مجتبی خامنهای در شرایطی که جمهوری اسلامی با فشار اقتصادی بیسابقهای مواجه است، حسین طائب، چهره باسابقه امنیتی و از مدیران اصلی سرکوب اعتراضات ۱۳۸۸، را به فرماندهی بسیج منصوب کرده است؛ آیا این انتصاب نشانه آماده شدن حکومت برای مواجهه با موج تازهای از اعتراضهای مردمی است؟ اما حسین طائب کیست؟
حسین طائب یکی از باسابقهترین چهرههای امنیتی جمهوری اسلامی است؛ روحانیای که از اوایل دهه ۱۳۶۰ وارد سپاه پاسداران انقلاب اسلامی شد، در وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی کار کرد، به سپاه بازگشت، فرمانده بسیج شد و سپس ۱۳ سال ریاست سازمان اطلاعات سپاه را بر عهده گرفت. او در تمام این سالها در نزدیکترین لایههای امنیتی قدرت حضور داشته و نامش با سرکوب اعتراضات، پروندههای امنیتی، بازداشت مخالفان و همچنین برخی مهمترین عملیاتهای اطلاعاتی جمهوری اسلامی گره خورده است.
آگهی
آگهی
بازگشت آقای طائب به فرماندهی بسیج در مرداد ۱۴۰۵، پس از چهار سال دوری از مدیریت مستقیم این نیرو، در شرایطی اتفاق افتاده که جمهوری اسلامی با جنگ و نگرانی از ناآرامی داخلی روبهروست. گروهی از تحلیلگران نیز این انتصاب را بخشی از بازآرایی ساختار امنیتی جمهوری اسلامی در دوره رهبری مجتبی خامنهای ارزیابی کردهاند.
چرا که «بسیج»، نیروی شبهنظامی وابسته به سپاه پاسداران، اگرچه ظاهری داوطلبانه و مردمی دارد و در کارهای امدادی یا امنیتی فعال است، اما از حمایت مالی و امکانات کامل حکومت برخوردار بوده و به عنوان بازوی اصلی حکومت در سرکوب اعتراضات مردمی و کنترل مخالفان نیز استفاده میشود.
حسین طائب از کجا آمد؟
حسین طائب در سال ۱۳۴۲ در تهران به دنیا آمد و پس از تحصیل در حوزههای علمیه تهران، قم و مشهد، در ۱۹ سالگی به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی پیوست. او فعالیت خود را در سپاه منطقه ۱۰ تهران آغاز کرد و بعدها در سپاه قم و خراسان نیز مسئولیت داشت. در جریان جنگ ایران و عراق نیز در ساختار سپاه فعالیت کرد.
درباره نام او نیز نکتهای کمتر شناختهشده وجود دارد. نام شناسنامهای او «حسن» بوده و بنا بر گزارشهای منتشرشده، پس از کشته شدن برادر بزرگترش حسین در جنگ، نام حسین را برای خود انتخاب کرده است. این موضوع در منابع مختلف تکرار شده، هرچند جزئیات زندگی شخصی او به دلیل ماهیت امنیتی فعالیتش بسیار محدود است. آقای طائب در ادامه مسیر خود به یکی از چهرههای مهم حوزه فرهنگی و امنیتی سپاه تبدیل شد و از جمله معاون فرهنگی ستاد مشترک سپاه و فرمانده دانشکده فرهنگی دانشگاه امام حسین بود. او مدتی نیز با دفتر رهبر جمهوری اسلامی ارتباط سازمانی داشت.
انتقاد احمدینژاد به طائب؛ اختلافافکن بود
بخش مهمی از کارنامه امنیتی آقای طائب در وزارت اطلاعات شکل گرفت. او در دهه ۱۳۷۰ در بخش ضدجاسوسی وزارت اطلاعات فعالیت کرد و در مقطعی به سمت معاونت این وزارتخانه رسید.
آقای طائب پس از ترک وزارت اطلاعات به سپاه بازگشت و در بخشهای مختلف این نهاد از جمله حفاظت اطلاعات و حوزه فرهنگی فعالیت کرد. همین جابهجایی میان وزارت اطلاعات و سپاه بعدها به یکی از ویژگیهای مهم کارنامه او تبدیل شد؛ حسین طائب هم ساختار امنیتی دولت را میشناخت و هم ساختار اطلاعاتی سپاه را.
ورود به بسیج در آستانه انتخابات ۱۳۸۸
حسین طائب در سال ۱۳۸۶ به عنوان جانشین فرمانده بسیج منصوب شد و در تیر ۱۳۸۷ فرمانده این نیرو شد. دوره فرماندهی او کوتاه بود، اما با یکی از مهمترین بحرانهای سیاسی جمهوری اسلامی همزمان شد؛ انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۸۸ و اعتراضات گسترده به نتایج انتخابات.
بسیج یکی از نیروهای اصلی جمهوری اسلامی در برخورد با معترضان بود و نقش نیروهای تحت فرمان حسین طائب در سرکوب اعتراضات بعدها در اسناد تحریمهای آمریکا و اتحادیه اروپا نیز ثبت شد.
