شکاف ثروت میان سالمندان اروپایی بسیار زیاد است؛ ثروت خالص میانه خانوارهای ۷۴-۶۵ ساله در لوکزامبورگ ۱.۲۲ میلیون یورو است، در لتونی فقط ۳۶۳۰۰ یورو. این ارقام نشان میدهد مسکن، مستمری و حمایت خانوادگی امنیت بازنشستگی را شکل میدهد.
ثروت در دوران بازنشستگی در سراسر اروپا تفاوتهای چشمگیری دارد و استانداردهای زندگی را بسیار فراتر از آنچه صرفا درآمد بازنشستگی میتواند فراهم کند شکل میدهد.
آگهی
آگهی
در برخی کشورها، ثروت خانوارهای سالمند بیش از ۳۰ برابر ثروت خانوارهای سالمند در برخی کشورهای دیگر است؛ موضوعی که نشان میدهد مسکن، مستمریها و حمایت خانوادگی چگونه میتواند امنیت مالی در سالهای پایانی عمر را شکل دهد.
اما ثروتمندترین افراد بالای ۶۵ سال در کدام کشورها زندگی میکنند؟
پیمایش دارایی و مصرف خانوار بانک مرکزی اروپا (HFCS) که در میانه سال ۲۰۲۳ منتشر شد، دادههای مقایسهای درباره ثروت سالمندان ارائه میکند.
در منطقه یورو، ثروت خالص میانه برای خانوارهای ۶۵ تا ۷۴ سال ۱۸۵ هزار و ۳۰۰ یورو است. در ۲۲ کشور اروپایی این رقم از ۳۶ هزار و ۳۰۰ یورو در لتونی تا یک میلیون و ۲۱۹ هزار و ۵۰۰ یورو در لوکزامبورگ متغیر است. (برای مقایسه، ارقام ثروت در همه کشورها از جمله کشورهای خارج از منطقه یورو بر حسب یورو ارائه شده است.)
لوکزامبورگ کاملا یک استثناست. رقم بعدی در مالتا ۳۱۰ هزار یورو است.
بلژیک و ایرلند پیشتاز، جلوتر از فرانسه و آلمان
اگر این دو کشور با کمترین جمعیت در اتحادیه اروپا را کنار بگذاریم، خانوارهای سالمند در بلژیک و ایرلند بیشترین ثروت را دارند. ثروت خالص میانه برای خانوارهای ۶۵ تا ۷۴ سال در بلژیک ۳۰۷ هزار و ۷۰۰ یورو است. ایرلند نیز با ۲۹۶ هزار و ۷۰۰ یورو تقریبا به سطح ۳۰۰ هزار یورو نزدیک است.
فرانسه با ۲۳۲ هزار و ۸۰۰ یورو در رتبه پنجم قرار دارد و آلمان با ۲۳۲ هزار و ۱۰۰ یورو فاصله اندکی با آن دارد. در اسپانیا، ثروت خالص میانه این گروه سنی ۲۰۰ هزار و ۸۰۰ یورو است.
در میان چهار اقتصاد بزرگ اتحادیه اروپا، ایتالیا با ۱۶۸ هزار یورو پایینترین رقم را دارد؛ به این معنا که افراد در سن بازنشستگی در فرانسه و آلمان بیش از ۶۰ هزار یورو ثروت بیشتری از همتایان خود در ایتالیا دارند.
اتریش با ۱۸۸ هزار و ۵۰۰ یورو کمی بالاتر از میانگین منطقه یورو و فنلاند با ۱۷۶ هزار و ۱۰۰ یورو اندکی پایینتر از آن قرار دارد.
هلند در میان کشورهای زیر میانگین
هلند با ۱۳۴ هزار و ۴۰۰ یورو به عنوان کشوری متمایز است که با وجود نظام بازنشستگی بسیار مطلوب، ثروت خانوار نسبتا محدودی در میان افراد بالای ۶۵ سال دارد؛ نکتهای که نشان میدهد درآمد بالای بازنشستگی لزوما به سطح بالای ثروت خصوصی منجر نمیشود.
در عین حال، اسلوونی با ۱۳۸ هزار و ۲۰۰ یورو، یونان با ۱۰۴ هزار و ۳۰۰ یورو، چک با ۱۰۲ هزار و ۹۰۰ یورو و اسلواکی با ۱۰۰ هزار و ۸۰۰ یورو نیز به شکل محسوسی زیر میانگین قرار دارند.
در پایین فهرست، علاوه بر لتونی، پنج کشور دیگر نیز ثروت خالص میانه کمتر از ۱۰۰ هزار یورو برای خانوارهای ۶۵ تا ۷۴ سال دارند: لیتوانی با ۵۱ هزار و ۴۰۰ یورو، مجارستان با ۵۴ هزار و ۴۰۰ یورو، استونی با ۷۳ هزار و ۵۰۰ یورو، کرواسی با ۷۵ هزار و ۹۰۰ یورو و پرتغال با ۹۹ هزار و ۲۰۰ یورو.
ثروت خالص میانه برای خانوارهای ۷۵ سال و بیشتر در منطقه یورو ۱۴۴ هزار و ۴۰۰ یورو است که ۴۰ هزار و ۹۰۰ یورو یا ۲۲ درصد کمتر از خانوارهای ۶۵ تا ۷۴ سال است.
در تقریبا همه کشورهای مورد بررسی، ثروت میانه در میان خانوارهای ۷۵ سال و بیشتر از خانوارهای ۶۵ تا ۷۴ سال کمتر است. لوکزامبورگ و بلژیک تنها استثنا هستند.
