محسن رضایی روز یکشنبه پس از استعفای محمدباقر ذوالقدر، بهعنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران منصوب شد. این انتصاب در شرایطی انجام میشود که تلاشهای دیپلماتیک برای حصول توافقی جهت بازگشایی تنگه هرمز ادامه دارد و بهنظر نمیرسد چشمانداز روشنی برای پایان درگیری ایران و آمریکا وجود داشته باشد.
محمدباقر ذوالقدر در حالی از دبیری شورای عالی امنیت ملی استعفا میدهد که تنها کمی بیش از چهار ماه از انتصاب او به این سمت گذشته بود. آقای ذوالقدر پس از کشتهشدن علی لاریجانی، دبیر پیشین این شورا در ماه مارس، عهدهدار این سمت شد.
آگهی
آگهی
خبرگزاری تسنیم روز یکشنبه از انتصاب محمدباقر ذوالقدر به عنوان مشاور سیاسی مجتبی خامنهای، رهبر جدید جمهوری اسلامی خبر داد. آقای خامنهای همچنین محسن رضایی را به عنوان نماینده خود در شورای عالی امنیت ملی ایران منصوب کرد.
محسن رضایی و محمدباقر ذوالقدر هر دو از فرماندهان باسابقه سپاه پاسداران هستند. آقای رضایی در دومین سال جنگ ایران و عراق، از شهریور ۱۳۶۰ با حکم روحالله خمینی، نخستین رهبر جمهوری اسلامی به عنوان فرمانده کل سپاه پاسداران منصوب شد و ۱۶ سال عهدهدار این مسئولیت بود. آقای ذوالقدر نیز در دوران جنگ ایران و عراق فرمانده قرارگاه رمضان سپاه پاسداران بود. این قرارگاه اجرای عملیات برونمرزی سپاه را بر عهده داشت و از آن بهعنوان هسته اصلی نیروی قدس سپاه پاسداران یاد میشود.
این دو همچنین پیش از انقلاب ۵۷ عضو گروه منصورون بودند. این سازمان چریکی اسلامگرا که به مبارزه مسلحانه علیه حکومت پهلوی میپرداخت، پس از انقلاب ۵۷ همراه با شش گروه اسلامگرای دیگر سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی را تشکیل داد.
به گزارش نیویورکتایمز، بهرغم سوابق آقای ذوالقدر، برخی از تحلیلگران بر این باورند که او از اقتداری مشابه برخی دیگر از فرماندهان کنونی سپاه پاسداران برخوردار نیست.
شورای عالی امنیت ملی نقشی اساسی در تعیین سیاست ایران در قبال درگیری جاری با ایالات متحده ایفا میکند. شورا در ماه ژوئن با یادداشت تفاهمی برای توقف جنگ موافقت کرد، اما این توافق بهدلیل اختلافات ایران و آمریکا درباره کنترل تنگه هرمز بهسرعت فروپاشید.
حمیدرضا عزیزی، کارشناس مسائل امنیتی ایران در موسسه آلمانی امور بینالمللی و امنیتی انتصاب آقای رضایی به دبیری شورای عالی امنیت ملی ایران را از چند جهت مهم دانست.
به گفته او، این انتصاب از یک سو نشان میدهد که چهرههای باسابقه دستگاه امنیتی ایران، بهجای فراهمکردن زمینه انتقال قدرت به نسل جوانتری از نخبگان سیاسی، بیشازپیش در حال تثبیت قدرت خود هستند. آقای رضایی بیش از چهار دهه است که حضوری ثابت در بالاترین سطوح نظامی و سیاسی ایران داشته است. او افزون بر سوابق نظامی خود، چندین بار نیز نامزد انتخابات ریاستجمهوری شد، اما هیچگاه موفق به پیروزی نشد.
به گفته آقای عزیزی، این انتصاب همچنین از تلاشی برای ایجاد موازنه در برابر محمدباقر قالیباف حکایت دارد که هدایت مذاکرات ایران با ایالات متحده را بر عهده داشته است. آقای قالیباف، یکی دیگر از فرماندهان باسابقه سپاه و رئیس مجلس شورای اسلامی است و گفته میشود که روابط نزدیکی با آقای ذوالقدر دارد.
آقای عزیزی به نیویورکتایمز گفت که تغییر در راس شورای عالی امنیت ملی میتواند تلاشی از سوی مجتبی خامنهای برای ایجاد موازنه و «جلوگیری از نفوذ بیشازحد قالیباف» باشد.
