با تشدید تغییرات اقلیمی و بدتر شدن بیماریهای تنفسی، پزشکان و شرکتهای داروسازی به دنبال تشخیص زودهنگام و افشانههای استنشاقی کمکربناند تا انتشار ناشی از درمان را کاهش دهند و از بیماران حفاظت کنند.
برای میلیونها نفر، تغییرات اقلیمی همین حالا هم بر نفسکشیدنشان اثر گذاشته؛ از حملات آسم ناشی از آلودگی تا آسیب ریه بر اثر دود آتشسوزیهای جنگلی، و همان نظامهای سلامت که این شرایط را درمان میکنند خودشان هم به گرمایش جهانی دامن میزنند.
افراطهای آبوهوایی و کیفیت بد هوا باعث افزایش بیماریهای تنفسی شدهاند؛ عمدتا از راه تشدید آلودگی هوا، گرما، آتشسوزیها و طولانیتر شدن فصل گردهافشانی.
بیش از ۹۰ درصد جمعیت جهان هوایی تنفس میکنند که غلظت ذرات معلق آن بالاتر از توصیههای سازمان جهانی بهداشت است.
کارشناسان میگویند سهم مهمی از بیماریهای تنفسی به عوامل محیطی پیوند دارد.
افزایش آتشسوزیهای جنگلی و آلودگی هوا کیفیت هوایی را که مردم تنفس میکنند تغییر میدهد و خطر تشدید، پیشرفت و در بعضی موارد بروز بیماری را بالا میبرد.
ترز لاپر، رئیس بخش بیماریهای تنفسی در بیمارستان دانشگاهی آنتورپ، هشدار میدهد که تغییرات اقلیمی محرکهای حملات آسم و عود بیماریهای مزمن تنفسی و الگوهای عفونتهای تنفسی را افزایش میدهد.
ترز لاپر گفت: «میدانیم که تغییرات در ذرات معلق [ذرات هوایی که میتوانند به سلامت انسان آسیب بزنند] چند روز بعد بر مراجعه بیماران مبتلا به آسم و بیماری انسدادی مزمن ریه به اورژانس اثر میگذارد».
یک مطالعه آژانس محیطزیست اروپا برآورد کرده که بیش از یکسوم مرگهای ناشی از بیماریهای مزمن تنفسی در اروپا به عواملی مانند آلودگی هوا، دماهای حدی، دود آتشسوزیهای جنگلی و گردههای آلرژیزا مرتبط است.
چرخهای معیوب
برآورد میشود در سراسر جهان بین ۴۰۰ تا ۵۰۰ میلیون بزرگسال با بیماری انسدادی مزمن ریه زندگی کنند و بیش از ۲۵۰ میلیون نفر هم مبتلا به آسم باشند.
پاسخ نهادهای سلامت به این بار، هزینه اقلیمی خودش را دارد. سازمان بینالمللی غیرانتفاعی «سلامت بدون آسیب» برآورد کرده که خدمات سلامت جهانی حدود ۵ درصد از کل انتشار گازهای گلخانهای جهان را تولید میکنند؛ اگر این خدمات یک کشور بودند، در میان آلایندهترینها قرار میگرفتند.
اگر کاری انجام نشود، پیشبینی میشود انتشارهای بخش سلامت تا سال ۲۰۵۰ به سالانه ۶ گیگاتن برسد؛ معادل با افزودن بیش از یک میلیارد خودرو به جادهها.
بیمارستانها، بهویژه بخشهای مراقبت ویژه (ICU)، سهم بزرگی در این اثر دارند. آنها به ازای هر بیمار از آلایندهترین بخشهای نظام به شمار میآیند، چون انرژی و تجهیزات زیادی مصرف میکنند و حجم بالایی از مواد یکبارمصرف به کار میبرند.
متخصصان تنفسی میگویند کنترل زودهنگام بیماریهای مزمن توسط حرفهایهای نظام سلامت نهتنها برای بیماران خوب است، بلکه برای کوچکتر کردن ردپای اقلیمی بخش سلامت نیز ضروری است.
فیلیپ تیگم از انجمن فرانسوی «سانته رسپیراتوار» میگوید تشخیص زودهنگام همانقدر که اقدام بالینی است، اقدام اقلیمی هم هست.
او گفت: «اگر زودتر شناسایی کنیم، زودتر کنترل میکنیم؛ این برای بیماران خوب است، برای کاهش کربن خوب است و از نظر اقتصادی هم بهصرفه است».
اسپریهای استنشاقی: نمونهای شاخص
یکی از محصولاتی که این دوراهی را بهخوبی نشان میدهد اسپریهای استنشاقی است؛ ابزارهایی که عمدتا برای درمان بیماریهای طولانیمدت ریه مانند COPD و آسم به کار میروند.
