اروپا بر نشست سوختهای فسیلی سانتا مارتا مسلط بود؛ مهمترین نکات را اینجا بخوانید.
بحران کنونی انرژی نشان داده است کشورها تا چه اندازه همچنان به سوختهای فسیلی وارداتی وابسته اند و این وابستگی چه مخاطراتی به همراه دارد. در چنین فضایی، 56 کشور در شهر سانتا مارتا در کلمبیا گرد هم آمدند تا در نخستین کنفرانس بینالمللی ویژه ترسیم گذار منصفانه و منظم از سوختهای فسیلی شرکت کنند.
آگهی
آگهی
دولتهای اروپایی بزرگترین سهم را در میان قاره ها داشتند و 30 درصد کشورهای حاضر را تشکیل میدادند. بزرگترین تولیدکننده نفت و گاز جهان، یعنی ایالات متحده، اصلا در این نشست حضور نداشت. برگزارکنندگان دولت ترامپ را دعوت نکردند؛ به دلیل اقدامات متعدد و تکراری او برای تضعیف گذار به انرژی پاک. دیگر تولیدکنندگان بزرگ زغال سنگ و نفت، از جمله استرالیا، ترکیه، کانادا و نروژ، در گفتوگوها شرکت کردند.
این کنفرانس به عنوان لحظه ای مهم در دیپلماسی جهانی پیش از مذاکرات رسمی اقلیمی سازمان ملل (کوپ 31) ثبت شد؛ مذاکراتی که قرار است 9 تا 20 نوامبر 2026 در آنتالیا در ترکیه، به ریاست ترکیه و با رهبری استرالیا در گفتوگوها برگزار شود.
ادوارد مایبک از ائتلاف جهانی اقلیم و سلامت به یورونیوز ارث میگوید: «اقدامات ائتلاف مایل به اقدام در سانتا مارتا تقریبا به طور قطع الهامبخش اقدامات بیشتری برای کنار گذاشتن سوختهای فسیلی خواهد بود. آنها در حال ایجاد یک هنجار اجتماعی جدید هستند که پیام میدهد زمان آن رسیده همه کشورها حرکت کنند یا خطر جا ماندن را بپذیرند.»
جامعه مدنی در مرکز توجه قرار گرفت
برخلاف نشستهای سنتی اقلیمی، در سانتا مارتا نقش بیسابقه ای به جامعه مدنی داده شد. کنفرانس با «اجلاس مردم» به مدت چهار روز آغاز شد که بیش از هزار سازمان جامعه مدنی را در کنار دانشمندان، نمایندگان جوامع بومی، جنبشهای اجتماعی و گروههای جوانان گردهم آورد.
میلنا سرگئیوا از ائتلاف جهانی اقلیم و سلامت به یورونیوز ارث میگوید: «کودکانی که در جریان کنفرانس سخن گفتند، ما را به مهمترین استدلال برای گذار بازگرداندند. آنها از دوستانی گفتند که بر اثر غبار زغال سنگ بیمار شده اند و از دولتها خواستند از آنها محافظت کنند.»
این دامنه مشارکت، بحث را فراتر از سیاستهای انرژی برد و گذار را به عنوان تغییری گسترده در اقتصاد و جامعه چارچوب بندی کرد؛ تغییری با پیامدهایی برای صنایعی از کشاورزی گرفته تا حقوق و مالی.
فرانسه نقشه خروج ملی از سوختهای فسیلی را ترسیم میکند
فرانسه با انتشار نقشه راه ملی گذار از سوختهای فسیلی (منبع به زبان انگلیسی)، گام مهمی در برنامه های اقلیمی خود برداشت.
این طرح متعهد میشود استفاده از زغال سنگ را تا سال 2030، نفت را تا 2045 و گاز برای تولید انرژی را تا 2050 متوقف کند؛ در چارچوب هدف گسترده تر این کشور برای دستیابی به بیطرفی کربنی.
این نقشه راه، تدابیر موجود را تجمیع میکند؛ از جمله ممنوعیت نصب دیگهای گازی در ساختمانهای نوساز از سال 2026 و هدفگذاری برای آن که تا سال 2030 دو سوم خودروهای جدید برقی باشند؛ و در عین حال تعهدات فرانسه برای حمایت از گذار در دیگر کشورها را نیز تکرار میکند.
