در سالهای اخیر، مرگومیر ناشی از باکتری Vibrio vulnificus و استرپتوکوک گروه A در آمریکا، اروپا و آسیا افزایش یافته است. گرمتر شدن آب دریاها باعث شده باکتری ویبریو از دریای بالتیک به بخشهایی از دریای شمال و مدیترانه نیز گسترش پیدا کند.
اصطلاح «باکتری گوشتخوار» از نظر علمی دقیق نیست، اما بهخوبی عملکرد این باکتریها را توصیف میکند؛ آنها بافتهای بدن را با چنان سرعتی تخریب میکنند که گاهی پزشکان ناچار میشوند ظرف چند ساعت برای نجات جان بیمار، عضو آسیبدیده را قطع کنند.
آگهی
آگهی
در واقع، این اصطلاح به چند گونه باکتری اطلاق میشود که میتوانند باعث فاشئیت نکروزان شوند؛ عفونتی که به مرگ تدریجی پوست و بافتهای عضلانی منجر میشود. دو گونهای که امروز بیش از همه تحت نظر هستند، Vibrio vulnificus، یک باکتری دریایی، و استرپتوکوک پیوژنز گروه A (Streptococcus pyogenes) هستند که از انسان به انسان منتقل میشود.
ویبریو در آبهای گرم و نیمهشور، یعنی جایی که رودخانهها به دریا میریزند، زندگی میکند و از دو راه به انسان منتقل میشود: تماس زخم باز با آب آلوده یا، که شایعتر است، مصرف صدف و سختپوستان خام، بهویژه صدف خوراکی و میگو.
در افراد سالم، این عفونت معمولا تنها علائم گوارشی ایجاد میکند. اما مشکل در گروههای آسیبپذیر بروز میکند؛ از جمله بیماران مبتلا به بیماریهای کبدی، افراد دارای نقص سیستم ایمنی، مبتلایان به دیابت و سالمندان. در این افراد، باکتری میتواند ظرف چند ساعت موجب سپسیس و نکروز بافت شود. بر اساس اعلام مرکز کنترل و پیشگیری از بیماریهای آمریکا (CDC)، از هر پنج بیمار مبتلا به عفونت شدید، یک نفر ظرف چند روز جان خود را از دست میدهد.
استرپتوکوک پیوژنز زیستشناسی متفاوتی دارد. این باکتری از طریق دستگاه تنفسی یا زخمهای پوستی منتقل میشود و ارتباطی با آب دریا ندارد. خطرناکترین شکل عفونت ناشی از آن، سندرم شوک سمی استرپتوکوکی (STSS) است که نرخ مرگومیر آن حدود ۳۰ درصد برآورد میشود.
اگرچه این باکتری دهههاست شناخته شده و به آنتیبیوتیکهایی مانند پنیسیلین و آموکسیسیلین بهخوبی پاسخ میدهد، شمار موارد شدید ابتلا در سالهای اخیر به شکل چشمگیری افزایش یافته است. این دو باکتری با وجود داشتن لقب مشترک «گوشتخوار»، مسیر انتقال و گروههای در معرض خطر کاملا متفاوتی دارند.
جدیدترین شیوعها: از فلوریدا تا ژاپن و مدیترانه
روندههای ثبتشده مربوط به Vibrio vulnificus در آمریکا، کاملترین آمار موجود در جهان را تشکیل میدهد. از سال ۱۹۸۸ تاکنون، بیش از دو هزار و ۶۰۰ مورد ابتلا و بیش از ۷۰۰ مرگ ناشی از این باکتری در آمریکا ثبت شده است.
بیشتر این موارد در سواحل جنوبی، بهویژه ایالتهای فلوریدا و لوئیزیانا، رخ دادهاند؛ مناطقی که شرایط آبوهوایی برای رشد این باکتری ایدهآل است. در سال ۲۰۲۴، پس از وقوع طوفان «هلین» در ماه سپتامبر و وقوع سیلابهای ساحلی، شمار مبتلایان بهشدت افزایش یافت. فلوریدا ۸۲ مورد ابتلا و ۱۹ مرگ را ثبت کرد که بنا بر اعلام مقامهای ایالتی، رکوردی بیسابقه بود. در مجموع، شمار مرگهای مرتبط با ویبریو در این ایالت در همان سال به ۸۹ نفر رسید.
سال ۲۰۲۵ نیز وضعیت چندان بهتر نبود. تا ماه اوت، فلوریدا ۱۳ مورد ابتلا و چهار مرگ ثبت کرد، در حالی که لوئیزیانا، جایی که میانگین تاریخی مرگومیر معمولا از یک مورد در سال فراتر نمیرفت، از بستری شدن ۱۷ بیمار و چهار مرگ خبر داد؛ افزایشی ۴۰۰ درصدی نسبت به سالهای گذشته.
تازهترین مورد نیز در ۲۱ ژوئیه ۲۰۲۵ رخ داد؛ زمانی که مردی ۷۷ ساله در شهر «بی سنت لوئیس» ایالت میسیسیپی، پس از آنکه هنگام کار با یدککش قایق از طریق خراش روی پایش آلوده شد، جان باخت. در مجموع، تنها در چند ماه نخست آن سال، هشت نفر در آمریکا بر اثر این باکتری جان خود را از دست دادند.