رایجترین آنها اسپریهای دوزسنج فشاری (pMDI) هستند؛ افشانههای کوچکی که با گاز، دارو را مستقیما به درون ریهها میرانند.
گازهای پیشران در این اسپریها معمولا هیدروفلوئوروکربنها (HFC) هستند؛ گازهای گلخانهای فلورداری با پتانسیل گرمایش جهانی بالا.
برآوردهای اخیر نشان میدهد اسپریهای فشاری در اروپا سالانه حدود ۴ تا ۵ میلیون تن معادل دیاکسیدکربن و در جهان حدود ۱۶ تا ۱۷ میلیون تن منتشر میکنند؛ یعنی نزدیک به ۰٫۰۳ درصد از کل انتشار گازهای گلخانهای.
سرویس سلامت همگانی بریتانیا برآورد میکند این اسپریها حدود ۳ درصد از ردپای کربنی خود این سرویس را تشکیل میدهند.
هرچند سهم آنها در انتشار جهانی اندک است، اما اعداد بهقدری بزرگ هستند که خدمات سلامت و تولیدکنندگان، کاهش کربن در اسپریها را در اولویت بگذارند؛ از جمله با بازطراحی دستگاههای سنتی برای استفاده از «گازهای سبزتر».
تا کنون تنها یکی از این محصولات نسل جدید به دست بیماران رسیده است: اسپری COPD بازفرمولشده آسترازنکا که استفاده از آن در بریتانیا و اتحادیه اروپا تایید شده است.
این محصول همان سه ماده موثره را دارد و کاربردش مثل مدل قبلی است، اما گاز پیشران از HFA‑134a قدیمی به گاز جدیدی به نام HFO‑1234ze(E) تغییر کرده است.
این تغییر اثر گرمایش این اسپری را نسبت به گاز قبلی حدود ۹۹٫۹ درصد کم میکند؛ یعنی تقریبا هزار برابر کاهش در پتانسیل گرمایش جهانی.
تلاشهای تازه برای کاهش اثرات زیستمحیطی
این شرکت داروسازی بریتانیایی-سوئدی همچنین وعده داده تا سال ۲۰۲۶ انتشارهای خود را ۹۸ درصد کم کند و از اسپریها آغاز کرده است؛ با پرداختن به انتشارهای حوزه ۳ که به زنجیره تامین و استفاده از محصول مربوط میشود.
پابلو پانلا، معاون ارشد بخش بیماریهای تنفسی، به یورونیوز سلامت گفت: «ماموریت داریم روی پیشگیری با شناسایی زودهنگام، تشخیص زودهنگام و درمان زودهنگام کار کنیم تا با استفاده از داروها بیماران را در جامعه در وضعیت کنترل نگه داریم و ظرفیت بیمارستانها را آزاد کنیم؛ ظرفیتی که بهویژه در موقعیتهای حاد پرهزینهتر و بحرانیتر است».
دیگر تولیدکنندگان بزرگ دارو هم وعده دادهاند انتشارهای خود را کم کنند و ردپای زیستمحیطیشان را کوچکتر کنند.
فایزر متعهد شده با اجرای یک برنامه اقلیمی سراسری تا سال ۲۰۴۰ به خنثیسازی کربن برسد؛ جانسن اند جانسن هم همین هدف را برای سال ۲۰۴۵ تعیین کرده است.
کنترل بهتر بیماریهای مزمن یعنی پذیرشهای اورژانسی کمتر و نیاز کمتر به مراقبتهای پرمنبع.
صنعت داروسازی به این میگوید «بیمار سبز»؛ فردی که بیماریاش آنقدر خوب کنترل شده که از عودهای مکرر، بستریشدن و مداخلات پرکربن در امان میماند.
برای صنعت، فناوری فقط بخشی از ماجرا است؛ بخش دیگر این است که آیا مقررات آوردن گزینههای کمکربن به دست بیماران را آسانتر میکند یا سختتر.
پانلا افزود: رکن نهایی، مقرراتی است که از نوآوری حمایت کند؛ بهویژه آنهایی که به کاهش اثرات زیستمحیطی میپردازند.
پانلا گفت: «مقررات باید پذیرنده و تسهیلگر باشند. هرچه مقررات را پیچیدهتر و دستوپاگیرتر کنید، ممکن است حتی اگر فناوری را توسعه دهید، زمان زیادی طول بکشد تا واقعا به دست بیماران برسد».
او درباره مقررات حساس به اقلیم افزود: پرسش این نیست که آیا باید در این مسیر حرکت کند یا نه؛ بلکه این است که چگونه طراحی شود تا صنعت اکوسیستمی پذیرنده داشته باشد، به سرمایهگذاری ادامه دهد و نوآوری به بازار بیاورد.