دیدار مورد انتظار دونالد ترامپ، شی جینپینگ و ولادیمیر پوتین در چین، این پرسش را مطرح کرده که آیا سه قدرت میتوانند برای پایان دادن به جنگ ایران به تفاهمی برسند؛ جنگی که هزینههای اقتصادی و سیاسی آن برای واشنگتن و پکن سنگین بوده، اما مسکو از برخی پیامدهایش سود برده است.
این نشست برای پنجشنبه ۱۹ نوامبر، در حاشیه اجلاس همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوس آرام، اپک، در شنژن پیشبینی شده است. با این حال، گزارشها نشان میدهد که درباره دستور کار و شیوه برگزاری گفتوگوها هنوز ابهامهایی وجود دارد و حتی مقامهای آمریکایی نیز انتظار دستیابی به توافقی بزرگ را مطرح نکردهاند.
جورج فریدمن، تحلیلگر ژئوپلیتیک، در مقالهای درباره این دیدار، ایران را یکی از معدود موضوعاتی میداند که هر سه رهبر دلیلی برای گفتوگو درباره آن دارند. او در عین حال تردید دارد که این اشتراک موضوع، برای غلبه بر تفاوت منافع سه کشور کافی باشد.
به نوشته فریدمن، آمریکا میخواهد جنگ را به شکلی پایان دهد که بتواند مدعی تحقق هدفش درباره برنامه هستهای ایران شود، چین به ثبات اقتصادی و کاهش اختلال در بازارهای جهانی نیاز دارد و روسیه، در کنار علاقه به حفظ روابط با تهران، از افزایش اهمیت صادرات انرژی خود و تمرکز آمریکا بر خاورمیانه بهره برده است.
ایران چه جایگاهی در نشست سهجانبه دارد؟
جنگهای ایران و اوکراین، تسلیحات هستهای و هوش مصنوعی از موضوعاتی هستند که ممکن است در این دیدار مطرح شوند، اما هنوز دستور کار نهایی و علنیای وجود ندارد که نشان دهد چه میزان از زمان نشست به ایران اختصاص خواهد یافت.
فایننشال تایمز به نقل از فردی آگاه از برنامهریزی دیدار نوشته است که سه کشور تصمیم گرفتهاند بدون دستور کاری از پیش توافقشده وارد جلسه شوند؛ شیوهای غیرمعمول برای شی جینپینگ که معمولا دیدارهای مهم خارجیاش با آمادگی و هماهنگی دقیق برگزار میشود.
در گزارشهای مربوط به تدارک نشست، روشنترین موضوعی که مقامهای آمریکایی بر آن تاکید کردهاند، تمایل ترامپ به آغاز بحث درباره کنترل تسلیحات هستهای و جلوگیری از گسترش آنهاست. با این حال، یک مقام ارشد دولت آمریکا به رویترز گفته است واشنگتن انتظار ندارد در این زمینه توافقی حاصل شود.
آنچه فعلا وجود دارد، فرصتی برای رایزنی در بالاترین سطح است؛ فرصتی که هر یک از سه رهبر میتواند با هدف متفاوتی به آن نگاه کند.
پس از شکست جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای، ترامپ سال آینده با کنگرهای تحت کنترل دموکراتها روبهرو خواهد شد و در نتیجه ممکن است پیشرفت در یک پرونده خارجی برای او اهمیت سیاسی بیشتری داشته باشد. کمک پکن و مسکو به پایان جنگ ایران یا حتی آغاز گفتوگویی درباره تسلیحات هستهای، به او امکان میدهد دوباره بر نقش خود در دیپلماسی جهانی تاکید کند.
کرت تانگ، دیپلمات پیشین آمریکایی و از مدیران شرکت مشاوره «آسیا گروپ»، به رویترز گفته است ترامپ احتمالا از این سفر برای تثبیت دوباره رهبری و اقتدار خود، نمایش تواناییاش در مقام یک دولتمرد و حضور پررنگ در صحنه بینالمللی استفاده خواهد کرد.
