دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، ماه گذشته در شبکههای اجتماعی پیامی منتشر کرد که تهدیدی تقریبا بیپرده علیه حاکمان جمهوری اسلامی ایران تلقی شد، ولی عملی نشد؛ چرا؟
در آن پیام رئيس جمهور آمریکا خطاب به رهبران ایران نوشته بود که یا به میز مذاکره بیایید و با «نبود سلاح هستهای» موافقت کنید، یا با همان واکنش سریع و خشونتآمیزی روبهرو خواهید شد که نیکلاس مادورو رئیسجمهور ونزوئلا و همسرش را نیمهشب از کاراکاس بیرون کشید. او نوشت: «زمان رو به پایان است؛ موضوع کاملا فوری است.»
آگهی
آگهی
اما چه اتفاقی افتاده که آن تهدیدها عملی نشده است؟ نشریه آتلانتیک در مقالهای تحلیلی به این موضوع پرداخته و مینویسد: دو هفته بعد از آن تهدید ترامپ، دیگر آن فوریت وجود ندارد. ترامپ روز جمعه به خبرنگاران گفت که اکنون «عجلهای» برای رسیدن به توافق نیست. معمولا تهدید به جنگ پس از شکست مذاکرات مطرح میشود، نه پیش از آغاز آنها. با این حال، این بار به نظر میرسد آمریکا و ایران درست در اوج لحن تند و تهدیدآمیز دولت ترامپ، عملا ساعت را از نو تنظیم کردهاند. چه اتفاقی افتاد؟
به گفته دو مقام آمریکایی، دولت ترامپ در حال بررسی گزینههای نظامی خود بود؛ گزینههایی که از هدف قرار دادن رهبران ایران تا حمله به برنامه هستهای این کشور را شامل میشد. اما مقامها دریافتند آمریکا نمیتواند آنگونه که امیدوار بود، بدون ریسک جدی برای نیروهایش، بدون حمایت متحدان و بدون به خطر انداختن ثبات منطقه، یک حمله گسترده را به سرعت اجرا کند.
با وجود آنکه ترامپ از حرکت یک «ناوگان عظیم» به سوی ایران سخن گفته بود، آمریکا در حال حاضر کشتیها و هواپیماهای کافی برای اجرای هفتهها حمله در منطقه ندارد. همچنین هنوز اهداف روشنی تعیین نشده است؛ کاخ سفید به فرماندهان نظامی توضیح نداده که دقیقا از حملات چه نتیجهای میخواهد، موضوعی که نشان میدهد اقدام نظامی در آستانه وقوع نیست.
در عوض، آمریکا برای نخستین بار بعد از جنگ ۱۲ روزه، آخر هفته گذشته مذاکرات مستقیم با ایران برگزار کرد. برد کوپر، فرمانده ستاد فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) که مسئول عملیات در خاورمیانه است، از جمله مقامهای حاضر در گفتوگوهای عمان بود. سخنگوی وزارت خارجه ایران گفت این مذاکرات به تهران امکان داد میزان جدیت آمریکا برای رسیدن به توافق را ارزیابی کند. دولت ترامپ بهطور علنی ابراز خوشبینی کرد، اما یکی از مقامهای حاضر در مذاکرات گفت آمریکا با این پرسش بازگشت که آیا ایران «در مذاکرات جدی است یا صرفا میخواهد زمان بخرد.»
ایران علاوه بر پرهیز از اقدام نظامی، خواهان کاهش تحریمهای اقتصادی است، اما بدون آنکه محدودیتی بر نیروهای نیابتی منطقهای خود بپذیرد یا از حق غنیسازی اورانیوم و زرادخانه موشکهای بالستیکش صرفنظر کند. ترامپ میخواهد هرگونه احتمال احیای تاسیسات هستهای ایران را که گفته بود در حملات ژوئن «نابود» شدهاند، از بین ببرد؛ تاسیساتی که هنوز امکان بازسازی آنها وجود دارد.
بزرگترین ابهام این است که ترامپ تا چه اندازه برای مذاکره صبر خواهد داشت پیش از آنکه به گزینه نظامی متوسل شود. او روز سهشنبه گفت اگر بهزودی توافقی حاصل نشود، آمریکا «باید کار بسیار سختی انجام دهد.»
تهدیدهای تازه علیه ایران ماه گذشته، همزمان با اوج اعتراضات داخلی در این کشور آغاز شد؛ زمانی که به نظر میرسید حکومت ممکن است سقوط کند و حملات آمریکا بتواند کار را تمام کند. از آن زمان، دولت ایران با سرکوب شدید اعتراضات، هزاران نفر را کشته و چهرههای سیاسی حامی اصلاحات را بازداشت کرده است. ایران اکنون در ضعیفترین وضعیت خود طی دههها قرار دارد: اقتصادش در مسیر سقوط است و نیروهای نیابتیاش، بهویژه در غزه، لبنان و سوریه، تحت فشار قرار دارند.
