عملیات نظامی آمریکا برای ربودن نیکلاس مادورو، زلزلهای سیاسی در نظام بینالملل ایجاد کرده که منجر به بازآرایی عمیق مواضع برخی متحدان واشنگتن شده است.
کشورهای راستگرای آمریکای لاتین و متحدان نزدیک ترامپ در اروپا از این اقدام به عنوان پایانی بر یک دیکتاتوری یاد میکنند، حال آنکه بخش دیگری از جامعه جهانی با تأکید بر خدشهناپذیر بودن اصل حاکمیت ملی، در برابر این الگوی جدید از مداخلهگرایی واشنگتن صفآرایی کرده و باعث تشتت آرا در میان شرکای سنتی آمریکا شدهاند.
فاکس نیوز گزارشی را به این موضوع اختصاص داده و مدعی شده است که اغلب متحدان منطقهای در آمریکایی لاتین به راست متمایل شدهاند.
در مطلع این گزارش به نقل از یک کارشناس آمده است: «نادیده گرفتن شکست سوسیالیسم، کمونیسم و حکومت اقتدارگرایِ آلوده به مواد مخدر (نارکو-اقتدارگرا) دیگر غیرممکن شده است.»
نشانههایی از بازآرایی عمیق سیاسی در آمریکای لاتین پایان هفته گذشته در جریان نشست سران «جامعه کشورهای آمریکای لاتین و حوزه کارائیب» به وضوح نمایان شد بود.
این شکاف روز دوشنبه در شورای امنیت سازمان ملل متحد، جایی که دولتها به شکلی علنی بر سر نقش ایالات متحده در بازداشت نیکلاس مادورو، مرد قدرتمند ونزوئلا دچار اختلاف شدند، شدت بیشتری گرفت.
در نشست «جامعه کشورهای آمریکای لاتین و حوزه کارائیب»، چندین دولت چپگرا تلاش کردند بیانیهای مشترک در محکومیت بازداشت مادورو به تصویب برسانند.
خبرگزاری «مرکو پرس» گزارش داد که این تلاش با مخالفت بلوکی متشکل از کشورهای آرژانتین، بولیوی، پاراگوئه، پرو، اکوادور، السالوادور، پاناما، جمهوری دومینیکن و ترینیداد و توباگو با شکست مواجه شد و مانع از آن شد که این نهاد منطقهای دفاعی یکپارچه از رهبر ونزوئلا به عمل آورد.
فاکسنیوز میافزاید که این بنبست، گسستهای فزاینده در مجمعی که مدتها به عنوان یک نهاد چپگرا شناخته میشد را آشکار کرد و بر سایش همبستگی خودکار با کاراکاس صحه گذاشت.
چرخش به راست متحدان منطقهای؟
ملیسا فورد مالدونادو، مدیر ابتکار نیمکره غربی در «مؤسسه سیاست اول آمریکا»، معتقد است که این اختلافات بازتابدهنده یک بازنگری منطقهای گستردهتر نسبت به پیامدهای حاکمیت سوسیالیستی و نارکو-اقتدارگرا است.
مالدونادو در گفتگو با فاکسنیوز دیجیتال اظهار داشت: «ما شاهد یک بیداری منطقهای در سراسر آمریکای لاتین هستیم. شکست سوسیالیسم، کمونیسم و حکومت اقتدارگرایِ وابسته به مواد مخدر (نارکو-اقتدارگرا) دیگر قابل چشمپوشی نیست.»
این چرخش بهطور فزایندهای در صندوقهای رأی نیز مشهود است؛ جایی که رأیدهندگان در چندین کشور مانند ماه گذشته در شیلی و هندوراس، از دولتهای چپگرای ریشهدار فاصله گرفته و به سمت رهبران راست میانه متمایل شدهاند؛ رهبرانی که با شعارهای امنیت، حاکمیت ملی، کنترل مرزها و نظم و قانون فعالیت میکنند؛ این همان پیامهایی است که رویکرد سیاسی دونالد ترامپ در ایالات متحده بر آن بنا شده است.
مالدونادو افزود: «تحولات این هفته در نشست «جامعه کشورهای آمریکای لاتین و حوزه کارائیب» بازتابدهنده همین واقعیت است. این حقیقت که چندین دولت مانع از دفاع دستهجمعی از نیکولاس مادورو شدند، نشان میدهد که چپِ اقتدارگرا تا چه حد دچار تفرقه شده است. ونزوئلا به یک درس عبرت تبدیل شده است.»
این دو دستگی روز دوشنبه به شورای امنیت نیز کشیده شد؛ جایی که کشورهای آمریکای لاتین و کارائیب مواضع کاملاً متفاوتی اتخاذ کردند. برخی به طور آشکار از واشنگتن حمایت کردند و برخی دیگر اقدام ایالات متحده را نقض قوانین بینالمللی خوانده و محکوم کردند.
آرژانتین به عنوان سرسختترین حامی منطقهای ایالات متحده ظاهر شد و با تمجید از دونالد ترامپ، بازداشت مادورو را ضربهای قاطع به جنایات سازمانیافته قلمداد کرد.
