قطعی اینترنت، محدودیت سیاسی و سرکوب خونین اعتراضات دیماه و جنگ هر کدام به طور جداگانه بر مسیر کار و زندگی هنرمندان در داخل ایران تاثیرگذار بوده؛ یکی دفتر کارش ویران شده، دیگری گفته «اینترنت دفتر کار من بود.» و آن دیگر مجبور شده راهی دبی شود و آنها که ماندهاند برای بقا میجنگند.
سرکوب خونین اعتراضات دیماه، جنگ اسرائیل و آمریکا علیه ایران و محدودیتهای گسترده اینترنتی، صدای موسیقیدانان ایرانی را خفه کرده و آنها را از اجرا، جامعه، مخاطبان، درآمد و حتی در برخی مواقع از توانایی خلق موسیقی بازداشته است.
آگهی
آگهی
رویترز در گزارشی به قلم امیلی گایلز و نیلو تبریزی به مشکلات این روزهای اهالی موسیقی در ایران پرداخته؛ آن هم در روزهایی که با شروع مذاکرات صلح، وضعیت تا حدودی بهبود یافته، اما برخی نگرانند که هرگونه بازگشت به شرایط جنگی، دوباره آنها را به سکوت وادارد.
در تهران، «حمیدرضا آفریده»، موسیقیدان سنتی، لحظهای را به یاد میآورد که آثارش زیر آوار ویران شدند. مدرسه موسیقی او که منبع در آمد او بسیاری دیگر از استادان جوان موسیقی بود در یک حمله هوایی در ماه مارس تخریب شد. این آموزشگاه موسیقی را حمیدرضا آفریده و همسرش با وجود جنگ ۱۲ روزه سال گذشته و مشکلات مالی، طی دو سال سرپا نگه داشته بودند و در آن ۲۵۰ هنرجو توسط ۲۲ استاد آموزش میدیدند؛ بسیاری از آنها موسیقیدانان جوانی بودند که حقوقشان به تامین هزینههای زندگی و کار هنریشان کمک میکرد. آفریده میگوید: «نه تنها خسارت مادی، بلکه خسارت معنوی هم دیدیم. روزهای بسیار سختی را گذراندیم.»
ساختمان به قدری آسیب دیده که قابل بازسازی نیست، اما آفریده قصد دارد مدرسه را دوباره راه بیندازد. او میگوید: «اینکه بتوانیم به افراد در هر سنی آموزش دهیم و از طریق آموزش، آنها را قادر سازیم تا به فضای موسیقی ایران یا حتی جهان بپیوندند، برایم کاری بسیار جذاب و شیرین است.»
«تمام زندگیام در تعلیق بود»
در هفتههای آغازین جنگ که هزاران ایرانی را به کام مرگ کشاند، «تارا فضائلی»، موسیقیدانی که اکنون در دبی با نام «تامارا» اجرا میکند، به رویترز گفته برای نوشتن قطعاتش دچار مشکل شده بود؛ چرا که نگران بود مخاطبان او را متهم کنند که از شرایط برای «دیده شدن» در فضای مجازی سوءاستفاده میکند. او میگوید: «تمام زندگیام در تعلیق بود. چند ماه اخیر نه تنها از نظر روحی، بلکه از لحاظ مالی نیز آسیبزا بوده است.»
موجهای قطعی اینترنت، درآمدهای او را که وابسته به پلتفرمهای پخش آنلاین [استریم] بود، بهشدت تحت تاثیر قرار داد؛ چرا که درآمد در این فضا به طور مستقیم به تعداد بازدیدها وابسته است. نخستین خاموشی سراسری در هشتم ژانویه و در جریان اعتراضات ضد دولتی علیه فشارهای اقتصادی اعمال شد. مسئولان به روی معترضان آتش گشودند. اقدامی که به کشته شدن هزاران نفر منجر شد. مقامها در جمهوری اسلامی ایران دلیل این اقدامها را مقابله با تهدیدهای امنیت ملی از سوی آنچه «نیروهای خارجی خواهان نابودی ایران» مینامیدند، عنوان کردند.
آواز خوانی سپیده جندقی بر سر مزار ستاره رفیعی
واکنش اهالی موسیقی به حوادث چند ماه اخیر ایران متفاوت است. سپیده جندقی، از شاگردان مطرح پریسا، خواننده ایرانی پیشتر به یورونیوز گفته بود که محدودیت آواز برای زنان آنها را از صنعت موسیقی دور نگه داشته و موجب شده که به درآمد اقتصادی بسیار کمتری نسبت به مردان هنرمند حاضر در این عرصه دست پیدا کنند. او پس از اعتراضات دیماه بر سر مزار ستاره رفیعی ، برادر زاده ارشک رفیعی، آهنگساز ایرانی به اجرا پرداخت. او در همین باره در صفحه اینستاگرام خود نوشت « تولدم امسال میان لالهها گذشت. در کنار مزار ستاره رفیعی لاله پرپر ایران.» او بعدتر نیز در واکنش به وقوع جنگ در ایران به اجرای آهنگ «در روح و جان من، میمانی ای وطن ..» پرداخت. سپیده جندقی این روزها دوباره کار تدریس آنلاین آواز و ردیف ایرانی را از سر گرفته است.