جمهوری اسلامی بیش از هر زمان دیگری به طائب نیاز دارد
خزانهداری آمریکا در سال ۲۰۱۰ اعلام کرد نیروهای تحت فرمان آقای طائب در ضربوشتم، قتل و بازداشت خودسرانه معترضان نقش داشتهاند. اتحادیه اروپا نیز یک سال بعد او را به دلیل نقش در نقض حقوق بشر تحریم کرد.
در شرایطی که حافظه جامعه ایران هنوز سرکوب خونین اعتراضات دیماه ۱۴۰۴ را از یاد نبرده و برخی تحلیلگران نسبت به احتمال شکلگیری موج تازهای از اعتراضات هشدار میدهند، بهکارگیری حسین طائب در راس بسیج میتواند به تقویت توان امنیتی و سرکوبگرانه جمهوری اسلامی برای مواجهه با اعتراضات احتمالی کمک کند. آقای طائب با سالها تجربه در مدیریت نهادهای امنیتی و برخورد با اعتراضات، اکنون در مقطعی به بسیج بازگشته که حکومت بیش از هر زمان دیگری به حفظ و تقویت ظرفیتهای کنترل داخلی نیاز دارد.
سازمان اطلاعات سپاه؛ مهمترین دوره قدرت طائب
چند ماه پس از انتخابات ۱۳۸۸، ساختار اطلاعاتی سپاه به سازمانی مستقلتر و قدرتمندتر تبدیل شد و حسین طائب به عنوان نخستین رئیس سازمان اطلاعات سپاه منصوب شد.
او از سال ۱۳۸۸ تا تیر ۱۴۰۱، حدود ۱۳ سال، این سمت را در اختیار داشت؛ دورهای طولانی که او را به یکی از ماندگارترین مدیران امنیتی جمهوری اسلامی تبدیل کرد.
در این دوره سازمان اطلاعات سپاه به یکی از مهمترین بازیگران امنیت داخلی جمهوری اسلامی تبدیل شد و در بسیاری از پروندههایی که پیشتر اغلب در حوزه وزارت اطلاعات قرار داشت، وارد شد.
بازداشت فعالان سیاسی و مدنی، روزنامهنگاران، فعالان محیط زیست و اتباع دو تابعیتی از جمله پروندههایی بود که سازمان اطلاعات سپاه در آنها نقش داشت. دیدهبان حقوق بشر نیز از تشدید برخورد دستگاههای امنیتی جمهوری اسلامی با شهروندان دو تابعیتی و اتباع خارجی در همین دوره گزارش داده است.
به این ترتیب، دوره ریاست آقای طائب را میتوان دوره تثبیت سازمان اطلاعات سپاه به عنوان یکی از اصلیترین نهادهای امنیتی جمهوری اسلامی دانست؛ نهادی که در بسیاری از پروندهها عملا در کنار یا در رقابت با وزارت اطلاعات عمل میکرد.
پرونده آمدنیوز؛ نمایش قدرت اطلاعات سپاه
یکی از مهمترین عملیاتهای سازمان اطلاعات سپاه در دوره ریاست حسین طائب، پرونده روحالله زم بود؛ چهره مخالف جمهوری اسلامی که به فرانسه پناهنده شده بود و فعالیت رسانهای میکرد.
زم، مدیر کانال تلگرامی آمدنیوز، در سال ۱۳۹۸ در عملیاتی که سپاه آن را یک عملیات اطلاعاتی پیچیده معرفی کرد، به ایران منتقل و بازداشت شد. او بعدا اعدام شد.
پرونده آمدنیوز تنها یک عملیات علیه یک مخالف خارج از کشور نبود؛ این پرونده نشان داد سازمان اطلاعات سپاه در دوره طائب علاوه بر کنترل و سرکوب داخلی، به عملیات اطلاعاتی علیه مخالفان خارج از کشور نیز توجه ویژه دارد. گزارشها و تحلیلهای آن دوره، آمدنیوز را یکی از نقاط مهم رقابت میان سازمان اطلاعات سپاه، وزارت اطلاعات، دولت روحانی و جریانهای نزدیک به احمدینژاد توصیف کردهاند.
طائب و احمدینژاد؛ «پروندهسازی» میکرد
رابطه حسین طائب با محمود احمدینژاد پیچیدهتر از یک اختلاف ساده میان دولت و سپاه بود. در سالهای ابتدایی ریاست جمهوری محمود احمدینژاد، حسین طائب از جمله چهرههایی بود که در ساختار امنیتی جمهوری اسلامی به قدرت رسید. اما با تشدید اختلافات میان دولت محمود احمدینژاد و بخشهایی از سپاه و نهادهای امنیتی، نام آقای طائب نیز وارد این منازعه شد.
محمود احمدینژاد در سال ۱۳۹۷ در سخنانی علنی، حسین طائب را به «پروندهسازی» متهم کرد و گفت او در وزارت اطلاعات کنار گذاشته شده بود اما بعد در جای دیگری با اختیارات گسترده به کار گرفته شد.
