دیدار رهبران آمریکا، چین و روسیه در شنژن، با وجود امیدها به نقشآفرینی پکن و مسکو برای پایان دادن به جنگ ایران، بدون اعلام توافق یا ابتکاری مشخص در این زمینه پایان یافت.
دونالد ترامپ در دیدار دوجانبه با شی جینپینگ از منافع مشترک دو کشور در باز ماندن تنگه هرمز و جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای سخن گفت، اما در بیانیه پایانی نشست سهجانبه، نامی از ایران یا تنگه هرمز نیامد.
رهبران سه کشور بر افزایش عرضه فرآوردههای نفتی و ادامه گفتوگو درباره کاهش خطرات هستهای توافق کردند، اما توضیح ندادند این تعهدات چگونه میتواند به حل اختلاف تهران و واشنگتن کمک کند. مقامهای آمریکایی نیز روشن نکردند که ترامپ چه نقشی برای چین و روسیه در پایان دادن به جنگ در نظر گرفته یا از آنها چه درخواستی کرده است.
ارزیابیهای منتشرشده پس از نشست نشان میدهد مشکل، تنها دشواری مذاکره با ایران نیست؛ پکن و مسکو، با وجود نگرانی از پیامدهای جنگ، دلایل متفاوتی برای همکاری با واشنگتن دارند و پایان دادن به درگیری بر اساس خواستههای آمریکا، لزوما در صدر اولویتهای آنها قرار ندارد.
چین از پایان جنگ چه میخواهد؟
ترامپ پیش از نشست، در گفتوگو با فاکسنیوز، نیاز آمریکا به کمک چین و روسیه را رد کرد و با اشاره به حملات انجامشده علیه نیروهای دریایی، هوایی و پدافند ایران گفت: «ما به هیچ کمکی نیاز نداریم.» با این حال، تاکید او در دیدار با شی بر امنیت انتقال انرژی و برنامه هستهای ایران نشان میداد که این پرونده همچنان بخشی از گفتوگوی واشنگتن با پکن است.
المانیتور در تحلیلی در این رابطه مینویسد چین برای کاهش تنش انگیزه دارد، اما این انگیزه به معنای آمادگی برای پذیرفتن هزینههای میانجیگری یا واداشتن تهران به پذیرش شروط آمریکا نیست. اقتصاد چین به واردات انرژی و فروش کالا در بازارهای جهانی وابسته است و افزایش قیمت نفت و آسیب دیدن اقتصاد کشورهای واردکننده، به منافع آن لطمه میزند. در مقابل، ادامه درگیری در خاورمیانه بخشی از توان نظامی و توجه واشنگتن را از شرق آسیا دور نگه میدارد.
رایان بروبست، از مدیران مرکز قدرت نظامی و سیاسی بنیاد دفاع از دموکراسیها، در گفتوگو با شبکه خبری الحره، این وضعیت را حاصل منافع متعارض چین توصیف کرده است: «پکن از مشغول بودن آمریکا در خاورمیانه سود میبرد، اما همزمان هزینه افزایش قیمت انرژی را میپردازد.»
انتقال نیروها و تجهیزات آمریکایی به منطقه نیز به این محاسبه وزن بیشتری میدهد. بر اساس تحقیق «دیفنس وان» که در گزارش این شبکه به آن استناد شده، پنج فروند از ده ناوشکن نیروی دریایی آمریکا که معمولا در ژاپن مستقرند، به خاورمیانه اعزام شدهاند. ورود ناو هواپیمابر تئودور روزولت نیز برای مدتی کوتاه شمار ناوهای هواپیمابر آمریکا در منطقه را به سه فروند رساند، پیش از آنکه ناو جورج واشنگتن منطقه را ترک کند.
از نگاه المانیتور، چین ممکن است کمک به حل پرونده ایران را به همکاری متقابل آمریکا در موضوعاتی مانند تعرفهها، فناوری و تایوان پیوند بزند. با این حال، هیچ توافق اعلامشدهای از نشست شنژن نشان نمیدهد که چنین معاملهای صورت گرفته باشد.
نفوذ پکن بر تهران تا کجاست؟
حتی اگر چین تصمیم بگیرد برای پایان دادن به جنگ فعالتر شود، میزان نفوذ آن بر تصمیمهای ایران همچنان محل پرسش است. روابط گسترده اقتصادی، بهویژه خرید نفت، به پکن امکان فشار یا ارائه مشوق میدهد، اما به معنای کنترل تصمیمهای سیاسی و نظامی تهران نیست.
المانیتور استدلال میکند که در ساختار کنونی قدرت در ایران، نقش پررنگتر سپاه در راهبرد نظامی منطقهای و مواضع سختگیرانهتر رهبران، کار چین را دشوارتر کرده است. افزون بر این، پکن نمیتواند بهتنهایی خواستههای اصلی ایران، از جمله رفع تحریمهای آمریکا یا کاهش حضور نظامی واشنگتن در خلیج فارس، را برآورده کند.
