ایران در تازهترین بهروزرسانی شاخص جهانی سرعت اینترنت یا همان اسپیدتست (Speedtest) دیگر در جدول رتبهبندی جهانی اینترنت موبایل یا اینترنت ثابت، رتبهای ندارد. در نسخه اوت ۲۰۲۶ این شاخص، برای ایران در هر دو بخش سرعت دانلود و آپلود همچنین رتبه جهانی، عنوان «ثبت نشده» درج شده است.
بر اساس توضیحات روششناسی اسپیدتست، از ژوئن ۲۰۲۴ ورود کشورها به این جدول، به یک «آستانه دقت آماری» وابسته است و نتایج هر ماه نیز بر اساس دادههای سه ماه گذشته بهروزرسانی میشوند.
آگهی
آگهی
البته باید این نکته را در نظر گرفت که N/A شدن ایران (یعنی ایران در آن ماه به معیار آماری لازم برای قرار گرفتن در جدول نرسیده و رتبهای برای آن ثبت نشده است) بهتنهایی به معنای صفر شدن سرعت اینترنت یا اثبات اینکه ایران بدترین اینترنت جهان را دارد نیست.
اسپیدتست (Speedtest) یک وبسایت و ابزار آنلاین برای سنجش سرعت و کیفیت اینترنت است. شاخص ماهانه این سایت نیز با استفاده از دادههای آزمایشهای کاربران، سرعت اینترنت در کشورهای مختلف را بررسی و با یکدیگر مقایسه میکند.
سقوط سه پلهای ایران در ماه ژوئیه
در ماه ژوئیه، ایران با سه پله سقوط در رتبه ۱۴۰ اینترنت ثابت جهان قرار داشت. سرعت میانه دانلود اینترنت ثابت در آن ماه ۲۴.۱۹ مگابیت بر ثانیه و سرعت میانه آپلود ۶.۴۶ مگابیت بر ثانیه ثبت شده بود.
در همان جدول، کشورهایی مانند ماداگاسکار، کنیا و مالی بالاتر از ایران قرار داشتند. در این فهرست ۱۵۱کشوری، پس از ایران کشورهایی مانند تونس، آنگولا، لبنان، گینه، پاکستان و افغانستان قرار داشتند.
این شاخص بر اساس دادههای حاصل از تستهای کاربران اسپیدتست در کشورهای مختلف محاسبه میشود و سرعت میانه اتصال را گزارش میکند. به همین دلیل، تغییر وضعیت یک کشور در جدول میتواند علاوه بر تغییر واقعی کیفیت اتصال، به معیارهای آماری لازم برای ورود به جدول نیز مربوط باشد.
برای درک فاصله موجود، در نسخه اوت ۲۰۲۶ میلادی سرعت میانه دانلود اینترنت موبایل در کشورهای صدر جدول به حدود ۷۶۴ مگابیت بر ثانیه در امارات، ۶۰۴ مگابیت در قطر و ۴۵۰ مگابیت در کویت رسیده بود. این ارقام با سرعت ۲۴.۱۹ مگابیتی ایران در اینترنت ثابت در ماه ژوئیه قابل مقایسهاند، هرچند مربوط به دو نوع اتصال و دو ماه متفاوت هستند.
اینترنتی که وصل است، اما برای بسیاری قابل استفاده نیست
برای کاربران داخل ایران، مساله فقط «داشتن یا نداشتن اینترنت» مطرح نیست. محدودیت دسترسی به اینترنت جهانی، فیلترینگ، اختلال و کیفیت پایین اتصال باعث شده است دسترسی به بسیاری از سرویسهای بینالمللی نیز پرهزینه و ناپایدار باشد.
شمیم، دانشجویی که پس از جنگ کارش را در یک شرکت خصوصی در تهران از دست داده، به یورونیوز میگوید «افزایش روزانه قیمتها باعث شده گاهی درآمد و پول باقیمانده صرف نیازهای ضروری شود و خرید بسته اینترنت برای برخی از همنسلانش دیگر در اولویت نباشد.» او میگوید از سوی دیگر، اینترنت بدون فیلترشکن عملا دسترسی محدودی فراهم میکند و هزینه این دو در کنار هم برای بسیاری سنگین است. به گفته او، گاهی ترجیح میدهد تصور کند «هنوز شرایط جنگی است و اینترنت سراسری قطع شده» است.
بازار فیلترشکن و هزینهای که روی دست کاربران مانده است
حسام، دانشجوی ۲۳ ساله نیز با اشاره به سه ماه اختلال گسترده اینترنت میگوید: «سرمان کلاه گذاشتند؛ اینترنت را بعد از سه ماه وصل کردند و کلی تبلیغ کردند که اینترنت داریم اما به نظر من اینترنت ایران هنوز به روایتی قطع است.» او دلیل این برداشت را سرعت بسیار پایین، فیلترینگ گسترده و هزینه بالای اینترنت و فیلترشکن میداند و بر این باور است که در چنین شرایطی، حتی اگر کسی بتواند بسته اینترنت بخرد، استفاده از آن برای بسیاری عملا فایده چندانی ندارد. او همچنین درباره بازار فیلترشکن میگوید: «مافیای ویپیان را هم نمیتوانند حل کنند، چون دست خودشان است.»
