دونالد ترامپ، ولادیمیر پوتین و شی جینپینگ، رهبران آمریکا، روسیه و چین قرار است روز پنجشنبه ۱۹ نوامبر در حاشیه اجلاس مجمع همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه در شهر شنژن چین دیدار کنند.
اهمیت این دیدار تنها به حضور همزمان سه رهبر محدود نمیشود. آمریکا در آستانه این نشست با پیامدهای جنگ ایران روبرو است، روسیه همچنان درگیر جنگ اوکراین است و چین میکوشد بدون آنکه وارد تعهدات امنیتی پرهزینه شود نفوذ جهانی خود را افزایش دهد.
با این حال، هنوز نمیتوان از این نشست انتظار یک توافق تاریخی داشت.
گزارشها حاکی است که مذاکرات مقدماتی درباره دستورکار و قالب دیدار ادامه دارد. مقامهای آمریکایی نیز گفتهاند انتظار ندارند در موضوع تسلیحات هستهای توافق مشخصی حاصل شود. بنابراین، دستکم در مرحله نخست به نظر میرسد اهمیت نمادین این نشست از دستاوردهای عملی آن بیشتر باشد.
به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
چرا سخن از یالتا به میان آمده است؟
کنفرانس یالتا در فوریه ۱۹۴۵ در ماههای پایانی جنگ جهانی دوم، با حضور فرانکلین روزولت، وینستون چرچیل و ژوزف استالین، رهبران آمریکا، بریتانیا و اتحاد جماهیر شوروی سابق برگزار شد. سه رهبر درباره آینده آلمان، ساختار سیاسی اروپای پس از جنگ، ورود شوروی به جنگ علیه ژاپن و شکلگیری سازمان ملل متحد مذاکره کردند.
یالتا در حافظه تاریخی بسیاری از کشورهای اروپای شرقی به نماد توافق قدرتهای بزرگ درباره سرنوشت کشورهایی تبدیل شد که خود در میز مذاکره حضور نداشتند. نفوذ شوروی بر اروپای شرقی پس از جنگ، به ویژه در پی عملی نشدن وعدههای مربوط به انتخابات آزاد، این تصور را تقویت کرد که قدرتهای بزرگ میتوانند درباره حوزههای نفوذ خود تصمیم بگیرند و دیگر کشورها را با واقعیتهای تازه روبرو کنند.
اکنون نیز نگرانی مشابهی مطرح است. اوکراین، برخی کشورهای اروپایی و حتی بازیگران آسیایی بیم دارند که واشنگتن، مسکو و پکن در گفتگویی محدود درباره خطوط قرمز و ترتیبات امنیتی به تفاهم برسند و این تفاهم منافع کشورهای غایب را نادیده بگیرد.
ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهوری اوکراین پیشتر درباره تبدیل شدن چنین دیداری به «یالتای جدید» هشدار داده و تاکید کرده است که کییف نمیخواهد شاهد بازتوزیع حوزههای نفوذ میان قدرتهای بزرگ باشد.
سه رهبر، سه دستورکار متفاوت
برای دونالد ترامپ، نشست شنژن فرصتی برای نمایش نقش خود بهعنوان رهبر اصلی دیپلماسی جهانی و دستیابی به دستاوردی در سیاست خارجی است. او علاقه دارد به ویژه پس از انقضای پیمان نیواستارت میان آمریکا و روسیه در فوریه ۲۰۲۶ چین را نیز وارد مذاکرات کنترل تسلیحات هستهای کند.
از نگاه واشنگتن، هر توافقی درباره تسلیحات راهبردی بدون مشارکت چین ناقص خواهد بود زیرا زرادخانه هستهای این کشور در حال گسترش است. با این حال، پکن هنوز با پذیرش محدودیتهایی مشابه آمریکا و روسیه موافقت نکرده است.
برای ولادیمیر پوتین، حضور در کنار رهبران آمریکا و چین فرصتی برای بازگشت روسیه به مرکز دیپلماسی قدرتهای بزرگ است. جنگ اوکراین و تحریمهای غرب، روابط مسکو با اروپا و آمریکا را بهشدت تضعیف کرده است. حضور در چنین نشستی، بدون آنکه روسیه امتیاز مهمی داده باشد میتواند تصویر انزوای بینالمللی این کشور را تغییر دهد.
مسکو همچنین میخواهد نگرانیهای خود درباره گسترش ناتو و ترتیبات امنیتی اروپا پس از جنگ اوکراین در مذاکرات قدرتهای بزرگ مطرح شود. روسیه ترجیح میدهد آینده امنیت اروپا به جای چارچوبی که اوکراین و کشورهای اروپایی نقش اصلی را در آن داشته باشند در گفتگو با واشنگتن تعیین شود.
برای شی جینپینگ، میزبانی این نشست فرصتی برای تثبیت جایگاه چین در دیپلماسی جهانی است. پکن میخواهد نشان دهد که بدون مشارکت آن نمیتوان درباره مسائل اصلی جهان تصمیم گرفت. با این حال، چین تمایلی ندارد در توافقهایی وارد شود که هزینههای راهبردی آن بر دوش پکن قرار گیرد.
