تحولات میدانی جنگ میان ایران و ایالات متحده نشاندهنده تغییراتی در روشهای نظامی تهران است. گزارش نیویورکتایمز نشان میدهد ایران در جریان جنگ، علاوه بر استفاده از تجربه مستقیم خود در درگیریهای گذشته، از تاکتیکهای روسیه در جنگ اوکراین نیز استفاده کرده است.
به نظر میرسد ایران در جنگ اخیر تلاش کرده تا با ترکیب موشکها، پهپادها و روشهای مختلف شناسایی و حمله، پدافند هوایی آمریکا را تحت فشار قرار دهد؛ تغییری که میتواند نشانهای از تلاش تهران برای سازگار شدن با شرایط جدید میدان نبرد باشد.
آگهی
آگهی
بنا بر گزارش نیویورکتایمز، ایران در جریان حملات خود به مواضع آمریکا توانسته از برخی لایههای پدافند هوایی عبور کند و با استفاده از روشهای ترکیبی، فشار بیشتری بر سامانههای دفاعی آمریکا وارد کند. این تحولات در حالی رخ میدهد که پیشتر، مقامهای ارشد آمریکایی از جمله پیت هگست، وزیر دفاع، در ۸ آوریل مدعی شده بود برنامه موشکی ایران «عملا نابود شده» و پرتابگرها و موشکهای آن «تحلیل رفته، بهشدت منهدم شده و تقریبا کاملا ناکارآمد» شدهاند. با این حال، بر اساس گزارش نیویورکتایمز، ایران توانسته بخشی از تاسیسات زیرزمینی خود را دوباره احیا کند و شلیک موشکها را از سر بگیرد.
ردپای همکاریهای دفاعی ایران و روسیه
همکاریهای ایران و روسیه که در سالهای اخیر در حوزههای دفاعی و امنیتی گسترش یافته، اکنون به یکی از محورهای بررسی توان نظامی تهران تبدیل شده است. در جریان جنگ، گزارشهایی درباره حمایتهای اطلاعاتی روسیه از ایران منتشر شده است؛ از جمله ارزیابیهایی که پیشتر درباره انتقال تصاویر ماهوارهای از تاسیسات نظامی و اهداف حساس در منطقه مطرح شده بود. برخی گزارشها نیز از انتقال اطلاعات مربوط به موقعیت نیروها و تجهیزات آمریکایی به ایران خبر دادهاند.
با این حال، این گزارشها بهتنهایی ثابت نمیکنند که تغییرات مشخص در تاکتیکهای ایران مستقیما نتیجه مشاوره نظامی روسیه بوده است. آنچه در گزارش نیویورکتایمز بهصراحت مطرح شده، مطالعه تجربه جنگ اوکراین از سوی نیروهای ایرانی و استفاده از برخی تاکتیکهای روسیه در طراحی حملات است.
این تعاملات، دوجانبه بوده است؛ پیش از این، ارسال پهپادهای شاهد از سوی ایران به روسیه، موجی از انتقادات صریح ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهوری اوکراین را به همراه داشت که بارها از سطح همکاریهای نظامی میان تهران و مسکو انتقاد کرده بود. اکنون نیز با تغییر تاکتیکهای ایران، این احتمال مطرح است که تجربه جنگ اوکراین و همکاریهای نظامی و اطلاعاتی دو کشور در افزایش توانایی تهران برای مقابله با پدافند آمریکا نقش داشته باشد.
الگوبرداری از تاکتیکهای رزمی روسیه
نیویورکتایمز در گزارش خود تاکید میکند که نیروهای ایرانی با دقت تاکتیکهای روسیه در جنگ اوکراین را مطالعه کردهاند. بهویژه روشی که در آن از ترکیب موشکهای بالستیک و کروز برای درگیر کردن پدافند هوایی و سپس استفاده از پهپادها برای ایجاد فشار بیشتر بر شبکه دفاعی استفاده میشود.
این الگو با برخی روشهایی که روسیه در جنگ اوکراین برای درگیر کردن پدافند هوایی بهکار گرفته، شباهت دارد. در حادثه سرنگونی جنگنده F-15E آمریکا بر فراز جنوب ایران نیز، بر اساس گزارش نیویورکتایمز، ایران گروهی از پهپادها را در منطقهای مستقر کرده بود که جنگندههای آمریکایی وارد آن شده بودند. این پهپادها اطلاعاتی شامل موقعیت GPS، سرعت و جهت حرکت جنگنده را به فرماندهان ایرانی منتقل کردند و خدمه جنگنده تنها حدود نیمثانیه برای واکنش به حمله فرصت داشتند.