این وضعیت برای ایرانیان خارج از کشور نیز پیامد مستقیمی دارد. بسیاری از خانوادههایی که اعضای آنها در خارج از ایران زندگی میکنند، برای تماس تصویری یا حتی تماس صوتی پایدار با مشکل مواجه هستند. تماسهای تصویری در بسیاری از مواقع با تصویر تار، تاخیر و قطعووصل همراه است و گاهی حتی برقراری یک تماس صوتی پایدار نیز دشوار میشود.
تماسها مدام قطع میشود و تصویر فریز شده را تماشا میکنیم
لیلا، مهندس نرمافزار ساکن اروپا به یورونیوز میگوید: «این روزها برقراری تماس تصویری با خانواده روی واتساپ یا حتی با گوگلمیت کار دشواری است و بارها یک تماس کوتاه قطع شده یا اینکه اصلا حرف همدیگر را نمیفهمیم و گاهی صرفا تصویر فریز شده را میبینیم. برخی از دوستانم میگویند که با فیستایم و گوشیهای آیفون امکان بهتری برای ارتباط وجود دارد ولی همه خانوادهها با این گرانی و تحریمها به گوشی آیفون دسترسی ندارند.»
در چنین شرایطی، پیامرسانهای داخلی مانند «بله» برای برخی کاربران به گزینه جایگزین تبدیل شدهاند، اما به دلیل ملاحظات امنیتی و نگرانی درباره حریم خصوصی، استفاده از آنها برای همه کاربران، بهویژه برای ارتباطات حساس، گزینه قابل قبولی نیست. پیامرسانهایی چون تلگرام و واتساپ در ایران فیلتر هستند.
از روی ناچاری پیامرسان بومی «بله» نصب کردم
حامد، دانشجوی ۲۳ ساله در فرانسه نیز میگوید: «من روی لپتابم نرمافزار بله ریختم زیرا برای خانوادهام سخت است که مدام هزینه فیلترشکن بدهند و حتی در شرایطی پس از خرید فیلترشکن هم نمیتوانند به خوبی به واتساپ متصل شوند. به همین خاطر با وجود ریسک امنیتی و صرفا برای برقراری تماس با خانواده مجبور شدم این نسخه نرمافزار را نصب کنم. به هر حال برای دانشجویانی که به راحتی نیز امکان سفر به ایران را ندارند، برقراری ارتباط تصویری از نظر عاطفی و روحی و روانی بسیار مهم است.»
سرمایهگذاری هزار میلیارد تومانی دولت برای تجهیز پیامرسانهای داخلی
در دوران جنگ، دولت جمهوری اسلامی ایران برای حفظ فعالیت پیامرسانهای داخلی تجهیزات جدیدی تامین کرد. وحید یزدانیان، معاون توسعه شبکه ملی اطلاعات وزارت ارتباطات، گفته است در جریان جنگ حدود هزار میلیارد تومان تجهیزات برای استمرار فعالیت پیامرسانهای داخلی تامین شده است.
بر اساس توضیح او، این تجهیزات برای آن تامین شد که خدمات این پیامرسانها در جریان جنگ و زیرساختهای آسیبدیده ادامه پیدا کند.
افزایش مدام تعرفهها از سوی اپراتورهای اینترنت در ایران
افزایش تعرفهها هزینه دسترسی به اینترنت را بالا برده است. در تعرفههای ایرانسل پس از افزایش ۲۰ درصدی، بسته ۳۰ گیگابایتی ۳۰روزه با مصرف ۲ تا ۷ صبح ۱۴۴ هزار و ۷۰۰ تومان و بسته ۱۰۰ گیگابایتی با مصرف ۱ تا ۱۱ صبح ۳۱۸ هزار تومان قیمت دارد. این بستهها به دلیل محدودیت زمانی، قابل مقایسه مستقیم با بستههای تماموقت نیستند.
در آخرین جدول قابل استناد رایتل نیز، یک بسته ۲۴ گیگابایتی ۳۰روزه ۱۱۹ هزار و ۸۸۰ تومان قیمت داشته، اما این رقم مربوط به آذر ۱۴۰۴ است و لزوما قیمت فعلی نیست.
لازم به ذکر است که حداقل مزد ماهانه کارگران در سال ۱۴۰۵ حدود ۱۶.۶ میلیون تومان است؛ بنابراین این دو بسته ایرانسل بهترتیب حدود ۰.۹ و ۱.۹ درصد پایه مزد ماهانه را شامل میشوند. با توجه به تغییر مداوم تعرفهها و تفاوت بستهها، قیمت واقعی پرداختی کاربران میتواند متفاوت باشد.
