیکی تهران در زمان قطعی اینترنت بینالمللی فروش آنلاین حدود ۸۰ درصد کاهش یافت، بسیاری از کسبوکارهای کوچک (بهویژه اینستاگرامی، فریلنسری و خانگی) تعطیل یا تعدیل نیرو کردند و موج بیکاری (صدها هزار تا بیش از یک میلیون شغل مستقیم/غیرمستقیم) ایجاد شد. قطع اینترنت در ایران که نهم اسفند ۱۴۰۴ بعد از حملات آمریکا و اسرائیل به ایران آغاز شد و بیش از ۲۰۹۳ ساعت ادامه داشت، طولانیترین قطع سراسری اینترنت در جهان نام گرفت.