فرانسیسکو فابیان تروپپی، نماینده آرژانتین در شورای امنیت گفت: «دولت جمهوری آرژانتین برای تصمیم و قاطعیتی که رئیسجمهور ایالات متحده آمریکا و دولت او نشان دادند، ارزش قائل است. اقدامات اخیر در ونزوئلا منجر به بازداشت نیکلاس مادوروی دیکتاتور، رهبر کارتل خورشیدها (Cartel of the Suns) شد.»
وی افزود که رژیم مادورو نه تنها تهدیدی مستقیم علیه شهروندان خود از طریق نقض سیستماتیک حقوق بشر و نابودی نهادهای دموکراتیک بوده، بلکه با هدایت شبکههای قاچاق مواد مخدر، کل منطقه را به خطر انداخته است.
پاراگوئه نیز با رویکردی مشابه، حضور مادورو را «تهدیدی برای منطقه» خواند. مارسلو الیسیو اسکاپینی ریچیاردی، نماینده این کشور اظهار داشت که حذف رهبر یک سازمان تروریستی باید بلافاصله به بازسازی دموکراسی و حاکمیت قانون در ونزوئلا منجر شود.
در مقابل، سایر اعضای «جامعه کشورهای آمریکای لاتین و حوزه کارائیب» موضع مخالفی اتخاذ کردند. برزیل با لحنی قاطع، آنچه را که مداخله مسلحانه در خاک ونزوئلا نامید، رد کرد و بازداشت مادورو را «توهینی بسیار جدی به حاکمیت ونزوئلا و بدعتی خطرناک برای جامعه بینالمللی» توصیف کرد.
مکزیک نیز این عملیات را نقض منشور سازمان ملل دانست و تاکید کرد که تلاشهای خارجی برای تحمیل تغییرات سیاسی، به لحاظ تاریخی تضادها و درگیریهای را تشدید و جوامع را بیثبات میکند.
شیلی نیز آنچه را اقدام نظامی یکجانبه خواند، محکوم کرد و نسبت به دخالت خارجی هشدار داد، در حالی که کوبا و نیکاراگوئه با لحنی تند واشنگتن را به تجاوز امپریالیستی متهم کردند و خواستار آزادی فوری مادورو شدند.
مالدونادو به رسانه راستگرای آمریکایی میگوید که دولتها اکنون مجبورند بین دفاع از خودکامگیهای شکستخورده و پاسخگویی به خواستههای شهروندان خود یکی را انتخاب کنند.
او بازداشت مادورو را پایان دههها خویشتنداری آمریکا در منطقه دانست و گفت: «این نشان میدهد ایالات متحده در دفاع از خود و نیمکره، توقف جریان مواد مخدر و مقابله با نفوذ چین، روسیه و ایران در همسایگی ما کاملاً جدی است.»
شکاف در اروپا؛ احترام به حقوق بینالملل یا حمایت از دستگیری مادورو
با وجود توافق گسترده بر سر «عدم مشروعیت» مادورو در میان متحدان اروپاییِ واشنگتن، عملیات آمریکا تقسیمبندیهای عمیقی را بر سر اقدام نظامی آشکار کرد.
دولتهای اروپایی پس از عملیات نظامی آمریکا در ونزوئلا که منجر به بازداشت نیکلاس مادورو و همسرش شد، واکنشهای متفاوتی نشان دادهاند. این موضوع گسستهای عمیق اروپا را در زمینههایی چون حاکمیت ملی، حقوق بینالملل و روابط با واشنگتن به نمایش گذاشت.
دونالد ترامپ شنبه گذشته، سوم ژانویه اعلام کرد که عملیات نظامی آمریکا منجر به دستگیری مادورو و همسرش، سیلیا فلورس شده است. او همچنین متعهد شد که در صورت لزوم با استفاده از نیروهای نظامی، کنترل موقت این کشور را در دست بگیرد.
در حال حاضر، مادورو و فلورس در بازداشتگاه بروکلین بهسر میبرند و در دادگاه نیویورک، اتهامات مربوط به قاچاق مواد مخدر و همکاری با گروههای تروریستی را رد کردهاند.
در سطح اتحادیه اروپا، رویکرد غالب «احتیاط» بوده است. بیست و شش کشور عضو در بیانیهای مشترک که توسط کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه منتشر شد، خواستار آرامش و احترام به قوانین بینالمللی شدند. مجارستان تنها کشوری بود که از این بیانیه حمایت نکرد.
در این بیانیه آمده است: «اتحادیه اروپا از همه بازیگران میخواهد برای جلوگیری از تشدید تنش و تضمین راهحلی مسالمتآمیز برای بحران، آرامش و خویشتنداری خود را حفظ کنند.» این بیانیه همچنین «مسئولیت ویژه» اعضای شورای امنیت سازمان ملل برای حفاظت از ساختار امنیت بینالمللی را یادآور شد و تأکید کرد که حقوق بینالملل باید تحت هر شرایطی رعایت شود.