در اتریش این رقم ۵۱ درصد و در آلمان ۴۴ درصد کمتر است. در فرانسه، این کاهش تنها ۱۴ درصد است.
عوامل تفاوت میان کشورها
بخش مسئول پیمایش HFCS در گزارشی قبلی یادآوری کرده است که تفاوت در درآمد، ترکیب خانوار، مالکیت مسکن، استفاده از اهرم برای خرید ملک و قیمت مسکن از مهمترین عوامل اختلاف ثروت خالص میان کشورهاست.
رفتار پسانداز فردی و تعامل بلندمدت
پروفسور فابیان پفر از دانشگاه لودویگ ماکسیمیلیان مونیخ و مدیر موسس مرکز بینالمللی مطالعات نابرابری مونیخ استون (منبع به زبان انگلیسی) گفت: «این تفاوتهای بین کشوری یادآور این است که ثروت هرگز فقط نتیجه رفتار پسانداز فردی نیست.»
او اضافه کرد: «این تفاوتها بازتاب تعامل بلندمدت بازارهای مسکن، دولتهای رفاهی، نظامهای بازنشستگی، نهادهای اعتباری، انتقالهای درونخانوادگی و مسیرهای تاریخی دستیابی به مالکیت دارایی است.»
نقش مالکیت مسکن
او خاطرنشان کرد که این ارقام نشان میدهد جوامع اروپایی چگونه به شکلهای متفاوتی انباشت ثروت خصوصی را سازماندهی کردهاند. برای بسیاری از خانوارها، مسکن مهمترین دارایی است.
او افزود: «هر جا خانوارهای سالمند به طور گسترده به مالکیت مسکن دسترسی داشتهاند و از افزایش ارزش ملک بهرهمند شدهاند، ثروت خالص میانه به طور طبیعی بسیار بالاتر به نظر میرسد. در مقابل، هر جا اجارهنشینی رایجتر بوده است، ثروت خالص خصوصی ممکن است کمتر به نظر برسد، حتی اگر سالمندان به شیوههای دیگری تحت حمایت باشند.»
فابیان پفر توضیح داد که برای مثال آلمان و اتریش در دادههای ثروت خالص خانوار اغلب کمتر ثروتمند به نظر میرسند، تا حدی به این دلیل که سهم بیشتری از خانوارها در این کشورها اجارهنشین هستند.
او گفت: «این موضوع به خودی خود به معنای فقیر بودن سالمندان مستاجر نیست، اما به این معناست که بخش کمتری از امنیت اقتصادی آنها در ترازنامههای خانوار به شکل ثروت خصوصی دیده میشود.»
مستمریهای عمومی در محاسبات منظور نشدهاند
در دادههای مربوط به ثروت خالص، ارزش فعلی حقوق مستمری عمومی یا شغلی بازنشستگی منظور نشده است. پفر تاکید کرد که حقوق بازنشستگی از مهمترین منابع اقتصادی برای بسیاری از سالمندان است.
پفر تاکید کرد: «یک نظام بازنشستگی عمومی سخاوتمند میتواند نیاز به انباشت دارایی خصوصی بزرگ برای دوران بازنشستگی را کاهش دهد. از این منظر، ثروت خصوصی کمتر در میان خانوارهای سالمند گاهی میتواند منعکسکننده دولت رفاه قویتر باشد نه امنیت اقتصادی ضعیفتر.»
ثروت خانوادگی هم اهمیت دارد
توبی ولتون، پژوهشگر ارشد در بنیاد بیننسلی، نیز تاکید کرد که نقش ثروت خانوادگی نیز به طور فزایندهای مهم شده است.
با دشوارتر شدن دسترسی به مسکن و مالکیت دارایی تنها از مسیر درآمد، کمک مالی والدین و پدربزرگ و مادربزرگ میتواند نقش فزایندهای در تعیین این که چه کسانی میتوانند در سنین پایینتر ثروت جمع کنند ایفا کند.
او به یورونیوز بیزنس گفت: «این وضعیت نگرانیهایی را درباره برابری فرصت ایجاد میکند، زیرا نتایج اقتصادی هر چه بیشتر تحت تاثیر پیشینه خانوادگی قرار میگیرد تا تلاش فردی.»
ثروت خالص چیست؟
ثروت خالص تفاوت میان کل داراییهای خانوار و کل بدهیهای خانوار است. مجموع داراییها شامل موارد زیر است:
داراییهای واقعی: ارزش محل سکونت اصلی خانوار برای مالکان مسکن، سایر املاک و مستغلات، وسایل نقلیه، اشیای قیمتی مانند جواهرات، آثار هنری و عتیقه، و ارزش کسبوکارهای خوداشتغالی.
داراییهای مالی: سپردهها (حسابهای دیداری و پسانداز)، صندوقهای سرمایهگذاری، اوراق قرضه، سهام، مطالبات خانوار از دیگران، ارزش صندوقهای بازنشستگی اختیاری و بیمههای عمر کامل در مالکیت اعضای خانوار و سایر داراییهای مالی.
کل بدهیها شامل وامهای رهنی با وثیقه محل سکونت اصلی خانوار و سایر املاک در مالکیت خانوار، وامهای غیررهنی (از جمله وامهای اعتباری مصرفی، وامهای خصوصی و سایر وامها)، اضافهبرداشت از حساب بانکی و بدهی کارت اعتباری است.