چین؛ میزبان محتاط یک دیدار پرریسک
پکن در موضوع تسلیحات هستهای موقعیتی متفاوت از آمریکا و روسیه دارد. زرادخانه هستهای این کشور هنوز بسیار کوچکتر از دو قدرت دیگر است، هرچند روند توسعه آن در سالهای اخیر سرعت گرفته است.
از دیدگاه پکن، پذیرش محدودیتهای مشابه آمریکا و روسیه ممکن است موقعیت راهبردی چین را در شرایطی که هنوز به سطح زرادخانههای آن دو کشور نرسیده است، محدود کند. به همین دلیل، تحلیلگران درباره تمایل شی جین پینگ به ورود جدی به مذاکرات کنترل تسلیحات تردید دارند.
در موضوع اوکراین نیز موضع چین محتاطانه است. مسکو خواهان مطرح شدن جنگ اوکراین در نشست است اما پکن ترجیح میدهد این پرونده در دستورکار رسمی دیدار سهجانبه قرار نگیرد. واشنگتن نیز اعلام کرده است که ترامپ احتمالا این موضوع را در نشست مطرح نخواهد کرد زیرا مسیر جداگانهای برای مذاکرات با مسکو و کییف وجود دارد.
این اختلاف بر سر دستورکار نشان میدهد که سه قدرت، حتی پیش از آغاز نشست درباره مهمترین بحران امنیتی اروپا برداشت یکسانی ندارند.
اوکراین؛ غایب نگران میز مذاکره
مهمترین نگرانی درباره نشست شنژن به سرنوشت اوکراین مربوط میشود. روسیه میخواهد جنگ به شکلی پایان یابد که دستاوردهای نظامی و سیاسی مسکو حفظ شود و جایگاه این کشور در ساختار امنیتی اروپا به رسمیت شناخته شود. در مقابل، کییف بر حفظ حاکمیت و تمامیت ارضی خود تاکید میورزد.
حضور ولادیمیر پوتین در کنار دونالد ترامپ این نگرانی را ایجاد میکند که رئیسجمهوری آمریکا برای دستیابی به توافقی سریع، تن به پذیرش برخی خواستههای روسیه بدهد. چنین توافقی ممکن است به مناطق اشغالی، محدودیتهای نظامی اوکراین یا آینده روابط این کشور با ناتو مربوط باشد. این موضوعات مستقیما بر امنیت و استقلال اوکراین اثر میگذارند.
با این حال، دستیابی به توافق بر سر سرنوشت اوکراین در شنژن قطعی نیست. مواضع مسکو و کییف درباره قلمرو و تضمینهای امنیتی همچنان فاصله زیادی دارد. اروپا نیز بهسادگی توافقی را نخواهد پذیرفت که امنیت قاره را بدون مشارکت کشورهای اروپایی تعیین کند.
جنگ ایران؛ موضوعی که در غیاب تهران مطرح میشود
جنگ ایران و پیامدهای آن برای امنیت منطقه و بازار جهانی انرژی نیز از موضوعاتی است که ممکن است در این نشست مطرح شود. چین یکی از مهمترین خریداران نفت ایران است و امنیت تنگه هرمز برای اقتصاد و تامین انرژی این کشور اهمیت حیاتی دارد. پکن از گسترش جنگ و اختلال در انتقال انرژی متضرر میشود اما تمایلی ندارد مستقیما در کنار یکی از طرفهای منازعه قرار گیرد.
روسیه نیز تحت تاثیر بحران خاورمیانه قرار میگیرد. گسترش جنگ میتواند توجه و منابع آمریکا را از اروپا منحرف کند اما بیثباتی منطقه و اختلال در بازار انرژی پیامدهای پیشبینیناپذیری برای مسکو خواهد داشت.
برای دونالد ترامپ، جلب همکاری چین و روسیه در کاهش تنش با ایران میتواند یک دستاورد دیپلماتیک باشد. پکن به دلیل روابط اقتصادی با تهران و نیاز به امنیت انرژی، امکان گفتگو با مقامهای ایرانی را دارد اما این به معنای آن نیست که حاضر است برای خواستههای واشنگتن از روابط خود با ایران هزینه کند.
نکته مهم این است که ایران در نشست حضور ندارد. هرگونه تفاهم درباره آینده جنگ یا امنیت خلیج فارس بدون مشارکت تهران با محدودیت جدی روبرو خواهد شد. تجربه بحرانهای منطقهای نشان داده است که توافق قدرتهای خارجی، بدون در نظر گرفتن محاسبات بازیگران اصلی محلی، بهسختی میتواند ثباتی پایدار ایجاد کند.
آیا سه قدرت میتوانند جهان را تقسیم کنند؟
مقایسه شنژن با یالتا از نظر نمادین جذاب است اما تفاوتهای ساختاری دو دوره بسیار مهم هستند. جنگ جهانی دوم در سال ۱۹۴۵ به پایان نزدیک میشد و سه قدرت پیروز در موقعیتی بودند که میتوانستند درباره بخش بزرگی از نظم پس از جنگ تصمیم بگیرند.