حذف تدریجی سوختهای فسیلی به عنوان یک تعهد حقوقی طرح شد
کارشناسان حقوقی حاضر در کنفرانس استدلال کردند که فاصله گرفتن از سوختهای فسیلی دیگر صرفا یک انتخاب سیاسی نیست. آنها در نامه ای سرگشاده که به امضای بیش از 250 وکیل و استاد رسیده، گفتند دولت ها وظیفه حقوقی دارند سوختهای فسیلی را به تدریج کنار بگذارند و از بروز خسارت اقلیمی جلوگیری کنند؛ صرف نظر از مشارکتشان در توافقهای مشخص بینالمللی.
ربکا براون، رئیس و مدیرعامل مرکز حقوق بینالملل محیط زیست، میگوید: «برای دهه ها، سوختهای فسیلی اجتناب ناپذیر یا بیش از حد دشوار برای مقابله تلقی میشدند. آن دوران به سر آمده است.»
این کارشناسان حقوقی از دولت ها خواستند با اتخاذ اقدامات مشخص و همکاری مشترک، به پایان دادن به گسترش سوختهای فسیلی، حذف یارانه ها و پیشبرد حذفی عادلانه و منصفانه اقدام کنند.
دانشمندان مسیر خروج از وابستگی به سوختهای فسیلی را ترسیم میکنند
بیش از 500 دانشمند در شکل گیری یک نهاد مشورتی جدید مشارکت کرده اند؛ نهادی که قرار است گذار از سوختهای فسیلی را هدایت کند.
قرار است این هیات یافته های خود را در گزارش نهایی کنفرانس بگنجاند و مسیرهای عملی برای حفظ دسترس پذیری هدف 1.5 درجه ای توافق پاریس، از چارچوبهای سیاستگذاری جهانی گرفته تا راه حلهای تخصصی در بخشهای مختلف، شناسایی کند.
به جای شروع از صفر، پژوهشگران در پی آن هستند که شواهد موجود را گردآوری و در عین حال شاخصهایی برای سرعت لازم حذف سوختهای فسیلی با هدف جلوگیری از گرمایش خطرناک تدوین کنند.
کار آنها تنها بر کاهش انتشارها متمرکز نیست، بلکه نظامهای گسترده تری را که برای تحقق گذار لازم است نیز در بر میگیرد؛ از جمله سازوکارهای مالی، ساختارهای حکمرانی و فناوریهای پاک قابل گسترش.
هزینه گذار را چه کسی میپردازد؟
اگر سانتا مارتا یک نکته را روشن کرده باشد، این است که بلندپروازی به تنهایی برای حذف سوختهای فسیلی کفایت نمیکند؛ تامین مالی همچنان چالش اصلی است. این مشکل به ویژه در جنوب جهانی حاد است؛ جایی که هزینه های بالای استقراض و دسترسی محدود به سرمایه، گذار را محدود میکند، حتی در حالی که انرژیهای تجدیدپذیر ارزان تر از سوختهای فسیلی شده اند.
برخی دولت ها در حال بررسی این هستند که آیا میتوان از خود درآمدهای ناشی از سوختهای فسیلی برای کمک به تامین مالی گذار استفاده کرد یا نه. برای نمونه، در ایالت اسپیریتو سانتو در برزیل، درآمد نفت و گاز به پروژه های انرژی پاک و صندوقهای سرمایه گذاری اختصاص یافته است که هدفشان جذب سرمایه بخش خصوصی است.
با این حال، چنین رویکردهایی به دلیل نوسان درآمدهای سوختهای فسیلی و کاهش مورد انتظار آنها در بلندمدت، به روشنی با محدودیت روبه رو است.
در همان حال، نمایندگان جوامع بومی نسبت به اتکا به بازارهای کربن و طرحهای جبران انتشار هشدار دادند و گفتند این ابزارها به ریشه های بحران نمیپردازد و خطر آن را دارد که وابستگی به سوختهای فسیلی را طولانی تر کند.