این نمونه نشان میدهد که پهپادها برای ایران فقط ابزار حمله نیستند و میتوانند بخشی از شبکه شناسایی و انتقال اطلاعات در میدان نبرد باشند؛ قابلیتی که در کنار استفاده همزمان از موشکها میتواند فشار بیشتری بر سامانههای دفاعی وارد کند.
دکترین تهاجمی سپاه؛ حفظ توان عملیات برونمرزی
در همین راستا، محمدرضا نقدی، مشاور عالی فرمانده کل سپاه پاسداران، در اظهاراتی بر لزوم ارتقای آمادگی سپاه برای انجام عملیات در «خاک دشمن» تاکید کرد. او با بیان اینکه سپاه باید این توانمندی را حفظ و تقویت کند، به ضرورت آمادگی برای رویارویی در خارج از مرزهای ایران اشاره داشت.
این سخنان در حالی بیان میشود که ایالات متحده تاکید دارد بخش وسیعی از توان نظامی جمهوری اسلامی، بهویژه در حوزه پرتابگرها و سایتهای موشکی، در پنج هفته نخست جنگ هدف قرار گرفته و منهدم شده است. با این حال، گزارش نیویورکتایمز نشان میدهد که ایران توانسته بخشی از زیرساختهای موشکی خود را احیا کند و با تغییر روش استفاده از موشکها و پهپادها، به حملات خود ادامه دهد.
اعتراضات مردمی، پاشنهآشیل سپاه
در عین حال، تمرکز سپاه بر عملیات برونمرزی و آمادگی برای سرکوب داخلی در حالی است که تحلیلگران نسبت به وضعیت اقتصادی ایران و تورم افسارگسیخته هشدار میدهند. بسیاری از ناظران معتقدند که وضعیت معیشتی جامعه، آن را به «بمب ساعتی» تبدیل کرده که مشابه وقایع ۱۸ و ۱۹ دیماه، میتواند آبستن اعتراضاتی فراتر از پیشبینیها باشد و معادله جنگ را دگرگون کند. در سوی دیگر، گزارشها حاکی از آن است که نیروهای امنیتی ایران با تکیه بر اعدامهای گسترده معترضان و دستگیرشدگان دیماه، در تلاشند تا با ایجاد فضایی از رعب و وحشت، کنترل فضای عمومی را در دست نگه دارند؛ وضعیتی که تضاد میان اولویتهای نظامی سپاه و مطالبات انباشتهشده جامعه را بیش از پیش برجسته میسازد.
فرسایش پدافند؛ چالشی برای ابرقدرت
یکی از اهداف مهم این تغییرات تاکتیکی، وادار کردن ایالات متحده به مصرف بیشتر ذخایر موشکهای رهگیر «پاتریوت» است. بر اساس گزارش نیویورکتایمز، آمریکا در جریان جنگ بیش از ۱۵۰۰ موشک رهگیر پاتریوت مصرف کرده و کمتر از ۱۷۰۰ رهگیر در ذخایر خود باقی نگه داشته است. این میزان مصرف، فشار قابلتوجهی بر ذخایر دفاع هوایی آمریکا وارد کرده است؛ بهویژه با توجه به اینکه آمریکا در سال ۲۰۲۵ حدود ۶۰۰ موشک رهگیر پاتریوت تولید کرده بود.
پنتاگون اما ادعاهای مربوط به کمبود مهمات را رد کرده و آنها را نادرست خوانده است. با این حال، فشار بر ذخایر رهگیرهای دفاع هوایی، در کنار توانایی ایران برای تغییر تاکتیک و استفاده ترکیبی از موشک و پهپاد، میتواند یکی از عوامل موثر در محاسبات نظامی آمریکا باشد.
در چنین شرایطی، تقابل تهران و واشنگتن وارد مرحلهای شده است که در آن تنها تعداد موشکها و پرتابگرهای باقیمانده تعیینکننده نیست؛ بلکه توانایی هر دو طرف برای سازگار شدن با شرایط میدان نبرد، حفظ منابع دفاعی و تغییر سریع روشهای عملیاتی نیز میتواند بر نتیجه درگیری تاثیر بگذارد.