دولت آمریکا دور تازهای از تحریمها علیه ایران را آغاز کرده که هدف اعلامشده آن قطع مسیرهای باقیمانده تجارت و درآمد تهران است.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا گفته است نزدیک به ۶۰ فرد، نهاد و کشتی در مرحله تازه تحریمها هدف قرار گرفتهاند.
آگهی
آگهی
دامنه تحریمهای ثانویه نیز گسترش یافته و اکنون بخشهایی مانند کشتیرانی، طلا، هوانوردی، فناوری و داراییهای دیجیتال را دربرمیگیرد. بسنت گفته هدف این است که «تمام راههای نجات اقتصادی» حکومت ایران قطع شود تا تهران در نهایت کاملا منزوی بماند.
واشنگتن این مرحله از فشار را نوعی «روز موعود اقتصادی» علیه ایران توصیف کرده و تهدید کرده شرکتها و کشورهایی که همچنان با تهران تجارت کنند ممکن است با مجازاتهای آمریکا روبهرو شوند.
به گفته بسنت، دونالد ترامپ شخصا با رهبران کشورهای مختلف تماس میگیرد و از آنها میخواهد روابط اقتصادی مشخصی را با ایران متوقف کنند. او نگفته است این درخواستها تاکنون با کدام کشورها مطرح شده یا برای قطع روابط با ایران چه مهلتی تعیین شده است.
اجرای این تهدیدها میتواند آمریکا را با شماری از مهمترین شرکای اقتصادی ایران، از چین و ترکیه گرفته تا عراق و هند، وارد اختلاف تازهای کند.
تجارت ایران بعد از سالها تحریم
دو دهه تحریم غرب، مسیر تجارت خارجی ایران را به شکل محسوسی تغییر داده است. سهم اروپا از تجارت ایران کاهش پیدا کرده و اقتصاد کشور بیش از گذشته به چند شریک آسیایی و منطقهای وابسته شده است.
بر اساس آمار رسمی گمرکی که Trade Data Monitor گردآوری کرده، ایران در سال ۲۰۲۴ حدود ۵۶ میلیارد دلار کالا به دستکم ۱۱۲ کشور و منطقه صادر کرد.
این آمار البته بخش بزرگی از صادرات نفت ایران را نشان نمیدهد. بخش زیادی از نفت ایران با استفاده از ناوگان موسوم به «سایه»، واسطهها و روشهایی فروخته میشود که در آمار رسمی گمرکی ایران یا کشورهای خریدار ثبت نمیشوند.
ایران در همان سال حدود ۶۸.۵ میلیارد دلار کالا از دستکم ۸۷ کشور و منطقه وارد کرد.
چین، عراق، امارات، ترکیه و افغانستان مهمترین مقاصد رسمی صادرات ایران بودند. در بخش واردات نیز امارات، چین و ترکیه با فاصله زیادی در صدر قرار داشتند.
چین؛ مهمترین حلقه تجارت نفت ایران
چین مهمترین شریک اقتصادی ایران و بزرگترین خریدار نفت این کشور است.
بر اساس آمار رسمی گمرکی، ایران در سال ۲۰۲۴ حدود ۱۴.۵۸ میلیارد دلار کالا به چین صادر کرد. اما این رقم تصویر کاملی از روابط اقتصادی دو کشور نمیدهد، زیرا بخش عمده نفت ایران که به چین میرود در آمار رسمی ثبت نمیشود.
دولت آمریکا برآورد میکند حدود ۹۰ درصد صادرات نفت ایران راهی چین میشود. تحلیلگران ردیابی نفتکشها سهم چین از صادرات دریایی نفت ایران را بیش از ۸۰ درصد برآورد کردهاند.
کمیسیون بررسی اقتصادی و امنیتی آمریکا و چین میگوید پکن در سال ۲۰۲۵ حدود ۹.۹۶ میلیارد دلار تجارت رسمی با ایران ثبت کرده، در حالی که حدود ۳۱.۲ میلیارد دلار نفت خام ایران نیز در همان سال بدون ثبت در آمار رسمی وارد چین شده است.
بخش بزرگی از این نفت را پالایشگاههای مستقل چین خریداری میکنند. محمولهها گاهی با مبدا مالزی یا اندونزی معرفی میشوند و پرداختها نیز از طریق واسطههایی انجام میگیرد که خارج از نظام مالی مبتنی بر دلار فعالیت میکنند.