چرا پایان جنگ برای چین و روسیه معنای یکسانی ندارد؟
فریدمن در تحلیل خود، انگیزه چین برای پایان جنگ را به وابستگی اقتصاد این کشور به بازارهای خارجی پیوند میدهد. افزایش هزینه انرژی و کاهش توان خرید در کشورهای واردکننده، میتواند به تقاضا برای کالاهای چینی آسیب بزند؛ بنابراین، حتی بدون ورود مستقیم پکن به درگیری، ادامه جنگ برای اقتصاد آن هزینه دارد.
با این حال، علاقه چین به پایان جنگ لزوما به معنای آمادگی برای پذیرفتن مسئولیت حل آن نیست. فایننشال تایمز مینویسد پکن میخواهد از جایگاه میزبانی برای نمایش نفوذ دیپلماتیک خود استفاده کند، اما همزمان تمایل ندارد در مذاکرات صلح ایران و اوکراین نقشی محوری بگیرد که مسئولیت نتیجه آن بر عهده چین قرار گیرد.
دا وی، استاد دانشگاه تسینگهوا، به این روزنامه گفته است انتظار دارد شی بیشتر بر ثبات جهانی تمرکز کند و وارد گفتوگوهای عمیق درباره جنگ اوکراین یا کنترل تسلیحات نشود. در چنین چارچوبی، پکن ممکن است از کاهش تنش و ادامه مذاکرات حمایت کند، بدون آنکه خود را به تضمین یک توافق پیچیده متعهد سازد.
محاسبه روسیه، به روایت فریدمن، متفاوت است. درگیری آمریکا در خاورمیانه بخشی از توجه واشنگتن را از اروپا منحرف کرده و اختلال در بازار انرژی نیز برای فروش نفت و فرآوردههای روسی فرصت ایجاد کرده است. او بهویژه به علاقه آمریکا به عرضه گازوئیل روسیه اشاره میکند و از این زاویه، درباره انگیزه مسکو برای پایان سریع جنگ ایران تردید دارد.
آیا ایران و اوکراین موضوع یک معامله بزرگ میشوند؟
احتمال نشستن رهبران سه قدرت پشت یک میز، در برخی محافل روسی با مقایسههایی با کنفرانس یالتا در سال ۱۹۴۵ همراه شده است؛ دیداری میان رهبران آمریکا، بریتانیا و اتحاد جماهیر شوروی که درباره ترتیبات پس از جنگ جهانی دوم تصمیم گرفتند و نامش بعدها با توافق قدرتهای بزرگ بر سر سرنوشت کشورهای کوچکتر پیوند خورد.
برای بخشی از جریانهای ملیگرای روسیه، برگزاری چنین نشستی بهخودیخود موفقیت محسوب میشود، زیرا پوتین را در کنار رهبران آمریکا و چین، بهعنوان یکی از چهرههای اصلی تعیینکننده نظم جهانی نشان میدهد.
الکساندر گابویف، مدیر مرکز کارنگی روسیه و اوراسیا در برلین، به فایننشال تایمز گفته است این دیدار برای مسکو خطر چندانی ندارد، اما به پوتین اعتبار میدهد: «این نشست جایگاه یک رهبر تراز اول جهانی را به او میدهد، در حالی که روسیه، اگر اندازه زرادخانه هستهایاش را کنار بگذاریم، از نظر عینی همسطح آمریکا و چین نیست.»
فریدمن احتمال میدهد مسکو در برابر همکاری درباره ایران، به دنبال جلب همراهی بیشتر واشنگتن با شروط روسیه برای پایان جنگ اوکراین باشد. اما او این موضوع را بهعنوان یک سناریوی احتمالی مطرح میکند و در گزارشهای ارائهشده، شواهدی از وجود معامله مشخصی میان دو پرونده دیده نمیشود.
حتی درباره مطرح شدن تفصیلی جنگ اوکراین نیز تردید وجود دارد. رویترز گزارش داده که مسکو خواهان گفتوگو درباره این جنگ بوده، اما پکن در برابر قرار گرفتن آن در دستور کار مقاومت کرده است. یک مقام آمریکایی نیز گفته بعید است ترامپ موضوع اوکراین را مطرح کند و نشست سهجانبه محل مناسبی برای این بحث نیست.
با وجود این محدودیتها، نگرانی کشورهایی که در جلسه حضور ندارند قابل توجه است. ولودیمیر زلنسکی ماه گذشته هشدار داده بود که نمیخواهد این نوع نشستها به نسخه تازهای از یالتا و تقسیم دوباره حوزههای نفوذ تبدیل شود.
