نزدیک به سه ماه میشود که اینترنت در ایران قطع است. آنچه در ابتدا به عنوان یک «محدودیت موقت امنیتی» توصیف میشد، اکنون به یک انسداد پایدار تبدیل شده که زندگی روزمره، معیشت و ارتباطات میلیونها شهروند ایرانی را به شدت تحت تاثیر قرار داده است.
در حالی که دسترسی به شبکه جهانی وب برای عموم مردم به رویایی دستنیافتنی تبدیل شده، ظهور پدیدههای نوظهوری چون «اینترنت پرو» و «خطهای سفید»، بحثهای داغی را درباره شکلگیری یک نظام طبقاتی در دسترسی به اطلاعات برانگیخته است.
آگهی
آگهی
دسترسی به اینترنت در ایران؛ زندانی در ابعاد ملی
دولتمردان ایران پس از قطع دسترسی شهروندان به اینترنت، شبکهای داخلی تحت عنوان «شبکه ملی اطلاعات» را در اختیار آنها گذاشتهاند.
در این ساختار، رویکرد فیلترینگ از «مسدود کردن سایتهای غیرمجاز» به «اجازه دسترسی فقط به سایتهای مجاز» تغییر یافته است.
در این شبکه، کاربر تنها به فهرستی از وبسایتهای داخلی و تعداد انگشتشماری از سایتهای خارجی که از فیلترهای متعدد ایدئولوژیک و امنیتی عبور کردهاند، دسترسی دارد.
برای اکثریت جامعه ایران که این روزها تنها به این لایه از شبکه دسترسی دارند، اینترنت دیگر ابزاری برای ارتباط با جهان نیست، بلکه به یک «اینترانت» یا شبکه داخلی محدود شده است که در آن جستوجوی آزاد، دسترسی به شبکههای اجتماعی بینالمللی و جریان آزاد خبر عملا غیرممکن است.
اینترنت سفید (سیمکارت سفید) چیست؟
سیمکارت سفید اصطلاحی رسانهای و محاورهای برای اشاره به خطوط تلفن همراه یا دسترسیهایی است که به صاحبان آن اجازه دسترسی به اینترنت بدون فیلتر را میدهد.
مطابق گزارشها، دستگاههای امنیتی پس از آنکه یک فرد را دارای صلاحیت ارزیابی کردند، به اصطلاح سیم کارت او را «سفید میکنند».
دارندگان این خطوط میتوانند به طور کامل و بدون محدودیت به اینترنت جهانی، شبکههای اجتماعی مسدودشده مانند اینستاگرام، تلگرام، واتساپ و سایتهای بینالمللی دسترسی داشته باشند.
این دسترسی معمولا به برخی مقامات، نهادهای حکومتی، خبرنگاران وابسته یا افراد مورد اعتماد تخصیص یافته و اغلب بدون هزینه اضافی قابل توجه برای آنها فراهم میشود.
گزارشها حاکی از آن است که این خطوط از طریق یک فهرست سفید در سطح اپراتورها مدیریت میشوند و ترافیک آنها از درگاههایی با محدودیت کمتر عبور میکند.
اینترنت پرو؛ اینترنت برای «برگزیدگان»
اینترنت پرو یا «اینترنت پایدار» خدمتی نسبتا جدیدتر است که توسط اپراتورهایی مانند همراه اول، ایرانسل و رایتل عرضه شده است.
اگر به زبان ساده بگوییم، اینترنت پرو عملا به معنای ایجاد یک «اتوبان اختصاصی» در فضای مجازی است که در آن، برخلاف مردم عادی که در ترافیک مسدودیتهای «شبکه ملی اطلاعات» گرفتار شدهاند، عدهای معدود میتوانند با پرداخت مبالغ نجومی یا تکیه بر رانتهای سیاسی، به یوتیوب، اینستاگرام و پایگاههای داده بینالمللی دسترسی داشته باشند.
این سرویس عمدتا برای کسبوکارها، شرکتها، استارتاپها، بازرگانان، نهادهای پژوهشی و اصناف طراحی شده و به صورت گزینشی دسترسی کممحدودتر به خدمات بینالمللی و پایداری بالاتر اتصال را فراهم میکند.
برخلاف اینترنت سفید که اغلب رایگان و نامحدود برای گروههای خاص است، اینترنت پرو تجاریسازیشده و نیازمند احراز هویت شغلی، مجوز کسبوکار و پرداخت هزینه است.