اتحادیه اروپا ضمن تأکید مجدد بر اینکه مادورو را به عنوان رئیسجمهور منتخبِ دموکراتیک به رسمیت نمیشناسد، خاطرنشان کرد که آینده ونزوئلا باید توسط مردم این کشور تعیین شود و خواستار گذاری مسالمتآمیز و با رهبری ونزوئلاییها به سوی دموکراسی شد.
«بوکا یانوش»، وزیر امور اتحادیه اروپا در دولت مجارستان به شدت از رویکرد این اتحادیه انتقاد کرد. او گفت که این بیانیه «به وضوح بحران عمیق سیاست خارجی مشترک اتحادیه اروپا را آشکار میکند.» به گفته او، اتحادیه اروپا فاقد ابزار و نفوذ در امور جهانی است و قادر به تعریف منافع خود در عصر سیاستهای قدرتهای بزرگ نیست.
مخالفتهای شدید اسپانیا و ملاحظات حقوقی فرانسه
اسپانیا به یکی از صریحترین منتقدان اقدام آمریکا تبدیل شده است. پدرو سانچز، نخستوزیر این کشور اعلام کرد که مادرید این «مداخله» را به رسمیت نمیشناسد هرچند که مدتهاست از به رسمیت شناختن دولت مادورو خودداری کرده است.
او بر لزوم دفاع از راهحلهای مسالمتآمیز تاکید کرد و یادآور شد که باید «همیشه و همهجا» از حقوق بینالملل و حلوفصل مسالمتآمیز درگیریها دفاع کرد.
فرانسه نیز ایرادات حقوقی خود را وارد کرد. ژان نوئل بارو، وزیر امور خارجه فرانسه هشدار داد که «راهکار سیاسی پایدار را نمیتوان از خارج تحمیل کرد.»
با این حال، سخنگوی وزارت خارجه فرانسه خاطرنشان کرد که اگرچه پاریس نگران نقض قوانین بینالمللی است، اما برای دستگیری مادورو «سوگواری نخواهد کرد.»
در آلمان، این عملیات باعث بروز اختلافات شدید در دولت ائتلافی شد. لارس کلینگبایل، معاون صدر اعظم، این حمله را «بسیار نگرانکننده» خواند، در حالی که فریدریش مرتس، صدر اعظم با لحنی محتاطانهتر، بررسی حقوقی این مداخله را «پیچیده» توصیف کرد.
آندریاس بابلر، معاون صدراعظم اتریش، حملات آمریکا را نقض منشور سازمان ملل توصیف کرد و هشدار داد که اروپا باید جایگزینی برای «قانون جنگل» به عنوان یک روش سیاسی ارائه دهد.
«رابرت فیچو»، نخستوزیر اسلواکی گفت که این حملات نشاندهنده «فروپاشی عمیق نظم بینالمللی» است و آنچه را که به حاشیه راندن حقوق بینالملل خواند، رد کرد.
فیچو در فیسبوک نوشت: «قدرت نظامی بدون مجوز شورای امنیت سازمان ملل استفاده میشود و هر کسی که بزرگ و قوی است، هر کاری که بخواهد برای پیشبرد منافع خود انجام میدهد.» او هشدار داد که اتحادیه اروپا باید استانداردهای ثابتی را برای تمام درگیریها، از جمله اوکراین اعمال کند.
ایتالیا، یونان و سایر کشورها بر برکناری مادورو از قدرت تمرکز دارند
در مقابل، چندین دولتِ نزدیک به واشنگتن به جای بررسی مشروعیت حقوقی عملیات، بیشتر بر سقوط مادورو تمرکز کردند. جورجا ملونی، نخستوزیر ایتالیا که از نزدیکترین متحدان ترامپ در اروپاست، از آرمان مردم ونزوئلا برای دموکراسی حمایت کرد. دفتر وی برخی مداخلات «تدافعی» را در مواردی که بازیگران دولتی در قاچاق مواد مخدر دست دارند، مشروع دانست.
نخستوزیر یونان از پایان یک «دیکتاتوری بیرحم و سرکوبگر» استقبال کرد و گفت اولویت فعلی باید به جای بحثهای حقوقی پیرامون اقدام آمریکا، گذار مسالمتآمیز باشد.
لهستان نیز واکنشی مشابه داشت؛ رادوسلاو سیکورسکی، وزیر خارجه لهستان در فضای مجازی نوشت: «این اتفاق (بازداشت مادورو) نمیتوانست برای کسی بهتر از او رخ دهد (با کنایه به اینکه کاملا سزاوارش بوده است).» در همین حال، دولت لهستان ضمن حفظ لحنی محتاطانه اعلام کرد که در حال تحلیل پیامدها و آمادهسازی برای «وضعیتی جدید» است.
اولف کریسترسون، نخستوزیر سوئد نیز در سخنانی مشابه تأکید کرد که مادورو فاقد مشروعیت دموکراتیک بود؛ وی با اعلام اینکه ونزوئلاییها «از دیکتاتوری رها شدهاند»، افزود که همه کشورها همچنان مسئولیت دارند که مطابق با حقوق بینالملل عمل کنند.