در مورد ایران نیز باید میان نگرانی از توافق قدرتهای بزرگ بدون حضور تهران و وجود یک طرح واقعی برای چنین توافقی تفاوت گذاشت. فریدمن از احتمال هماهنگی سه کشور برای واداشتن ایران به امتیازدهی هستهای سخن میگوید، اما در نهایت، به دلیل تفاوت عمیق منافع و تواناییهای آنها، به نتیجهبخش بودن چنین تلاشی خوشبین نیست.
اختلاف هستهای سه قدرت، جدا از پرونده ایران
تمایل ترامپ به بحث درباره کنترل تسلیحات، خود با موانعی روبهروست که ارتباط مستقیمی با برنامه هستهای ایران ندارد. چین زرادخانهای بسیار کوچکتر از آمریکا و روسیه دارد و از این رو، پذیرفتن محدودیتهای مشابه را با موقعیت خود سازگار نمیداند.
ادگارد کیگن، مقام پیشین کاخ سفید در امور شرق آسیا و پژوهشگر مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی، به رویترز گفته است چین علاقهای به مذاکرات کنترل تسلیحات با آمریکا ندارد و برگزاری چنین گفتوگویی همراه با روسیه نیز برای پکن دشوارتر است، زیرا میتواند به معنای پذیرفتن این برداشت باشد که چین باید مانند دو قدرت هستهای بزرگتر مشمول محدودیت شود.
فریدمن از سوی دیگر استدلال میکند که زرادخانه هستهای، یکی از مهمترین پشتوانههای جایگاه جهانی روسیه است و مسکو انگیزه محدودی برای کنار گذاشتن آن دارد. در ارزیابی او، اگر روسیه حاضر به محدود کردن توان خود نباشد، انتظار امتیازدهی بزرگ از آمریکا و چین نیز واقعبینانه نخواهد بود.
به همین دلیل، حتی اگر ترامپ بحث درباره سلاحهای هستهای را آغاز کند، نمیتوان از آن نتیجه گرفت که سه کشور به چارچوبی مشترک، چه درباره زرادخانههای خود و چه درباره ایران، نزدیک شدهاند.
از نشست شنژن چه انتظاری میتوان داشت؟
گزارش فایننشال تایمز نشان میدهد که بخش مهمی از برنامه ترامپ در چین به دیدار دوجانبه با شی و اختلافهای تجاری، از جمله اجرای آتشبس تجاری و صادرات مواد معدنی کمیاب، اختصاص خواهد داشت. این موضوعات برای واشنگتن و پکن اهمیت مستقیمی دارند، در حالی که روسیه در بیشتر آنها نقش تعیینکنندهای ندارد.
همین تفاوت اولویتها، مبنای تردید فریدمن درباره نتیجه نشست سهجانبه است. او که پیشتر احتمال برگزاری چنین دیداری را پایین ارزیابی کرده بود، اکنون نیز معتقد است حضور سه رهبر در یک جلسه، اختلاف منافع آنها را از میان نمیبرد و بعید است به ظهور یک نظم جهانی تازه یا توافقی فراگیر منجر شود.
برای ایران، اهمیت نشست بیشتر در این خواهد بود که آیا سه کشور میتوانند درباره اقدامی مشخص، مانند حمایت از ازسرگیری مذاکرات یا پیشنهادی برای حل اختلاف هستهای، هماهنگ شوند. در گزارشهای موجود هنوز طرح مشترکی در این زمینه مطرح نشده و معلوم نیست چین و روسیه تا چه اندازه حاضر باشند برای گرفتن امتیاز از تهران به واشنگتن کمک کنند یا در مقابل، چه تغییری در سیاست آمریکا بخواهند.
تا پیش از روشن شدن این جزئیات، تعبیرهایی مانند «یالتای جدید» بیش از آنکه توضیحدهنده نتیجه احتمالی نشست باشند، بازتاب انتظارات و نگرانیهایی هستند که دیدار سه رهبر ایجاد کرده است.
به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
ممکن است گفتوگو در شنژن به روشنتر شدن مواضع آنها درباره ایران کمک کند، اما فاصله میان چنین رایزنیای و توافقی که بتواند جنگ را پایان دهد، همچنان زیاد به نظر میرسد.