انتصاب محسن رضایی میرقائد (با نام اصلی سبزوار رضایی) به سمت دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران و نماینده رهبری در این شورا، یکی از مهمترین جابهجاییهای ساختاری اخیر در راس هرم امنیتی-سیاسی ایران به شمار میرود.
متهم پرونده آمیا و نامزد ناکام انتخابات ریاست جمهوری بر کرسی شورای عالی امنیت ملی ایران، محسن رضایی میرقائد کیست؟
آگهی
آگهی
انتصاب محسن رضایی میرقائد (با نام اصلی سبزوار رضایی) به سمت دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران و نماینده رهبری در این شورا، یکی از مهمترین جابهجاییهای ساختاری اخیر در راس هرم امنیتی-سیاسی جمهوری اسلامی ایران به شمار میرود.
حضور این چهره نظامی و سیاسیِ کهنهکار که به عنوان یکی از فرماندهان تندرو سابق سپاه پاسداران شناخه میشود، بار دیگر حواشی، پروندههای بینالمللی و مناقشات داخلی او را در مرکز توجه رسانهها و تحلیلگران قرار داده است.
مسعود پزشکیان، رئیسجمهوری ایران یکشنبه گذشته با صدور حکمی محسن رضایی، نخستین فرمانده سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را بهعنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی منصوب کرد. ساعتی پیش از آن نیز مجتبی خامنهای، رهبر جدید جمهوری اسلامی در حکمی جداگانه رضایی را بهعنوان نماینده خود در این شورا معرفی کرده بود.
آقای رضایی با این احکام جانشین محمدباقر ذوالقدر شد که پس از حدود چهار ماه دبیری شعام از سمت خود استعفا داد و بهعنوان مشاور سیاسی رهبر جمهوری اسلامی منصوب شد. محسن رضایی هفتمین دبیر شورای عالی امنیت ملی و سومین فردی است که چنین حکمی را مستقیماً از رئیسجمهوری ایران دریافت میکند.
نام محسن رضایی برای بسیاری از ایرانیان و ناظران بینالمللی همزمان با دو تصویر متناقض گره خورده است: او از یک سو فرمانده جوانی است که در ۲۷ سالگی هدایت سپاه پاسداران را در بحرانیترین سالهای جنگ ایران و عراق برعهده داشت، و از سوی دیگر به عنوان یکی از مقامهای ارشد جمهوری اسلامی شناخته میشود که با وجود شکستهای پیاپی در صندوقهای رأی، هیچگاه از حلقه تنگ قدرت در ایران خارج نشد.
نام محسن رضایی همچنین با حواشی خانوادگی و سیاسی و نیز پروندههای بینالمللی همچون اتهامِ دست داشتن در بمبگذاری سال ۱۹۹۴ مرکز یهودیان آرژانتین موسوم به «آمیا» و صدور «اعلان قرمز» اینترپل گره خورده است.
جمهوری اسلامی ایران و محسن رضایی همواره اتهام دست داشتن در انفجار آمیا را رد کرده و آن را «سیاسیکاری» و «سناریوسازی» خواندهاند.
ایرانِ پساخامنهای و بحران جانشینی در ساختار امنیت ملی
انتصاب رضایی به دبیری شورای عالی امنیت ملی -که در رسانههای ایران به اختصار «شعام» نامیده میشود بیارتباط با تحولات پرشتاب چند ماه گذشته ایران نیست.
نهم اسفند ۱۴۰۴ در پی هفتهها تنش بر سر برنامه هستهای ایران، آمریکا و اسرائیل موج گستردهای از حملات هوایی را علیه اهداف نظامی و مقامهای ارشد ایران آغاز کردند که به کشته شدن علی خامنهای، رهبر وقت جمهوری اسلامی و حدود چهل تن از فرماندهان و مقامهای ارشد نظامی و امنیتی از جمله وزیر دفاع و فرمانده وقت سپاه پاسداران منجر شد.
این حمله که چند ماه پس از یک «جنگ ۱۲روزه» میان ایران و اسرائیل در خرداد و تیر همان سال رخ داد، ایران را وارد جنگ گستردهتری با آمریکا و اسرائیل کرد که در رسانههای این کشور با عنوان «جنگ رمضان» نیز از آن یاد میشود.