وزارت خزانهداری آمریکا امسال چند پالایشگاه چینی را به دلیل خرید نفت ایران تحریم کرده، اما تاکنون از هدف قرار دادن بانکهای بزرگ چین خودداری کرده است.
پکن آشکارا با سیاست تحریمی آمریکا علیه ایران مخالفت کرده و میگوید فشار اقتصادی راهحل اختلافها نیست. دولت چین در ماه مه حتی به شرکتهای داخلی دستور داد تحریمهای آمریکا علیه پنج پالایشگاه مرتبط با تجارت نفت ایران را نادیده بگیرند.
با این حال، دن وانگ، مدیر چین در گروه اوراسیا، معتقد است رفتار عملی پکن ممکن است با موضع رسمی آن تفاوت داشته باشد. به گفته او، بانکهای دولتی و شرکتهای بزرگ نفتی چین احتمالا برای جلوگیری از گرفتار شدن در تحریمهای آمریکا، محتاطتر عمل خواهند کرد.
او میگوید دسترسی به دلار و بازار آمریکا همچنان برای بسیاری از شرکتها و موسسات مالی چین اهمیت بیشتری دارد.
امارات؛ مسیری که همین حالا هم در حال بسته شدن است
امارات متحده عربی سالها یکی از مهمترین مسیرهای ارتباط اقتصاد ایران با جهان بوده است.
در سال ۲۰۲۴، بیش از ۲۱ میلیارد دلار از واردات ایران از امارات انجام شد؛ معادل کمی بیش از ۳۰ درصد کل واردات کشور.
بخش بزرگی از این کالاها تولید امارات نبودند. دبی و دیگر مراکز تجاری امارات به عنوان نقطه واسطه عمل میکردند و ایران از این مسیر به ماشینآلات، تجهیزات الکترونیکی و کالاهای مصرفی تولیدشده در کشورهای دیگر دسترسی پیدا میکرد.
امارات همزمان سومین مقصد بزرگ صادرات ایران بود. ارزش رسمی صادرات ایران به این کشور در سال ۲۰۲۴ به حدود ۷.۱۶ میلیارد دلار رسید.
مجموع تجارت دو کشور در همان سال حدود ۲۸ میلیارد دلار برآورد شده است.
اما این رابطه هفته گذشته با تغییر بزرگی روبهرو شد. امارات پس از آنکه ایران را به شلیک دو موشک بالستیک به سمت خاک خود متهم کرد، تمام مبادلات تجاری و مالی با ایران را به حالت تعلیق درآورد. یکی از این موشکها بنا بر ادعای امارات نفتکشهای متعلق به این کشور را هدف گرفته بود. تهران این اتهام را رد کرده است.
این تصمیم میتواند برای ایران اهمیت زیادی داشته باشد، زیرا امارات طی سالها یکی از مهمترین مراکز نقلوانتقال مالی، تجارت واسطهای و دسترسی غیرمستقیم ایران به بازار جهانی بوده است.
موسسه واشنگتن میگوید بخش بزرگی از تجارت مجدد، قاچاق و فعالیتهای بانکداری سایه ایران در دبی انجام میشود و قطع واقعی این مسیر نیازمند برخورد سختگیرانهتر مقامهای امارات با شبکههای مالی و تجاری غیرشفاف خواهد بود.
متیو لویت، مقام پیشین وزارت خزانهداری آمریکا، معتقد است که بخش عمده این فعالیتها در دبی متمرکز است و ایالات متحده باید از مقامهای ابوظبی بخواهد فشار بیشتری برای محدود کردن آنها وارد کنند.
ترکیه؛ تجارت و گازی که هنوز ادامه دارد
ترکیه یکی دیگر از شرکای اصلی اقتصادی ایران است و مرز زمینی مشترک دو کشور آن را به یکی از مهمترین مسیرهای تجاری تهران تبدیل کرده است.
بر اساس آمار رسمی ایران، ارزش صادرات ایران به ترکیه در سال ۲۰۲۴ حدود ۶.۱ میلیارد دلار و واردات از ترکیه حدود ۱۱.۱ میلیارد دلار بود.
