رابطه ترکیه و اسرائیل در ۱۵ سال اخیر اگرچه پرتنش، اما با فراز و نشیبهایی همراه بوده است. با این حال حملات آمریکا و اسرائیل به ایران و موضع اردوغان در قبال این درگیری با انتقادات گسترده اسرائیل مواجه شده و به تنشها دامن زده است. اما آیا این دو متحد منطقهای آمریکا به سوی رویارویی نظامی پیش میروند؟
رجب طیب اردوغان، رئیسجمهوری ترکیه حملات آمریکا و اسرائیل به ایران را از همان ابتدا محکوم کرد. سپس موشکهای ایرانی وارد حریم هوایی ترکیه شدند و مقامات اسرائیلی آنکارا را متهم کردند که خشم خود را بیش از ایران متوجه اسرائیل میکند.
آگهی
آگهی
به گزارش جروزالمپست، چنین تبادلاتی تنشها در رابطه آسیبدیده ترکیه و اسرائیل را بیش از پیش تشدید کرده و آن را به اختلافاتی نه تنها بر پایه لفاظی، بلکه بر سر نظم منطقهای، بازدارندگی و اینکه چه کسی واقعا در پی تشدید جنگ است، تبدیل کرده است.
گسست روابط ترکیه و اسرائیل با ایران آغاز نشد. روابط این دو کشور که زمانی شرکای راهبردی بودند و پیوندهای نظامی قوی داشتند، در پی حمله ارتش اسرائیل به «ناوگان آزادی غزه»، از جمله کشتی «ماوی مرمره» در سال ۲۰۱۰ که به کشتهشدن دستکم ۱۶ نفر از جمله ۹ شهروند ترکیه انجامید، فروپاشید.
اسرائیل و ترکیه در سال ۲۰۱۶ پس از حدود سه سال مذاکره بر سر احیای روابط دیپلماتیک به توافق رسیدند. در سال ۲۰۲۲ روابط دیپلماتیک میان دو کشور به طور کامل و در سطح تبادل سفرا برقرار شد. اما این روابط از جنگ غزه جان سالم به در نبرد.
ترکیه در سال ۲۰۲۳ سفیر خود در اسرائیل را برای مشورت فراخواند، انتقادات از اسرائیل را تشدید کرد و در سال ۲۰۲۴ روابط تجاری خود با اسرائیل را به حالت تعلیق درآورد.
جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران به عرصه جدیدی برای بروز وخامت روابط ترکیه و اسرائیل تبدیل شد. رجب طیب اردوغان در ۲۸ فوریه طی بیانیهای حملات آمریکا و اسرائیل به ایران را محکوم کرد و حملات موشکی و پهپادی ایران به کشورهای عرب همسایه را هم «غیرقابلقبول» توصیف کرد.
آقای اردوغان گفت: «ما حملات امروز صبح را که آشکارا حاکمیت ایران را نقض میکند و آرامش مردم دوست و برادر ایران را تهدید میکند، محکوم میکنیم. همچنین، حملات موشکی و پهپادی ایران علیه کشورهای برادرمان در خلیج فارس را، فارغ از دلیل آن، غیرقابلقبول میدانیم.»
رئیسجمهوری ترکیه دو روز بعد طی بیانیهای حملات آمریکا و اسرائیل به ایران را «نقض واضح حاکمیت و حقوق بینالملل» دانست و گفت: «به عنوان همسایه و برادر، در رنج مردم ایران شریک هستیم.»
اسرائیل در پی این اظهارات، آقای اردوغان را متهم کرد که در حالی که خود را میانجی معرفی میکند، در پی نزدیک شدن هرچه بیشتر به تهران است.
اختلافات با ورود موشکهای بالستیک ایران به حریم هوایی ترکیه تشدید شد. مقامات ترکیه گفتند که این موشکها توسط سامانههای پدافند هوایی ناتو رهگیری شدهاند و بقایای یکی از آنها در جنوب شرقی ترکیه سقوط کرد، اما تلفاتی گزارش نشد.
آنکارا رسما به تهران اعتراض کرد و این نقض حریم هوایی را «غیرقابل پذیرش» دانست. با این حال ترکیه به هیچ عنوان اقدام نظامی علیه ایران انجام نداد و سازوکار مشورتی ماده ۴ و بند دفاع جمعی ماده ۵ پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) را فعال نکرد.