کشته شدن رهبر جمهوری اسلامی، ایران را برای چند هفته با بحرانی در روند جانشینی مواجه کرد. بر اساس اصل ۱۱۱ قانون اساسی، شورایی موقت متشکل از مسعود پزشکیان (رئیسجمهوری)، غلامحسین محسنی اژهای (رئیس قوه قضائیه) و علیرضا اعرافی (فقیه منتخب شورای نگهبان) امور رهبری را موقتاً برعهده گرفت تا آنکه در ۱۸ اسفند ۱۴۰۴، مجتبی، فرزند علی خامنهای بهعنوان سومین رهبر جمهوری اسلامی برگزیده شد.
در همین دوره، دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی نیز چند بار دست به دست شد. علی لاریجانی که از مرداد ۱۴۰۴ دبیر این شورا و به گفته بسیاری از تحلیلگران، پرقدرتترین چهره ایران در آستانه جنگ بود در موج دیگری از حملات هوایی اسرائیل به تهران کشته شد.
محمدباقر ذوالقدر از فرماندهان باسابقه سپاه، جانشین او شد؛ اما ذوالقدر نیز پس از حدود چهار ماه در مرداد ۱۴۰۵ از این سمت کنار رفت و رضایی که پیش از این انتصاب، عنوان «مشاور نظامی فرمانده کل قوا» را برعهده داشت، جای او را گرفت.
جالب آنکه ذوالقدر شهریور ۱۴۰۰، هنگامی که رضایی معاون اقتصادی دولت ابراهیم رئیسی شد، دبیری مجمع تشخیص مصلحت نظام را از او تحویل گرفته بود؛ اکنون مسیر میان این دو چهره امنیتی-نظامی در جهت عکس تکرار شده است.
این انتصاب در شرایطی رخ داده که دورنمای روشنی برای پایان درگیری ایران و آمریکا وجود ندارد. تلاشهای دیپلماتیک برای بازگشایی کامل تنگه هرمز ادامه دارد، محاصره دریایی و بیش از دو هزار تحریم اقتصاد ایران را تحت فشار قرار داده است.
محسن رضایی از همان روزهای نخست تصدی سمت تازهاش، هم در اظهارنظرهای علنی و هم در دیدار با سفیر چین، بر امتناع از باز شدن «کریدور دوم» در تنگه هرمز، هدف قرار دادن ناوهای آمریکایی در صورت ورود به این تنگه و لزوم پایان جنگ و آزادسازی داراییهای مسدودشده ایران از سوی واشنگتن برای بازگشایی دوباره هرمز تأکید کرده است.
از مسجدسلیمان تا فعالیت سیاسی پیش از انقلاب
محسن رضایی در ۱۰ شهریور ۱۳۳۳ در روستای بنهوار بابا احمد از توابع شهرستان مسجدسلیمان در استان خوزستان و در خانوادهای از ایل بختیاری به دنیا آمد. دوران دبستان و بخشی از دبیرستان را در مسجدسلیمان گذراند و برای ادامه تحصیل در هنرستان صنعتی شرکت ملی نفت به اهواز رفت. در مقطع دانشگاه ابتدا مهندسی مکانیک خواند و سالها بعد، همزمان با مسئولیتهای اجرایی، تحصیلات خود را تا مقطع کارشناسی ارشد و دکترای اقتصاد در دانشگاه تهران ادامه داد.
فعالیت سیاسی رضایی از اوایل دهه ۱۳۵۰ و در فضای مبارزه با حکومت پهلوی آغاز شد؛ فعالیتهایی که به دستگیری او توسط ساواک و گذراندن دورهای در زندان اهواز انجامید. او از بنیانگذاران گروه مبارزاتی «منصورون» بود که بعدها زمینهساز شکلگیری سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی شد.
شانزده سال فرماندهی سپاه پاسداران
پس از پیروزی انقلاب در ایران او در سال ۱۳۵۸ به پیشنهاد مرتضی مطهری به عضویت شورای مرکزی این سازمان درآمد. او همچنین یکی از اعضای هیئت ۱۲نفرهای بود که در زمستان ۱۳۵۷ اساسنامه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را تدوین کردند و در خرداد ۱۳۵۸ نخستین واحد اطلاعات و بررسیهای سیاسی سپاه را بنیان نهاد.