فشار این هزینهها در تجربه کاربران نیز دیده میشود. یک کاربر در ایکس نوشته برای خرید بسته اینترنت مادرش، با وجود داشتن تنها ۵۰۰ هزار تومان در حسابش، احساس خجالت کرده است. کاربر دیگری نیز از تمام شدن ۵ گیگ اینترنت در چند ساعت، بدون استفاده از اینستاگرام و تنها با مراجعه به سایتهای داخلی، گلایه کرده است.
سه ماه قطعی؛ ضربه به کسبوکارهای وابسته به اینترنت
قطعی گسترده اینترنت همزمان با آغاز جنگ در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ میلادی این مشکلات را تشدید کرد. بخش بزرگی از مردم ایران نزدیک به سه ماه دسترسی عادی به اینترنت جهانی نداشتند. رویترز در اواخر آوریل گزارش داد که اختلال وارد سومین ماه شده و برای برخی کسبوکارها طرح موقت «اینترنت پرو» با دسترسی کممحدودیتتر به اینترنت جهانی در نظر گرفته شده است.
در همان گزارش، خسارت مستقیم این قطعی روزانه ۳۰ تا ۴۰ میلیون دلار و با احتساب آثار غیرمستقیم تا ۸۰ میلیون دلار برآورد شده بود؛ ارقامی که به نقل از افشین کلاهی، رئیس کمیسیون اقتصاد دانشبنیان اتاق بازرگانی ایران، منتشر شد و رویترز تاکید کرد نتوانسته آنها را مستقلا تایید کند.
این اختلال در شرایطی به کسبوکارها ضربه زد که طبق گزارش جدید جابویژن، ۵۸ درصد کارجویان بیکار کمتر از یک ماه و ۸۵ درصد حداکثر سه ماه میتوانند بدون درآمد هزینههای زندگی را تامین کنند.
کلاف سردرگم بازار فیلترشکن در ایران
فیلترینگ گسترده اعمال شده توسط جمهوری اسلامی روی سایتها و پیامرسانهای خارجی در حالی دنبال میشود که درباره محدودیت پلتفرمهای خارجی و آینده فیلترینگ همچنان اختلاف نظر وجود دارد. رسول جلیلی، عضو شورای عالی فضای مجازی، در شهریور ۱۴۰۵ بازگشایی اینستاگرام را «برخلاف عقلانیت و انصاف» دانسته و گفته است رفع فیلتر این پلتفرم مشکل اقتصادی را حل نمیکند و میتواند در کوتاهمدت بحران دیگری ایجاد کند.
این در حالی است که شمار زیادی از ایرانیان از اینستاگرام برای کسب درآمد استفاده میکنند و فیلترینگ این پلتفرم، فعالیت اقتصادی و معیشت آنها را با مشکلات و محدودیتهای متعددی مواجه کرده است.
در همین حال، بازار فیلترشکن نیز به بخشی از اقتصاد اینترنت ایران تبدیل شده است. محمدجعفر قائمپناه، معاون اجرایی رئیسجمهوری، در مرداد ۱۴۰۵ گفت که فروش فیلترشکن بین ۷ تا ۱۲ هزار میلیارد تومان عواید دارد و مشخص نیست این درآمد به جیب چه کسانی میرود؛ او در عین حال گفته است این درآمد به مخابرات یا اپراتورها نمیرسد. این رقم یک برآورد از سوی معاون اجرایی رئیسجمهوری است و آمار مستقل و حسابرسیشدهای درباره اندازه این بازار در دست نیست.
در مقابل، ستار هاشمی، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات، در تازهترین سخنان خود اینترنت را «حق عمومی مردم» خوانده و گفته برای دسترسی پایدار و باکیفیت، باید پرونده فیلترینگ در کشور حل شود. او تاکید کرده است که ادامه محدودیتها به کاهش کیفیت اینترنت منجر میشود.
کیفیت دسترسی به اینترنت به مسالهای فراتر از یک موضوع فنی
اگر حذف نام ایران از رتبهبندی «اسپیدتست» را در کنار نزدیک به سه ماه اختلال گسترده در اینترنت جهانی، محدودیت دسترسی به بخش قابل توجهی از دامنههای پربازدید، افزایش هزینه برخی بستههای اینترنت، هزینه فیلترشکن و آسیب گزارششده به کسبوکارهای وابسته به اینترنت قرار میدهیم، میتوان دید که برای بخشی از کاربران، هزینه و کیفیت دسترسی به اینترنت به مسالهای فراتر از یک موضوع فنی تبدیل شده است.
برای شماری از کاربران، اینترنت همزمان وسیله ارتباط با خانواده، ابزار کار و دسترسی به خدمات و اطلاعات است؛ به همین دلیل اختلال در آن میتواند به طور مستقیم بر هزینههای روزمره، ارتباطات خانوادگی و درآمد کسانی که به فضای آنلاین وابستهاند اثر بگذارد.