به همین دلیل، این رسانه احتمال موفقیت چین در حمایت از توافقهای محدود منطقهای را بیشتر از میانجیگری برای یک توافق جامع میان ایران و آمریکا میداند. تجربه نقشآفرینی پکن در احیای روابط تهران و ریاض در سال ۲۰۲۳ و تماسهای اخیر آن با ایران، عمان و عربستان میتواند زمینهای برای تفاهمهایی درباره امنیت کشتیرانی، حفاظت از تأسیسات انرژی یا جلوگیری از حمله به کشورهای منطقه فراهم کند.
چنین تفاهمهایی، اگر شکل بگیرند، میتوانند بخشی از خطرات جنگ را کاهش دهند، بیآنکه چین مسئولیت تضمین اجرای یک توافق گسترده میان تهران و واشنگتن را بر عهده بگیرد. با این حال، در نشست شنژن هیچ سازوکار مشخصی برای رسیدن به این هدف اعلام نشد.
روسیه و چین چرا با خواسته آمریکا همراه نشدند؟
جان ولفستال، کارشناس مسائل هستهای در موسسه «پکس ساپینس» و مقام پیشین شورای امنیت ملی آمریکا، معتقد است اختلاف اهداف و اولویتهای سه کشور، امکان پیشرفت درباره ایران را محدود کرده است.
به باور او، واشنگتن میخواهد جنگ با شرایط مورد نظر خودش پایان یابد، در حالی که مسکو بیش از هر چیز به نتیجه جنگ اوکراین توجه دارد و پکن به دنبال محدود کردن نفوذ آمریکا در شرق آسیاست. در چنین وضعیتی، هرچند چین و روسیه میتوانند برای محدود شدن برنامه هستهای ایران فشار وارد کنند، ضرورت فوری برای همراهی با راهبرد آمریکا نمیبینند.
تحلیلگران شورای روابط خارجی آمریکا نیز دستاوردهای عملی نشست را محدود ارزیابی کردهاند. راش دوشی، مدیر ابتکار راهبرد چین در این شورا، به حذف موضوع ایران از بیانیه مشترک اشاره میکند و معتقد است نمایش نزدیکی رهبران سه کشور با پیشرفتی متناسب در مسائل اصلی همراه نشد.
توماس گراهام، پژوهشگر همین شورا، دستاورد اصلی پوتین را تثبیت تصویر روسیه بهعنوان قدرتی بزرگ در کنار آمریکا و چین میداند. این ارزیابی به روشن شدن فاصله میان اهمیت نمادین نشست و نتیجه آن برای ایران کمک میکند: حضور سه رهبر در یک اتاق، بهخودیخود به معنای توافق آنها بر سر راه پایان دادن به جنگ نبود.
تعهد هستهای بدون راهحل برای ایران
بیانیه پایانی نشست با تاکید بر اینکه جنگ هستهای «برندهای ندارد و هرگز نباید رخ دهد»، از ادامه گفتوگو درباره کاهش خطرات هستهای و جلوگیری از گسترش سلاحهای هستهای حمایت کرد. با این حال، جدول زمانی، چارچوب مذاکراتی یا تعهد مشخصی درباره برنامه هستهای ایران در آن وجود نداشت.
ارین دامباخر، مدیر برنامه دفاع و امنیت ملی شورای روابط خارجی، یادآوری میکند که این عبارت پیشتر نیز بارها در بیانیههای قدرتهای هستهای تکرار شده است. به گفته او، توافقهای واقعی کنترل تسلیحات به محدودیتهای روشن، سازوکار راستیآزمایی و بازرسی نیاز دارند؛ عناصری که در بیانیه شنژن دیده نمیشوند.
ولفستال نیز هشدار میدهد که آسیب دیدن تاسیسات هستهای ایران، بدون حضور بازرسان بینالمللی، ابهام درباره توان تهران برای بازسازی برنامهاش را از میان نمیبرد. او احتمال میدهد ادامه این وضعیت، رقبای منطقهای ایران را نیز به دنبال کردن قابلیتهای تسلیحاتی هستهای سوق دهد؛ خطری که در بلندمدت با منافع هر سه قدرت تعارض خواهد داشت.
برای کشورهای عربی خلیج فارس که نگران حملات تازه به تاسیسات انرژی و زیرساختهای خود هستند، نتیجه فوری نشست محدودتر از این بحثهای بلندمدت بود. آنها هنوز با همان پرسش روبهرو هستند: آیا قدرتهای بزرگ میتوانند برای جلوگیری از دور تازه جنگ همکاری کنند، حتی اگر درباره شرایط پایان آن توافق نداشته باشند؟
به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
نشست شنژن پاسخ مشخصی به این پرسش نداد و آنچه علنا اعلام شد، تعهد به ادامه گفتوگو بود؛ بدون روشن شدن اینکه آمریکا برای رسیدن به توافق چه امتیازی خواهد داد و چین و روسیه تا چه اندازه حاضرند برای تغییر موضع تهران هزینه کنند. تا زمانی که این اختلافها پابرجاست، امید به اینکه یک دیدار میان رهبران سه قدرت بتواند گره جنگ ایران را باز کند، پشتوانه عملی محدودی دارد.