آمار وزارت خارجه ترکیه اما حجم کل تجارت دو کشور را در همان سال ۵.۷ میلیارد دلار اعلام کرده است. تفاوت آمارها میتواند ناشی از روشهای متفاوت ثبت تجارت و دستهبندی کالاها باشد.
ترکیه از ایران گاز طبیعی و دیگر محصولات انرژی وارد میکند و در مقابل ماشینآلات، قطعات، مواد شیمیایی، محصولات کشاورزی و کالاهای صنعتی به ایران میفرستد.
قرارداد ۲۵ ساله صادرات گاز ایران به ترکیه در پایان ماه ژوئیه منقضی شد، اما واردات گاز ایران توسط ترکیه در سال جاری افزایش پیدا کرده و سهم ایران از کل واردات گاز طبیعی ترکیه به ۱۸.۶ درصد رسیده است.
آنکارا طی سالهای اخیر تلاش کرده منابع انرژی خود را متنوع کند و واردات از روسیه و جمهوری آذربایجان را افزایش دهد، اما تاکنون علامتی نداده که قصد دارد روابط اقتصادی خود با ایران را بهطور کامل قطع کند.
اگر واشینگتن تحریمهای ثانویه را با شدت بیشتری اجرا کند، شرکتها و بانکهای ترکیه ممکن است با انتخاب دشوارتری روبهرو شوند: ادامه تجارت با ایران یا حفظ دسترسی بدون محدودیت به بازار و نظام مالی آمریکا.
عراق؛ یکی از آسیبپذیرترین شرکای ایران
عراق یکی از مهمترین بازارهای کالا و انرژی ایران است و در عین حال از کشورهایی محسوب میشود که اجرای تحریمهای تازه آمریکا میتواند بیشترین فشار را بر آن وارد کند.
صادرات رسمی ایران به عراق در سال ۲۰۲۴ حدود ۱۱.۷ میلیارد دلار بود. تجارت دو کشور در سال ۲۰۲۵ نیز بیش از ۱۰ میلیارد دلار برآورد شده است.
ایران مواد غذایی، کالاهای مصرفی، مصالح ساختمانی و دیگر محصولات را به بازار عراق صادر میکند. اما مهمتر از تجارت کالا، وابستگی بخش برق عراق به انرژی ایران است.
ایران در مارس ۲۰۲۴ قرارداد پنجسالهای را تمدید کرد که بر اساس آن میتواند سالانه نزدیک به ۶۶۰ میلیارد فوت مکعب گاز طبیعی به عراق صادر کند.
بر اساس آمار اداره اطلاعات انرژی آمریکا، واردات برق و گاز از ایران در سال ۲۰۲۳ بیش از ۳۰ درصد تولید برق عراق را تامین میکرد.
گزارشها نشان میدهد بغداد سالانه حدود چهار تا پنج میلیارد دلار بابت واردات گاز برای تولید برق به ایران پرداخت میکند.
تجارت میان دو کشور از زمان آغاز جنگ در اواخر فوریه کاهش یافته و مشکلات امنیتی و اختلالهای مقطعی در گذرگاههای مرزی نیز به این کاهش دامن زده است.
تحریمهای تازه آمریکا اکنون میتواند پرداخت پول انرژی ایران از سوی عراق را هم دشوارتر کند.
برای بغداد، کاهش سریع وابستگی به ایران ساده نیست. توقف واردات گاز یا برق میتواند مستقیما بر شبکه برق عراق اثر بگذارد؛ مسئلهای که فشار واشینگتن بر دولت عراق را پیچیدهتر میکند.
هند؛ روابطی کوچکتر که رو به نزول میرود
روابط تجاری ایران و هند طی سالهای اخیر به میزان قابل توجهی کاهش یافته است.
ارزش تجارت دو کشور در سال منتهی به مارس ۲۰۲۶ حدود ۱.۶ میلیارد دلار بود؛ در حالی که سه سال قبل این رقم حدود ۲.۳ میلیارد دلار بود.
هند عمدتا برنج، چای، شکر و دارو به ایران صادر میکند و از ایران میوه خشک و تازه میخرد.
با این حال، در ماه آوریل و پس از آنکه آمریکا بهطور موقت تحریم صادرات نفت ایران را کاهش داد، هند بعد از هفت سال دوباره واردات نفت خام از ایران را آغاز کرد.