رهبران بومی همچنین تاکید کردند که راه حلهای مالی نمیتواند جای آنچه از دست میرود را بگیرد. لوئنه کاریپونا، هماهنگکننده اجرایی انجمن سازمانهای بومی آماپا و شمال پارا (APOIAP) در آمازون برزیل، میگوید: «هیچ میزان پولی نمیتواند برای روح سرزمین بهایی بپردازد»، و هشدار میدهد که گذار باید بر جوامعی متمرکز باشد که در خط مقدم قرار دارند.
نوعی دیگر از نشست اقلیمی
سانتا مارتا همچنین با محدود کردن دامنه شرکت کنندگان، سنت رایج در نشستهای اقلیمی را شکست. لابیستهای سوخت فسیلی صراحتا از حضور در این کنفرانس منع شدند؛ اقدامی که به گفته شرکت کنندگان، لحن بحثها را تغییر داد.
مارک کامپاناله، مدیرعامل موسسه کربن ترکر، به یورونیوز ارث میگوید: «اگر نمیتوانستی به حذف تدریجی سوختهای فسیلی متعهد شوی، نمیتوانستی در این نشست شرکت کنی. این به آن معنا بود که بحثها میتوانست بر راه حلها متمرکز شود، بدون آنکه منافع خاص مانع شود.»
به گفته بسیاری، نتیجه، فضایی متمرکزتر و عملگراتر از مذاکرات اقلیمی سازمان ملل بود.
ژوائو سرکیرا، مدیر دفتر 350.org در برزیل، به یورونیوز ارث میگوید: «این کنفرانس کمتر برای بحث درباره خود مشکل بود و بیشتر برای آن بود که ببینیم چگونه میتوان راه حلها را اجرا کرد.»
«ائتلاف مایل به اقدام» فراتر از نشستهای کوپ را نشانه گرفته است
شرکت کنندگان فضای سانتا مارتا را «سرزنده، امیدوارکننده و آشفته» توصیف کردند؛ اما در عین حال، به شکلی غیرمعمول متمرکز.
به جای آنکه مانند نشستهای رسمی در پی دستیابی به اجماع میان نزدیک به 200 کشور باشند، در این کنفرانس گروه کوچکتری گرد هم آمدند که از پیش به حذف سوختهای فسیلی متعهد بودند. این تغییر اجازه داد بحثها از هدفگذاریهای انتزاعی فراتر رود و به سمت اجرا حرکت کند؛ از چارچوبهای حقوقی گرفته تا نظامهای مالی و پیاده سازی در دنیای واقعی.
شتاب برای گامهای بعدی از هم اکنون در حال شکل گیری است. در یکی از نشستهای حاشیهای، تووالو ــ کشوری جزیرهای و کم ارتفاع در اقیانوس آرام که به شدت در برابر بالا آمدن سطح دریا آسیب پذیر است ــ اعلام کرد میزبان کنفرانس بعدی خواهد بود. وزیر اقلیم این کشور گفت: «این یک موضع برای مذاکره نیست؛ مسئله حیات است.»
برای بسیاری، سانتا مارتا بازتاب دهنده تغییر گسترده تری در دیپلماسی اقلیمی است؛ گذار از تعیین هدفها به یافتن راههای تحقق آنها.
مری رابینسون، فعال حقوق بشر و رئیس پیشین جمهوری ایرلند، میگوید: «به سه گذار نیاز داریم: خروج از سوختهای فسیلی، حرکت به سوی انرژی تجدیدپذیر برای همه و رفتن به سوی جهانی که برای طبیعت ارزش قائل است. زمان اکنون است و راه پیش رو، اقدام عملی مشترک است.»
اینکه آیا این روند به نتایجی ملموس در کوپ 31 منجر خواهد شد، هنوز روشن نیست. ناتالیا اولیویرا از ائتلاف جهانی انرژیهای تجدیدپذیر به یورونیوز ارث میگوید: «اما این نشست شتاب و شفافیت ایجاد کرده است، آن هم در شرایطی که آخرین بحران انرژی بار دیگر هزینه های وابستگی به سوختهای فسیلی را عیان میکند.»
فعلا سانتا مارتا مرز روشن تری نسبت به بیشتر نشستها ترسیم کرده است: دیگر پرسش این نیست که آیا عصر سوختهای فسیلی به پایان خواهد رسید یا نه، بلکه این است که این پایان با چه سرعتی رخ خواهد داد.