آقای قالیباف پیشتر از توافق آتشبسی که ایران در ماه ژوئن با ایالات متحده منعقد کرد دفاع کرده بود؛ آن هم در شرایطی که عناصر تندروتر درون حاکمیت به این توافق حمله میکردند. آقای عزیزی گفت که انتصاب آقای رضایی «به این معنا خواهد بود که جناح تندروتر نظام در حال بهدستآوردن دست بالا است.»
سعید گلکار، استاد دانشگاه تنسی در چاتانوگا، گفت که ارتقای جایگاه آقای رضایی نشانه دیگری از آن است که تصمیمهای کلیدی در ایران را سپاه پاسداران میگیرد.
بااینحال، از نظر آقای گلکار این تغییر لزوما نشان نمیدهد که این تصمیمها با نگرشی تندروتر یا برعکس، با نگرشی عملگرایانهتر اتخاذ خواهند شد.
به گفته او، محتمل بهنظر میرسد که آقای رضایی و آقای قالیباف سرانجام بهدلیل جاهطلبیهای شدیدشان با یکدیگر درگیر شوند. آقای گلکار گفت: «این ترکیب جواب نخواهد داد. همه میخواهند پادشاه باشند.»
انتصاب دبیر شورای عالی امنیت ملی بهطور رسمی توسط رئیسجمهوری ایران انجام میشود. با این حال به گفته آقای گلکار، در عمل رهبر جمهوری اسلامی تعیین میکند که چه کسی این سمت را در اختیار بگیرد.
علی قلهکی، فعال رسانهای اصولگرا انتصاب محسن رضایی به دبیری شورای عالی امنیت ملی و استعفای آقای ذوالقدر را «سریعترین تغییر در دبیری شعام» خواند و نوشت: «بحث جابجایی یا استعفای [محمدباقر ذوالقدر] بیش از یک ماه است که مطرح گردیده و اوج آن نیز برمیگردد به حمله به برخی از کشتیهای عبوری از تنگه هرمز در میان تشییع پیکر [علی خامنهای، رهبر پیشین جمهوری اسلامی] و برخی از خصوصیات عملکردی ذوالقدر که در اینجا از بیان آن گذر میکنیم.»
او افزود: «برآوردم این است که مدتیست حکم نمایندگی محسن رضایی از طرف رهبر انقلاب در شعام و دبیری ایشان قطعی شده ولی با توجه به اختلافاتی که در دولت در جابهجایی ذوالقدر مطرح بود، از امضای حکم و انتصاب محسن رضایی به دبیری شعام در دولت جلوگیری میشد (همانطور که پزشکیان نیز مصاحبهی اخیرش به آن اشاره کرده بود)»
آقای قلهکی همچنین گفت: «پیشبینی میشود احکام دیگری نیز در حوزه نظامی کشور بهزودی صادر گردد که مکمل دبیر جدید شعام خواهد بود.»
احمد زیدآبادی، تحلیلگر مسائل سیاسی نیز درباره این جابجایی نوشت: «با توجه به سوابق و نوع اشتهار سیاسی آنها از یک طرف و اظهارنظرهای اخیر هر دو از طرف دیگر، فهم این موضوع از خارج از مناسبات پیچیده و سردرگمکننده قدرت، اگر غیرممكن نباشد واقعا بسیار دشوار است.»
محمدباقر خرازی، دبیرکل تشکل حزبالله ایران پیشتر در اظهاراتی که ویدیوی آن بهصورت گسترده در شبکههای اجتماعی همرسانی شد، این جابجایی را پیشبینی کرده و آن را بخشی از تلاشها برای مهار مسعود پزشکیان دانسته بود.
به روایت آقای خرازی، مسعود پزشکیان تاکنون ۲۸ بار استعفا داده یا تهدید به استعفا کرده و مجتبی خامنهای از این رفتار به ستوه آمده و به او هشدار داده است که اگر در آینده بار دیگر قصد استعفا دهد، این درخواست پذیرفته خواهد شد. آقای خرازی افزود: «بنابر همین هم دارند که شعام را تغییر دهند، آقای ذوالقدر را جابجا کنند، آقای محسن رضایی جانشین او شود.»
با این حال، مسعود پزشکیان و دفتر آقای خامنهای این اظهارات را تکذیب کردند.