با این حال، شکنندگی سیاسی یک حکومت الزاما به معنای ضعف نظامی آن نیست. به گفته مقامهای دفاعی، حمله به ایران عملیاتی پیچیده و دشوار برای ارتش آمریکا خواهد بود. سرکوب شدید اعتراضات نشان داد حکومت در معرض سقوط فوری نیست و نهادهای امنیتی آن، بهویژه سپاه پاسداران، دچار شکاف یا ریزش نشدند. ایران موشکهای بالستیک دوربردی در اختیار دارد که میتوانند سراسر خاورمیانه را هدف بگیرند و صدها موشک کروز و پهپاد که میتوانند کشورهای حوزه خلیج فارس را هدف قرار دهند. این توانمندیها پس از حملات آمریکا به سایت هستهای فردو و حملات اسرائیل به سامانههای پدافندی ایران همچنان فعال هستند.
یکی از مقامها گفت عملیاتی با هدف تغییر رژیم یا تضعیف برنامه هستهای ایران «بهشدت پیچیده» خواهد بود و ایران نیز احتمالا با حمله به نیروهای آمریکا و متحدانش پاسخ خواهد داد.
حفظ چنین عملیاتی نیز دشوار است. به گفته مقامها، «ناوگان» مورد اشاره ترامپ برای یک حمله گسترده چند هفتهای کافی نیست و سامانههای پدافندی لازم را هم در بر ندارد. آمریکا در حال حاضر توان اجرای یک ماموریت محدود چندروزه را دارد؛ برای مثال حملات هدفمند علیه رهبران یا تاسیسات کلیدی نظامی ایران. پنتاگون پرسشها درباره نیاز به افزایش توان نظامی در منطقه را به کاخ سفید ارجاع داده و کاخ سفید نیز بار دیگر تأکید کرده ایران باید برنامه هستهای خود را کنار بگذارد و توافق کند.
حملات آمریکا در تابستان، که محدودتر از سناریوی کنونی بود، از دو ناو هواپیمابر در منطقه انجام شد. برای یک عملیات بزرگتر، دستکم به دو ناو هواپیمابر نیاز است. در حال حاضر تنها یک گروه ناو هواپیمابر، «یواساس آبراهام لینکلن»، در منطقه حضور دارد. ترامپ سهشنبه به اکسیوس گفت در حال بررسی اعزام ناو دوم است؛ اقدامی که نیازمند کاهش زمان استراحت یا آمادهسازی یکی از ناوهای موجود خواهد بود. انتقال ناو بعدی، «یواساس جورج اچ. دبلیو. بوش»، دستکم دو هفته زمان میبرد.
به گفته مقامهای دفاعی، اگر ایران بخواهد بقای حکومت خود را تضمین کند، ناچار به مصالحههایی درباره برنامه هستهای و نیروهای نیابتیاش خواهد بود. ترامپ روز گذشته بیش از دو ساعت با بنیامین نتانیاهو نخستوزیر اسرائیل دیدار کرد. نتانیاهو آشکارا نگران است که هرگونه مذاکره به ایران آزادی عمل بیشتری بدهد. ترامپ پس از این دیدار نوشت: «هیچ چیز قطعی حاصل نشد، جز اینکه من اصرار کردم مذاکرات با ایران ادامه یابد تا ببینیم آیا توافقی ممکن است یا نه.»
به گفته مقامها، اسرائیل احتمالا از اقدام آمریکا علیه ایران حمایت خواهد کرد، اما سایر کشورهای منطقه خواهان اجتناب از درگیری هستند. مقامهایی از عربستان سعودی و امارات متحده عربی، با وجود مخالفت شدیدشان با ایران، به دولت آمریکا گفتهاند که تمایلی به ورود به جنگ منطقهای ندارند. کشورهای میزبان پایگاههای نظامی آمریکا، بهویژه کویت، قطر و بحرین، آسیبپذیرترند؛ زیرا ایران هشدار داده ممکن است این پایگاهها را هدف قرار دهد. هرگونه اقدام نظامی میتواند تنگه هرمز، مسیر انتقال حدود ۲۰ درصد نفت جهان، را مسدود کند. برخی کشورها نیز نگرانند که جنگ، اعتماد سرمایهگذاران را در منطقهای که به سرمایهگذاری خارجی وابسته است، متزلزل کند. متحدان خلیج فارس همچنین از پیامدهایی چون نشت رادیواکتیو در صورت حمله به تاسیسات هستهای یا حملات سایبری به زیرساختهای حیاتی بیم دارند.
در همین حال، مخالفان حکومت ایران سازمانیافته نیستند و چشمانداز مشترکی برای آینده کشور ندارند، جز تمایل به کنار رفتن روحانیون از قدرت.
به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
در غیاب حمایت منطقهای، آمریکا خطر ورود به جنگی بدون ائتلاف را میپذیرد. اما تأخیر نیز ریسک خود را دارد. ولی نصر، استاد روابط بینالملل در دانشگاه جانز هاپکینز، میگوید با مطرح کردن گزینه نظامی و سپس اجرا نکردن آن، «ترامپ در عمل ایران را از احتمال جنگ آگاه کرده و به آن زمان داده تا آماده شود.» هر روزی که نیروهای آمریکایی در منطقه حضور دارند اما اقدامی نمیکنند، فرصت بیشتری برای آمادگی ایران فراهم میکند.