اختلاف به شبکههای اجتماعی کشیده شد
مقامات ترکیه مدعیاند که این خویشتنداری نشان میدهد که آنکارا در تلاش است منطقه را از لغزیدن به سوی جنگی گستردهتر بازدارد. منتقدان اسرائیلی آقای اردوغان همین خویشتنداری را نشانهای میدانند از اینکه ترکیه حتی پس از در معرض قرار گرفتن مستقیم درگیری، با اسرائیل سختگیرانهتر از ایران برخورد کرده است.
سپس این اختلاف به شبکههای اجتماعی کشیده شد. مقامات ترکیه در شبکههای اجتماعی این جنگ را «بیثباتکننده، غیرقانونی و به سود بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل» توصیف کردند.
رجب طیب اردوغان نوشت: «هر قطره خونی که در جنگ برانگیختهشده از حملات آمریکا و اسرائیل به زمین میچکد، ممد بقای سیاسی بنیامین نتانیاهو است.»
حسابهای ریاستجمهوری ترکیه در شبکههای اجتماعی نیز موضع آقای اردوغان را منعکس کردند.
مقامات اسرائیل نیز به این اظهارات واکنش علنی نشان دادند. بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل ۱۱ آوریل در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «برخلاف رجب طیب اردوغان که با رژیم ایران مدارا میکند و دست به کشتار شهروندان کرد خود میزند، اسرائیل تحت رهبری من به جنگ با رژیم ایران و نیروهای نیابتی آن ادامه میدهد.»
یسرائیل کاتس، وزیر دفاع اسرائیل نیز در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «رجب طیب اردوغان با عدم واکنش به موشکهایی که از ایران به خاک ترکیه شلیک شدند، نشان داد ببر کاغذی است. او به یهودستیزی متوسل شده است و در ترکیه محاکمههای نمایشی برای مقامات سیاسی و نظامی اسرائیل برپا میکند.»
او افزود: «چه تناقض بزرگی. عضو اخوانالمسلمین که دست به کشتار کردها میزند، اسرائیل را برای دفاع از خود علیه حماس به نسلکشی متهم میکند.»
آقای کاتس همچنین گفت: «اسرائیل قاطعانه و با قدرت به دفاع از خود ادامه میدهد و اردوغان بهتر است ساکت باشد.»
کوبی مایکل، تحلیلگر سیاسی در موسسه «مطالعات امنیت ملی» و موسسه «میسگاو» اسرائیل، گفت که رویارویی نظامی مستقیم میان اسرائیل و ترکیه همچنان بعید است، زیرا هر دو کشور شرکای نزدیک آمریکا هستند و واشنگتن بر هر دو اهرم فشار قدرتمندی دارد.
آقای مایکل گفت: «ما همین حالا هم به لبه پرتگاه رسیدهایم و بدتر از این نمیشود، چون ترکیه و اسرائیل متحدان بسیار نزدیک ایالات متحده هستند. ایالات متحده اهرم فشار بسیار سنگینی بر هر دو کشور دارد. فکر نمیکنم اسرائیل اصلا بخواهد اوضاع را تشدید کند. اما اگر ترکیه بخواهد تنشها را بالا ببرد، فکر میکنم آمریکاییها مانع خواهند شد. آنها بر ترکیه اهرم فشار دارند. باور ندارم به رویارویی نظامی با ترکیه برسیم.»
آقای مایکل گفت اردوغان در ضعف ایران، بینظمی منطقهای و مشکلات دیپلماتیک اسرائیل فرصت میبیند و افزود: « آقای اردوغان جاهطلبیهای هژمونیک در خاورمیانه بزرگ دارد. او ترکیه و خودش را رهبر جهان سنی و امپراتوری عثمانی آینده میبیند. رجب طیب اردوغان اکنون که ایران تضعیف شده است، دریچهای از فرصت میبیند.»
به باور آقای مایکل، این فرصت با تضعیف جایگاه بینالمللی اسرائیل و تغییرات ایدئولوژیک در داخل ترکیه بهگونهای که بازتنظیم روابط را در کوتاهمدت ناممکن میکند، تقویت شده است.
کوبی مایکل گفت: «اسرائیل از نظر جایگاه و موقعیت خود در برابر جامعه بینالمللی در وضعیتی تا حدی مشکلدار قرار دارد. بنابراین در واقع این یک بازی ژئواستراتژیک است. آقای اردوغان تلاش میکند در میان هرجومرج منطقهای و احساسات بسیار شدید ضداسرائیلی در سراسر جهان، موقعیت راهبردی خود را بهبود بخشد.»