برای مثال، بسته یکساله ۵۰ گیگابایتی حدود دو میلیون تومان هزینه دارد، به علاوه هزینه فعالسازی و نرخ هر گیگابایت اضافی برای آن به مراتب بالاتر از اینترنت معمولی است.
این سرویس بدون نیاز به ویپیان عمل میکند و دسترسی به بسیاری از سایتهای مسدود را ممکن میسازد، هرچند ممکن است به اندازه اینترنت سفید کامل و نامحدود نباشد.
فروش اینترنت پرو پس از اعتراضات دیماه و قطع اینترنت از اسفند ۱۴۰۴ آغاز شد و به سرعت گسترش یافت.
مقامات ادعا میکردند در شرایط قطع اینترنت، این اینترنت ویژه راهکاری موقت برای حفظ چرخه اقتصاد بسیاری از کسبوکارهای آنلاین، پزشکان، صادرکنندگان و فعالان اقتصادی است.
به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
با این حال بخشی از کسبوکارهای آنلاین که از آن استفاده کردهاند میگویند این روش بیهوده بوده است چرا که وقتی مشتریان به اینترنت دسترسی ندارند فعالیت آنها حاصلی ندارد.
در این میان پارهای از شهروندان ایرانی گزارش کردهاند که پیامکهای فعالسازی اینترنت پرو برای آنها ارسال شده در حالی که هیچ کسبوکار خاصی ندارند.
همزمان گزارشهای متعددی از شکلگیری نوعی بازار دلالی در این بستر منتشر شده است. بنابر این گزارشها، افرادی در ازای دریافت هزینههایی تا حدود ۱۰ میلیون تومان اینترنت پرو را برای شهروندان فعال میکنند.
توزیع اینترنت پرو باعث اعتراضات گسترده مردمی شده است. منتقدان میگویند این پدیده، «آپارتاید دیجیتال» را در جامعه نهادینه کرده و حق دسترسی به اطلاعات را از یک «حق شهروندی» به یک «کالای لوکس رانتی» تبدیل کرده است.
رئیس قوه قضائیه: اینترنت پرو و سفید «پتک بر ذهن مردم» شده است
شکلگیری این وضعیت تبعیضآمیز و گستردگی اعتراضات به آن تا حدی است که غلامحسین محسنی اژهای، رئیس قوه قضائیه روز سهشنبه در نشستی با مقامات قضایی مسئله اینترنت پرو و خطهای سفید را به «پتک در ذهن مردم» تشبیه کرده و نسبت به پیامدهای اجتماعی آن هشدار داده است.
وی با بیان اینکه این ذهنیت یکشبه بهوجود نیامده است، گفت: «اگر در باب آن برای مردم شفافسازی نکنیم، موجبات بدبینی شهروندان فراهم میشود. در همین قضیه موسوم به خطهای سفید و اینترنتپرو، گزارشهایی واصل میشود که فلان فرد با دریافت مبالغی هنگفت این خط یا خطوط را واگذار کرده است. توجه کنید که این قبیل مسائل بعضا به حاکمیت نسبت داده میشود و سبب بدبینی، بیاعتمادی و شکلگیری احساس تبعیض در مردم میشود.»
رئیس دستگاه قضا خواستار فعالیت تبلیغاتی برای توجیه وضعیت جدید شده و گفته است این وضعیت باید برای مردم «تبیین و شفاف» شود.
دولت: وضعیت موقتی است
فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، در آخرین نشست خبری خود وضعیت قطع اینترنت در شرایط کنونی را از منظر امنیتی «درست» توصیف کرده است.
وی جنگ جاری را مسبب وضعیت فعلی خوانده و گفته عامل قطع اینترنت «دشمنانی هستند که باعث میشوند فضای امنیتی ما مخدوش شود».
به گفته وی اینترنت پرو، مصوبه شورای عالی امنیت ملی است و امضای مسعود پزشکیان، رئیسجمهوری ایران را دارد.
خانم مهاجرانی در پاسخ به پرسش خبرنگاران درباره راهاندازی اینترنت پرو و انتقادهای پیرامون آن، اظهار داشت که این وضعیت موقتی است و پس از پایان شرایط جنگی، همهچیز به حالت عادی بازخواهد گشت.
وی در دفاع از این طرح گفت: «هدف اینترنت پرو این بود که کسبوکارها دسترسی به اینترنت داشته باشند و بعد از برگشتن وضعیت به حالت عادی، این موضوع نیز برطرف میشود.»
این در شرایطی است که با وجود گذشت یک ماه از آتشبس، همچنان قطعی اینترنت در ایران ادامه دارد و وارد هفتاد و چهارمین روز خود شده است.