شهریور ۱۳۶۰، در دومین سال جنگ ایران و عراق، در حالی که محسن رضایی تنها ۲۷ سال داشت با حکم مستقیم روحالله خمینی، بنیانگذار جمهوری اسلامی به فرماندهی کل سپاه پاسداران منصوب شد؛ سمتی که به مدت ۱۶ سال تا شهریور ۱۳۷۶ در اختیار داشت و او را به یکی از باسابقهترین فرماندهان نظامی تاریخ جمهوری اسلامی بدل کرد.
جنجال عملیات کربلای ۴
پرحاشیهترین رخداد نظامی دوران فرماندهی رضایی، عملیات «کربلای ۴» در سوم تا پنجم دیماه ۱۳۶۵ بود. این عملیات که با هدف بازپسگیری بخشهایی از منطقه فاو طراحی شده بود، پیش از آغاز توسط نیروهای عراقی شناسایی و خنثی شد و به تلفات سنگین نیروهای ایرانی، بهویژه در یگانهای غواص، انجامید. سالها بعد، در اردیبهشت ۱۳۹۴، پیکر ۱۷۵ تن از غواصان شرکتکننده در این عملیات که با دستهای بسته به خاک سپرده شده بودند، کشف و شناسایی شد؛ رخدادی که بار دیگر پرونده این عملیات را به رسانهها بازگرداند.
رضایی که در آن زمان فرمانده کل سپاه بود، سالها بعد در توییتهایی به مناسبت سالگرد این عملیات مدعی شد ادامه دادن به عملیات پس از لو رفتن آن، اقدامی آگاهانه برای فریب ارتش عراق پیش از عملیات بزرگتر «کربلای ۵» بوده است؛ ادعایی که با واکنش انتقادی گستردهای از سوی کاربران فضای مجازی، برخی روزنامهنگاران و حتی نزدیکان اکبر هاشمی رفسنجانی (فرمانده عالی وقت جنگ) روبهرو شد و برخی آن را توجیهی برای یک شکست فرماندهی خواندند.
قاسم سلیمانی، فرمانده وقت نیروی قدس سپاه، در واکنش به این جنجال گفته بود کربلای ۴ از ابتدا عملیات اصلی بوده است، و رضایی نیز بعدها توضیح داد منظورش استفاده از شرایط پیشآمده برای فریب دشمن، پس از توقف عملیات بوده است.
ربع قرن در مجمع تشخیص مصلحت نظام
رضایی شهریور ۱۳۷۶ از فرماندهی سپاه کناره گرفت و بلافاصله با حکم علی خامنهای، رهبر وقت جمهوری اسلامی بهعنوان عضو و دبیر مجمع تشخیص مصلحت نظام، نهادی که وظیفه اصلی آن حل اختلاف میان مجلس و شورای نگهبان و تدوین سیاستهای کلان حکومت ایران است، منصوب شد.
او از سال ۱۳۷۹ ریاست کمیسیون اقتصاد کلان این مجمع را نیز برعهده گرفت و همزمان به تدریس در دانشگاه امام حسین(ع) پرداخت. رضایی این سمت را تا شهریور ۱۴۰۰ یعنی نزدیک به ۲۴ سال در اختیار داشت، تا آنکه با انتصابش به معاونت اقتصادی دولت رئیسی، محمدباقر ذوالقدر جانشین او در دبیرخانه مجمع شد.
چهار بار نامزدی ریاستجمهوری، چهار بار ناکامی
محسن رضایی رکورددار تعداد نامزدی در انتخابات ریاستجمهوری ایران است و تاکنون چهار بار برای این مقام نامزد شده، بیآنکه هرگز به پیروزی دست یابد:
۱۳۸۴: با شعار «دولت عشق» ثبتنام کرد اما دو روز پیش از رأیگیری، بهگفته خودش برای «جلوگیری از پراکندگی آرا» از رقابت کناره گرفت.
۱۳۸۸: بهطور مستقل و با ایده تشکیل «دولت ائتلافی» شرکت کرد و آخرین نامزدی بود که وارد میدان رقابت شد؛ در پایان رأی ناچیزی به دست آورد.