این تحلیلگر گفت که انتظار ندارد روابط به این زودی بهتر شود و افزود: «فکر نمیکنم در آینده قابل پیشبینی چیزی بهطور چشمگیری تغییر کند، چون ترکیه به نوعی به یک حکومت دینی تبدیل شده است. این کشور، کشور اخوانالمسلمین است. فکر نمیکنم در روابط دیپلماتیک میان دو کشور تغییرات اساسی رخ دهد، مگر اینکه یک تحول سیاسی بسیار مهم در خود ترکیه رخ دهد که اپوزیسیون را به قدرت برساند.»
بارین کایااوغلو، رئیس گروه مطالعات آمریکایی در دانشگاه علوم اجتماعی آنکارا، برداشتی کاملا متفاوت ارائه داد. او ترکیه را نه کشوری در حال نزدیک شدن به ایران، بلکه بازیگری مستقل معرفی کرد که خویشتنداری و جایگاه منطقهای آن از سوی اسرائیل بهاشتباه تعبیر میشود.
آقای کایااوغلو گفت: «ترکیه رژیم اسد، یعنی بزرگترین نیروی نیابتی ایران در منطقه را هدف قرار داد و به سرنگونی آن کمک کرد.»
او همچنین به نقش آنکارا در عراق اشاره کرد، هرچند گفت نفوذ تهران در آنجا محدودیتهایی ایجاد میکند. آقای کایااوغلو گفت: «در هر دو مورد، ترکیه نشان داده که بازیگر امنیتی منطقهای مفیدتری نسبت به اسرائیل است.»
این تحلیلگر ضمن رد ادعاهای اسرائیل درباره ترکیه مبنی بر عدم فعالسازی ناتو، گفت: «این ادعای اسرائیلیها مضحک است. ایران به ناتو حمله نکرده بود. هیچکس درخواست مشورتهای ماده ۴ یا فعال شدن ماده ۵ را نکرد.»
او افزود: «اگر دولت آمریکا ناتو را میخواست، باید درخواست تشکیل جلسه شورای آتلانتیک شمالی را میداد.»
آقای کایااوغلو همچنین رخدادهای مربوط به حریم هوایی را کماهمیت دانست و گفت: «از چهار موشک بالستیک ایرانی که وارد حریم هوایی ترکیه شدند، فقط یکی بهطور قابل توجهی وارد عمق حریم هوایی ترکیه شد.»
او همچنین نسبت به هرگونه فرض در اسرائیل مبنی بر اینکه میتوان ترکیه را تحت فشار یا از نظر نظامی مهار کرد هشدار داد و گفت: «اکنون به نظر میرسد در میان رهبری اسرائیل این امید وجود دارد که بتوانند ایالات متحده را به حمله به ترکیه تحریک کنند. ایده بسیار بدی است. توانایی ترکیه برای ضربه زدن به اسرائیل حتی از ایران نیز گستردهتر است.»
این تحلیلگر افزود: «هرگونه درگیری نظامی میان دو طرف برای هر دو فاجعهبار خواهد بود.»
آقای کایااوغلو درباره عادیسازی روابط دیپلماتیک نیز گفت که این روند تنها پس از یک تغییر سیاسی بزرگ در اسرائیل از سر گرفته خواهد شد.
این دو تحلیلگر برداشتهایی کاملا متفاوت از یک بحران واحد ارائه میدهند. آقای مایکل، رجب طیب اردوغان را در حال بهرهبرداری از جنگ، ضعف ایران و مشکلات دیپلماتیک اسرائیل، برای بهبود موقعیت راهبردی ترکیه میبیند. اما آقای کایالوغلو ترکیه را بازیگری مستقل میداند که خویشتنداری و موضع منطقهای آن از سوی اسرائیل بهاشتباه تعبیر میشود.
به گزارش جروزالمپست، آنچه از این وضعیت پدیدار میشود، رابطهای است که دیگر عمدتا با اختلافات دیپلماتیک تعریف نمیشود، بلکه با روایتهای راهبردی رقیب شکل میگیرد؛ روایتهایی که در زمان واقعی و از طریق بیانیههای عمومی، رخدادهای نظامی و پیامرسانی سیاسی تقویت میشوند.
به نظر نمیرسد هیچیک از دو طرف خواهان جنگ مستقیم باشند و هر دو همچنان به ایالات متحده، و در مورد ترکیه به ناتو گره خوردهاند.
با این حال، هر بحران تازه منطقهای اکنون به هر دو دولت دلیل بیشتری میدهد تا این ادعا را سختتر مطرح کنند که طرف مقابل نه فقط یک رقیب، بلکه بخشی از تهدید است.