در آسیا اما نگرانیها بر استرپتوکوک پیوژنز متمرکز بود. در ژاپن، موارد ابتلا به سندرم شوک سمی استرپتوکوکی در سال ۲۰۲۳ به ۹۴۱ مورد رسید که در آن زمان یک رکورد محسوب میشد. اما در سال ۲۰۲۴، این رکورد تنها ظرف شش ماه شکسته شد؛ به طوری که مؤسسه ملی بیماریهای عفونی ژاپن پیش از نیمه سال، ۹۷۷ مورد ابتلا و ۷۷ مرگ را تایید کرد. این در حالی است که از سال ۱۹۹۲، ژاپن معمولا سالانه تنها ۱۰۰ تا ۲۰۰ مورد از این بیماری را ثبت میکرد.
اروپا نیز از زاویه دیگری با این تهدید روبهرو است؛ یعنی باکتری دریایی ویبریو. بین سالهای ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۷، میانگین سالانه موارد ابتلا در اروپا ۱۲۶ مورد بود. اما در تابستان بسیار گرم سال ۲۰۱۸، این رقم بیش از سه برابر شد و به ۴۴۵ مورد رسید؛ عمدتا در کشورهای حوزه دریای بالتیک از جمله نروژ، سوئد، دانمارک، فنلاند، لهستان و استونی.
با آغاز تابستان ۲۰۲۶، اروپا وارد فصلی شد که مرکز اروپایی پیشگیری و کنترل بیماریها (ECDC) از پیش آن را دورهای «پرخطر» توصیف کرده بود.
اسپانیا نیز با این موضوع بیگانه نیست. منطقه گالیسیا طی دو دهه گذشته سه شیوع مهم ناشی از گونههای مختلف ویبریو را تجربه کرده است؛ ۶۴ نفر در سال ۱۹۹۹ پس از مصرف صدف خوراکی، ۸۰ نفر در سال ۲۰۰۴ و نزدیک به ۱۰۰ نفر در سال ۲۰۱۲ پس از مصرف میگوی فاسد بیمار شدند. در تمام این موارد، عامل انتقال، مصرف آبزیان آلوده بوده است.
گرما؛ متحد اصلی باکتریها
مهمترین پرسش تنها این نیست که چند نفر جان خود را از دست دادهاند، بلکه این است که چرا شمار مبتلایان همچنان رو به افزایش است. پاسخ، تا حد زیادی، به دمای آب دریا مربوط میشود. باکتریهای جنس ویبریو در آبهایی با دمای ۲۰ تا ۳۵ درجه سانتیگراد و شوری متوسط بهترین شرایط رشد را دارند.
شرایطی که زمانی تنها در سواحل گرمسیری و نیمهگرمسیری وجود داشت، اکنون هر تابستان به عرضهای جغرافیایی بالاتری گسترش مییابد؛ مناطقی که تنها سه دهه پیش برای رشد این میکروارگانیسم بیش از حد سرد بودند. «یان کارلو سمنزا»، اپیدمیولوژیست دانشگاه اومئو در سوئد، این ارتباط مستقیم را مستند کرده است: هرچه دمای سطح دریا بیشتر باشد، تعداد موارد ابتلا نیز افزایش مییابد.
آژانس محیطزیست اروپا برآورد میکند که دمای سطح دریا در اروپا چهار تا هفت برابر سریعتر از میانگین جهانی اقیانوسها افزایش یافته است. دریای مدیترانه که جامعه علمی آن را یکی از آسیبپذیرترین مناطق جهان در برابر گرمایش زمین میداند، بهطور ویژه در معرض خطر قرار دارد. علت تنها افزایش دما نیست؛ کاهش حجم آب بر اثر گرما، تراکم باکتریها را در آب باقیمانده افزایش میدهد و خطر تماس با آنها را بیشتر میکند.
سازمان ایمنی غذای اروپا (EFSA) نیز در ژوئیه ۲۰۲۴ در ارزیابی جامعی هشدار داد که با ادامه تغییرات اقلیمی، فراوانی این باکتریها در آبزیان خوراکی، هم در اروپا و هم در دیگر نقاط جهان، افزایش خواهد یافت.
این پیشبینی همچنین شامل گسترش جغرافیایی باکتری به سواحل جدیدی است که تاکنون حضور آن در آنها بسیار محدود بوده است. در همین حال، مرکز اروپایی پیشگیری و کنترل بیماریها سامانهای مبتنی بر دادههای ماهوارهای درباره دمای آب و میزان شوری دریا طراحی کرده که بهصورت لحظهای نقشههای خطر را برای صدور هشدارهای ملی تولید میکند. بر اساس این سامانه، دریای سیاه، دریای شمال و بهویژه دریای بالتیک مهمترین نقاط پرخطر کنونی به شمار میروند.
پیامدهای این روند تنها به سلامت انسان محدود نمیشود. «حاتم ازناگ»، تحلیلگر اقدام اقلیمی و تابآوری انرژی در اتحادیه برای مدیترانه، میگوید: «باکتریها خودِ داستان نیستند؛ آنها پیامآورند. داستان اصلی، دریایی است که بر اثر گرما و آلودگی از تعادل خارج شده است.»
تعطیلی یک ساحل در اوج فصل گردشگری به معنای زیان فوری برای هتلها، رستورانها و فعالان صنعت گردشگری است.
مدیترانه پربازدیدترین منطقه گردشگری جهان است و همین موضوع اثر هرگونه هشدار بهداشتی را چند برابر میکند. بر اساس دادههای تجمیعشده، از اوایل دهه ۲۰۰۰ تاکنون، موارد ابتلا به عفونتهای ناشی از ویبریو در جهان بیش از ۸۴ درصد افزایش یافته است. اگر این روند ادامه پیدا کند، آنچه امروز یک خطر فصلی و پراکنده به شمار میرود، در آیندهای نهچندان دور میتواند به یک معضل ساختاری برای بهداشت عمومی تبدیل شود.