۱۳۹۲: با حمایت جبهه ایستادگی ایران اسلامی بار دیگر نامزد شد و وعده داد در صورت پیروزی، از رقبای کنارکشیدهاش، غلامعلی حداد عادل و محمدرضا عارف در دولت خود استفاده کند؛ در این دوره نیز ناکام ماند.
۱۴۰۰: در آخرین روز ثبتنام و در حالیکه پیشتر وعده کنارهگیری در صورت حضور ابراهیم رئیسی داده بود، ثبتنام کرد و در صحنه ماند. نتیجه این دوره برای رضایی تحقیرآمیز توصیف شده است: بر اساس آمار رسمی، تعداد آرای او (۳ میلیون و ۴۱۲ هزار و ۷۱۲ ) از تعداد آرای باطلهٔ آن انتخابات نیز کمتر بود.
رضایی پیشتر در انتخابات مجلس ششم در سال ۱۳۷۸ نیز برای نمایندگی تهران ثبتنام کرده بود که آن رقابت را هم واگذار کرد.
پرونده آمیا؛ سایهای که هرگز کنار نرفت
شاید مهمترین حاشیه بینالمللی کارنامه محسن رضایی، پیوند نام او با بمبگذاری سال ۱۹۹۴ مرکز همیاری یهودیان آرژانتین در بوئنوسآیرس، معروف به «آمیا»، باشد؛ انفجاری که ۸۵ کشته و صدها زخمی برجای گذاشت و بزرگترین حمله تروریستی تاریخ آرژانتین محسوب میشود.
دادستانی کل آرژانتین مارس ۲۰۰۷ و پس از حدود ۱۳ سال بررسی، درخواست صدور حکم جلب ۹ تن -از جمله اکبر هاشمی رفسنجانی (رئیسجمهوری وقت ایران)، علیاکبر ولایتی (وزیر خارجه وقت) و محسن رضایی (فرمانده وقت سپاه) را صادر کرد.
پلیس بینالملل برای شش تن از این افراد از جمله محسن رضایی اعلان قرمز صادر کرد که همچنان معتبر است. ایران و مقامهای متهم در این پرونده، از جمله رضایی، هرگونه دخالت در این حمله را همواره تکذیب کردهاند.
این پرونده بارها بهطور عملی نیز دامنگیر رضایی شده است: در سال ۱۴۰۰، پس از انتصاب او به معاونت اقتصادی دولت رئیسی، دولت آرژانتین این انتصاب را «توهین به قوه قضائیه آرژانتین و قربانیان» این حمله خواند.
در سالهای گذشته، آرژانتین همچنین به حضور رضایی در مراسم تحلیف روسایجمهور نیکاراگوئه اعتراض کرده و حتی از قطر خواسته بود در جریان سفر او به دوحه، وی را بازداشت و به آرژانتین مسترد کند؛ درخواستی که هرگز اجرا نشد.
در واکنش به آخرین انتصاب رضایی به دبیری شورای عالی امنیت ملی نیز، وزارت خارجه اسرائیل در پیامی در شبکه ایکس صراحتاً به سابقه او در پرونده آمیا و اعلان قرمز اینترپل اشاره کرد.
معاونت اقتصادی دولت رئیسی
ابراهیم رئیسی، رئیسجمهوری تازهمنصوب وقت، در روز ۳ شهریور ۱۴۰۰محسن رضایی را بهعنوان معاون اقتصادی خود، دبیر شورای عالی هماهنگی اقتصادی سران قوا و دبیر ستاد اقتصادی دولت منصوب کرد؛ انتصابی که با اعتراض رسمی آرژانتین همراه بود.
دوران رضایی در این سمت نیز بدون حاشیه نبود: وی آذر ۱۴۰۰ وعده داد یارانههای نقدی از دیماه همان سال دو برابر خواهد شد، وعدهای که چند روز بعد از سوی وزیر اقتصاد وقت تکذیب شد. او همچنین در اوایل سال ۱۴۰۱ بهدلیل ضعف جسمانی مدتی راهی بیمارستان شد. سرانجام در ۲۱ خرداد ۱۴۰۲ استعفای او از معاونت اقتصادی پذیرفته شد هرچند رئیسی مسئولیت او در دبیرخانه شورای عالی هماهنگی اقتصادی را تا پایان حضورش در دولت و مرگ در حادثه سقوط بالگرد حفظ کرد.