تحریمهای تازه این تجارت را نیز در معرض خطر قرار میدهد. اگر واشینگتن تهدید خود را عملی کند و پالایشگاهها و شرکتهایی را که نفت ایران میخرند تحریم کند، شرکتهای هندی باید درباره ادامه خرید انرژی از ایران تصمیم بگیرند.
افغانستان؛ بازاری مهم در همسایگی ایران
افغانستان نیز از بازارهای مهم صادرات غیرنفتی ایران است.
ارزش صادرات ایران به افغانستان در سال ۲۰۲۴ حدود ۲.۳ میلیارد دلار بود. ایران سوخت، مواد غذایی و مصالح ساختمانی به همسایه شرقی خود صادر میکند.
افغانستان که به دریا دسترسی ندارد، برای دسترسی به بازارهای خارجی به بنادر و مسیرهای زمینی ایران نیز وابسته است.
در مقایسه با چین، ترکیه، عراق یا امارات، فشار آمریکا بر تجارت افغانستان با ایران ممکن است در معادلات جهانی اهمیت کمتری داشته باشد، اما برای اقتصاد مناطق مرزی و صادرات غیرنفتی ایران بازار مهمی محسوب میشود.
اروپا؛ تجارت محدود اما همچنان ادامهدار
اتحادیه اروپا دیگر جایگاهی را که پیش از بازگشت تحریمهای آمریکا در سال ۲۰۱۸ در تجارت ایران داشت، ندارد.
با این حال، ایران در سال ۲۰۲۴ حدود ۶.۱ میلیارد دلار کالا از اتحادیه اروپا وارد کرد.
این تجارت عمدتا در حوزههایی مانند دارو، تجهیزات پزشکی و ماشینآلات متمرکز است.
به همین دلیل، فشار تازه آمریکا بر اروپا احتمالا شکل متفاوتی نسبت به چین یا کشورهای منطقه خواهد داشت؛ بسیاری از کالاهایی که از اروپا به ایران فروخته میشوند در بخشهایی قرار دارند که ممکن است مشمول معافیتهای انسانی یا مقررات متفاوت تحریمی باشند.
چالش اصلی آمریکا؛ اجرای تهدیدها علیه شرکای ایران
دولت ترامپ میگوید این بار قصد دارد فشار اقتصادی را تا جایی افزایش دهد که تمام مسیرهای درآمدی و تجاری ایران بسته شود.
اما بخش دشوار این سیاست، نه صرف اعلام تحریمها که اجرای آنها علیه کشورهایی است که هر کدام دلایل متفاوتی برای ادامه تجارت با ایران دارند.
چین بزرگترین خریدار نفت ایران است و بعید به نظر میرسد صرفا به دلیل درخواست واشنگتن خرید نفت را متوقف کند. ترکیه برای بخشی از نیاز انرژی خود به ایران وابسته است و عراق بدون گاز ایران میتواند با مشکلات جدی در تولید برق روبهرو شود.
امارات در حال حاضر محدودیتهای شدیدی علیه ایران وضع کرده و ممکن است یکی از مهمترین مسیرهای تجاری تهران زودتر از دیگران بسته شود.
در مورد چین، احتمال دارد شکاف میان موضع سیاسی و رفتار اقتصادی اهمیت زیادی پیدا کند. پکن میتواند در موضع رسمی تحریمهای آمریکا را رد کند، در حالی که بانکها و شرکتهای بزرگ دولتی برای حفظ دسترسی به دلار و بازار آمریکا، روابط خود با ایران را محدودتر کنند.
برای ایران نیز مسئله فقط حجم تجارت رسمی نیست. بخش عمده صادرات نفت کشور از مسیرهایی انجام میشود که در آمار گمرکی دیده نمیشود و سالها برای دور زدن تحریمها شکل گرفتهاند.
به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
کارزار تازه واشنگتن در عمل زمانی تعیینکننده خواهد شد که مشخص شود آمریکا تا چه اندازه حاضر است همین شبکهها، خریداران نفت، بانکها، شرکتهای کشتیرانی و واسطههای کشورهای ثالث را هدف قرار دهد و آیا برای اجرای تهدید خود حاضر است هزینه ایجاد تنش با شرکای مهمی مانند چین، ترکیه، عراق و هند را هم بپردازد.