بازبینی کنسرتها و بررسی محتوای نامناسب
اتصال اینترنت در ماه فوریه به آرامی بازگشت، اما پس از آنکه آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه حملات هوایی خود را با هدف قرار دادن برنامههای هستهای و موشکهای بالستیک آغاز کردند، دوباره قطع شد. دسترسی جزئی تنها سه ماه بعد، در ۲۶ مه، برقرار شد.
اینترنت همچنان ناپایدار و به شدت فیلتر است و بسیاری از وبسایتهای خارجی تنها با استفاده از ویپیان قابل دسترس هستند. موسیقیدانان در ایران با موانع دیگری نیز روبرو هستند؛ جایی که کنسرتها برای محتوای نامناسب بازبینی میشوند و زنان با موانع خاصی برای اجرای عمومی مواجهاند، مانند ممنوعیت آواز خواندن در مقابل مخاطبانی که در میان آنها مردان حضور دارند. با این حال در چند ماه گذشته در شبکههای اجتماعی تصاویری از برگزاری کنسرت گروه بمرانی و کینگرام منتشر شده بود.
اینترنت برای ما حکم دفتر کار را دارد
«موسیقیدانان ایرانی که گستره فعالیتاش از موسیقی کلاسیک ملی تا سبکهای رپ، جاز و راک را شامل میشودبرای انتشار آثار، آموزش و برقراری ارتباط با شبکههای جهانی در فضای حاکمیت فعلی جمهوری اسلامی به اینترنت وابستهاند. «علیرضا قهرمانی»، موسیقیدان جاز که در دوران جنگ و قطعی اینترنت در خارج از کشور مانده بود، میگوید: «اینترنت برای ما حکم دفتر کار را دارد.» او که در ماه مارس آلبومی را از طریق یک «ناشر موسیقی» در بریتانیا منتشر کرد، میگوید امکان پذیرشِ ریسکِ قطع ارتباط با همکارانش را نداشته است.»
برای این هنرمند که اکنون به ایران بازگشته، کار کردن روز به روز دشوارتر میشود. او علاوه بر دسترسی ناقص به اینترنت، به دلیل نبود فضای رسمی جاز در ایران احساس محدودیت میکند و اکنون قصد دارد برای دنبال کردن فرصتهای کاری به خارج از کشور برود. او میگوید: «تصمیم گرفتم محیطم را تغییر دهم تا فرصت بیشتری برای بیان خودم و همکاری داشته باشم. واقعا برایم غمانگیز است که به خاطر این مسائل وطنم را ترک کنم.»
چشمانداز فرهنگی تحت فشار
همزمان با اینکه جنگ زندگی روزمره را زیر و رو کرد، مجراهای خلاقانه نیز ناپدید شدند. مخاطبان در صحنههای دیجیتال و فیزیکی کاهش یافتند و تورم باعث شد پولی که صرف کلاسهای موسیقی میشد، به ناچار خرج غذا و پوشاک شود. این تاثیر فراتر از مرزهای ایران احساس شد؛ کنسرتها در خارج از کشور نیز لغو شدند، زیرا هنرمندان و مخاطبان ایرانی احساس میکردند برگزاری آنها در حالی که کشور در حال جنگ است، مناسب نیست.
«ادیب رستمی»، موسیقیدان و تهیهکننده مقیم لندن که کنسرتهایی با هنرمندان ایرانی سازماندهی میکند، میگوید: «ما چارهای جز لغو نداشتیم.» آتشبس و کاهش نسبی محدودیتهای اینترنتی باعث شده برخی کنسرتها و کلاسها از سر گرفته شوند؛ بخشی از فرایندی که مقامها میگویند با هدف تثبیت زندگی روزمره و اقتصاد است.
از وعده مسئولان تا وضعیت اینترنت در خانهها؛ فاصله بسیار است
مسعود پزشکیان، رئیسجمهوری ایران، در ۱۲ مه در حساب کاربری خود در شبکه اجتماعی ایکس (X) نوشت که «ارتباطات مبتنی بر فناوری اطلاعات و اینترنت به بخش جداییناپذیر زندگی مردم تبدیل شده است.» این سخنان، مقدمهای برای کاهش محدودیتها بود که دو هفته بعد اجرایی شد. با این حال، تحلیلگران میگویند که پیشبینیناپذیریِ نهفته همچنان پابرجاست؛ پیشرفت ناچیزی در مذاکرات برای صلح بلندمدت دیده میشود و بسیاری از وبسایتها حتی در شرایط عادی نیز سانسور میشوند.
آنها هشدار میدهند که اگر ناآرامیها بازگردد یا تنشهای ژئوپلیتیک افزایش یابد، دسترسی به اینترنت میتواند دوباره به سرعت محدودتر شود. این عدم قطعیت باعث شده برخی هنرمندان خارج از ایران به این نتیجهگیریِ ناخوشایند برسند که دیگر نمیتوانند به خانه بازگردند. یک آهنگساز و تنظیمکننده ایرانی که اکنون در ترکیه است و به دلیل نگرانی برای خانوادهاش در ایران نخواست نامش فاش شود، میگوید: «وقتی این اتفاقات مدام تکرار میشود، دیگر نمیتوانم برای زندگیام برنامهریزی بلندمدت داشته باشم.»