ساختار قدرت جهانی در سال ۲۰۲۶ پیچیدهتر است. آمریکا، چین و روسیه بازیگران اصلی هستند اما تنها قدرتهای تعیینکننده نیستند. اتحادیه اروپا، هند، ژاپن کشورهای خلیج فارس و مجموعههایی مانند بریکس نیز منافع و ظرفیتهایی دارند که نمیتوان نادیده گرفت.
از سوی دیگر، سه قدرت بزرگ جهان درباره مفهوم نظم جهانی نیز توافق ندارند. روسیه خواهان ساختاری است که در آن قدرتهای بزرگ حق تعیین حوزههای نفوذ خود را داشته باشند. چین از نظم چند قطبی سخن میگوید و آمریکا در دوره دونالد ترامپ رویکردی معاملهمحورتر به اتحادها و تعهدات بینالمللی نشان داده است.
این تفاوتها احتمال شکلگیری یک توافق جامع و پایدار را کاهش میدهد. سه رهبر ممکن است درباره جلوگیری از جنگ هستهای، مدیریت رقابت راهبردی یا حفظ امنیت مسیرهای دریایی به تفاهم برسند اما تبدیل این اصول به توافقهای اجرایی به مذاکرات پیچیدهتری نیاز دارد.
دستاورد واقعی شنژن چه میتواند باشد؟
با توجه به تفاوت اهداف سه رهبر، انتظار یک توافق تاریخی واقعبینانه نیست. حتی در موضوع کنترل تسلیحات هستهای، چین هنوز انگیزه روشنی برای پذیرش محدودیتهای مشابه آمریکا و روسیه ندارد. درباره اوکراین نیز اختلافهای مسکو و کییف و نگرانیهای اروپا مانع بزرگی است.
با این حال، نشست شنژن میتواند دستاوردهای محدود اما مهمی داشته باشد. توافق بر سر ادامه گفتگوهای سهجانبه درباره خطرات هستهای، ایجاد کانالهای ارتباطی برای جلوگیری از برخورد نظامی و گفتگو درباره کاهش تنش در خاورمیانه میتواند از شدت بحرانها بکاهد.
از نظر سیاسی نیز برگزاری این نشست نشان میدهد هیچیک از سه قدرت قادر نیست بهتنهایی نظم جهانی را مطابق خواست خود شکل دهد. آمریکا برای مدیریت رقابت با چین به تفاهم با پکن نیاز دارد، روسیه برای خروج از انزوای دیپلماتیک به روابط خود با دو قدرت دیگر اهمیت میدهد و چین نیز برای حفظ رشد اقتصادی و ثبات محیط پیرامونی نمیتواند نسبت به بحرانهای جهانی بیتفاوت بماند.
با این همه خطر اصلی آن است که گفتگوی قدرتهای بزرگ به توافقهایی درباره سرنوشت کشورهای دیگر تبدیل شود. اوکراین نگران آینده جنگ خود است، تایوان ممکن است از هرگونه تفاهم میان واشنگتن و پکن آسیب ببیند و کشورهای خاورمیانه نیز نمیخواهند ترتیبات امنیتی منطقه بدون مشارکت آنها تعیین شود.
شنژن؛ یالتای جدید یا نمایش قدرتهای بزرگ؟
نشست سهجانبه دونالد ترامپ، ولادیمیر پوتین و شی جین پینگ را باید بیش از آنکه نسخه تازهای از کنفرانس یالتا دانست، نشانهای از تلاش قدرتهای بزرگ برای بازتعریف روابط خود در جهانی چند قطبی و پرتنش ارزیابی کرد.
شباهت نمادین دو نشست قابل انکار نیست زیرا سه رهبر قدرتمند پشت یک میز مینشینند و درباره بحرانهایی گفتگو میکنند که سرنوشت کشورهای دیگری را نیز تحت تاثیر قرار میدهد. اما یالتا در پایان یک جنگ جهانی و در آستانه شکلگیری نظم جدید برگزار شد اما شنژن در میانه چند بحران همزمان و رقابتهای حلنشده شکل میگیرد.
پرسش اصلی این است که آیا رهبران سه قدرت بزرگ جهان میتوانند بدون نادیده گرفتن منافع و حقوق دیگر کشورها، سازوکاری برای مدیریت رقابت و جلوگیری از جنگهای گستردهتر ایجاد کنند یا خیر.
به عبارت دیگر اگر نشست شنژن به توافقهایی شفاف درباره کاهش خطر هستهای، مدیریت بحرانهای منطقهای و احترام به حاکمیت کشورها منجر شود، میتواند نقطه شروعی برای روندی در آینده باشد اما اگر دستاورد آن صرفا نمایش نزدیکی سه رهبر و بازگشت سیاست حوزههای نفوذ باشد، نگرانی از شکلگیری نوعی «یالتای جدید» برطرف نخواهد شد.