حاشیه خانوادگی: مرگ مشکوک احمد رضایی
یکی از پرحاشیهترین فصلهای زندگی محسن رضایی، به ماجرای فرار و مرگ فرزند ارشدش احمد رضایی میرقائد بازمیگردد. احمد که سال ۱۳۵۵ و در اوج تعقیب پدرش توسط ساواک، در یک خانه تیمی به دنیا آمده بود، در دوره نخست ریاستجمهوری محمد خاتمی به آمریکا پناهنده شد و در مصاحبههای رسانهای، مواضع تندی علیه مقامهای ارشد جمهوری اسلامی از جمله در ارتباط با پرونده قتلهای زنجیرهای اتخاذ کرد. او پس از چندی به ایران بازگشت و مدتی در کشور ماند، اما سرانجام بار دیگر راهی خارج از کشور شد.
در ۲۰ آبان ۱۳۹۰، خبر مرگ احمد رضایی در اتاق ۲۳ طبقه هجدهم هتل گلوریا در دبی منتشر شد. پلیس دبی علت مرگ را مصرف بیشازحد داروهای ضدافسردگی اعلام کرد، اما این روایت از سوی خانواده رضایی و همچنین دبیرخانه مجمع تشخیص مصلحت نظام رد و مرگ او «مشکوک» خوانده شد.
محسن رضایی و نزدیکانش این احتمال را مطرح کردند که احمد بهدلیل در اختیار داشتن اطلاعات حساس به قتل رسیده باشد؛ در حالی که برخی رسانههای نزدیک به جریان اصولگرا، احتمال درگیرشدن او در دعواهای مالی و تجاری در دبی را مطرح کردند. علت دقیق مرگ احمد رضایی تاکنون بهطور رسمی و قطعی روشن نشده است.
واکنشها به انتصاب تازه
اعلام رسمی انتصاب رضایی به عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران در ۱۸ مرداد ۱۴۰۵ با آشفتگیهایی همراه بود: برخی رسانههای نزدیک به حاکمیت، از جمله خبرگزاری تسنیم در ساعات نخست، خبر انتصاب او را بهعنوان مشاور نظامی رهبری منتشر و سپس حذف کردند، پیش از آنکه متن نهایی و رسمی حکم دبیری شورای عالی امنیت ملی از سوی دفتر ریاستجمهوری تأیید شود. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، در پیامی این انتصاب را تبریک گفت.
در داخل ایران، این انتصاب با واکنشهای متفاوتی همراه شد؛ برخی تحلیلگران و روزنامهنگاران نسبت به کارآمدی این انتخاب برای حل چالشهای امنیتی و دیپلماتیک پیشروی کشور تردید ابراز کردند. در جلسه علنی مجلس نیز که بهدلیل شرایط امنیتی بهصورت مجازی برگزار شد، برخی نمایندگان جایگاه تازه رضایی را به بحثهای داخلی دیگر، از جمله اجرای قانون حجاب، پیوند دادند. در سطح بینالمللی نیز، چنانکه گفته شد، وزارت خارجه اسرائیل با یادآوری پرونده آمیا به این انتصاب واکنش نشان داد.
محسن رضایی با نزدیک به پنج دهه حضور بیوقفه در ساختار نظامی، امنیتی، اقتصادی و سیاسی جمهوری اسلامی، از فرماندهی جوانترین دوران سپاه پاسداران در جنگ با عراق تا دبیرخانه مجمع تشخیص مصلحت نظام، معاونت اقتصادی دولت رئیسی و اکنون دبیری شورای عالی امنیت ملی یکی از باسابقهترین و در عین حال جنجالیترین چهرههای حاکمیت ایران به شمار میرود.
بازگشت او به مرکز تصمیمگیری امنیتی کشور، درست در نقطهای که ایران همزمان با پیامدهای یک جنگ ویرانگر، تبعات بحران جانشینی رهبری و فشار تحریمها دستوپنجه نرم میکند، بار دیگر توجهها را هم به سوابق نظامی و اجرایی او و هم به حاشیههای بحثبرانگیزی مانند پرونده آمیا و مرگ مشکوک فرزندش معطوف کرده است.