از سوی دیگر، سازمان اطلاعات سپاه در سالهای پایانی دولت احمدینژاد و پس از آن در پروندههای مربوط به شماری از نزدیکان رئیسجمهور سابق و جریان موسوم به «انحرافی» نقش داشت.
بنابراین، اختلاف حسین طائب و محمود احمدینژاد را میتوان بخشی از نزاع بزرگتر بر سر نفوذ دولت، سپاه و نهادهای امنیتی در ساختار قدرت جمهوری اسلامی دانست.
طائب و دولت روحانی؛ رقابت دو دستگاه امنیتی
در دوره حسن روحانی، اختلاف اصلی بیش از آنکه شخصی میان حسن روحانی و حسین طائب باشد، به رقابت میان دو دستگاه امنیتی بازمیگشت؛ وزارت اطلاعات دولت و سازمان اطلاعات سپاه.
سازمان اطلاعات سپاه در پروندههای مختلف علیه نزدیکان دولت روحانی فعال بود. پرونده حسین فریدون، برادر حسن روحانی (فریدون)، رئیسجمهور وقت، یکی از شناختهشدهترین نمونههاست.
همزمان، سازمان اطلاعات سپاه در بازداشت و پروندهسازی علیه شماری از فعالان محیط زیست، روزنامهنگاران و اتباع دو تابعیتی نقش داشت. این پروندهها در دورهای به یکی از نقاط اصلی اختلاف میان دولت حسن روحانی و نهادهای امنیتی خارج از دولت تبدیل شد.
در نتیجه، حسین طائب در دوره حسن روحانی فقط رئیس یک سازمان اطلاعاتی نبود؛ او نماینده یکی از قدرتمندترین نهادهای امنیتی جمهوری اسلامی بود که در بسیاری از حوزههایی که دولت حسن روحانی میخواست در آنها اختیار بیشتری داشته باشد، نفوذ داشت.
رابطه طائب و مجتبی خامنهای
یکی از مهمترین بخشهای کارنامه حسین طائب، ارتباط قدیمی او با مجتبی خامنهای است. این ارتباط به سالهای جنگ ایران و عراق و حضور آنها در ساختار گردان حبیب از لشکر ۲۷ محمد رسولالله سپاه پاسداران بازمیگردد. این نسل از نیروهای سپاه بعدها در بخشهای مختلف سیاسی، نظامی و امنیتی جمهوری اسلامی به قدرت رسیدند و شبکهای از روابط شخصی و سازمانی میان آنها شکل گرفت. گزارشهایی درباره ارتباط حسین طائب با این حلقه و افراد نزدیک به مجتبی خامنهای طی سالهای گذشته منتشر شده است.
اهمیت این رابطه امروز بیشتر شده است، زیرا حسین طائب پس از کنار رفتن از ریاست اطلاعات سپاه، از ساختار قدرت حذف نشد و اکنون در نخستین ماههای رهبری مجتبی خامنهای دوباره به رأس بسیج بازگشته است.
گزارشهای منتشرشده در روزهای اخیر نیز حسین طائب را یکی از چهرههای قدیمی و مورد اعتماد حلقه نزدیک به رهبر جدید معرفی کردهاند.
یک شکست مهم؛ چرا طائب در سال ۱۴۰۱ کنار گذاشته شد؟
در ۲ تیر ۱۴۰۱، محمد کاظمی جایگزین حسین طائب در ریاست سازمان اطلاعات سپاه شد و آقای طائب به عنوان مشاور فرمانده کل سپاه منصوب شد.
این جابهجایی در شرایطی رخ داد که مجموعهای از عملیاتهای منتسب به اسرائیل، از نفوذ در مراکز حساس گرفته تا ترور محسن فخریزاده، از مدیران پروژههای هستهای ایران و عملیات علیه نیروهای امنیتی و نظامی، توان دستگاه ضدنفوذ جمهوری اسلامی را زیر سوال برده بود.
همچنین در همان مقطع، یک عملیات منتسب به ایران برای هدف قرار دادن شهروندان اسرائیلی در ترکیه با شکست مواجه شد و موضوع به یکی از نقاط فشار امنیتی بر تهران تبدیل شد. گزارشهای آن زمان، این مجموعه ناکامیها را در کنار برکناری حسین طائب قرار دادند. با این حال باید این نکته را مد نظر قرار داد که سپاه هیچگاه به طور رسمی اعلام نکرد که این عملیاتها دلیل برکناری آقای طائب بودهاند. نکته دیگر اینکه او بلافاصله به عنوان مشاور فرمانده کل سپاه منصوب شد و در ساختار قدرت باقی ماند.
تحریم و کارنامه سرکوب
حسین طائب به دلیل نقش خود در سرکوب مخالفان و معترضان، از سوی آمریکا و اتحادیه اروپا تحریم شده است.
آمریکا در سال ۲۰۱۰ نیروهای تحت فرمان او را به مشارکت در ضربوشتم، قتل و بازداشت خودسرانه معترضان متهم کرد و اتحادیه اروپا نیز در سال ۲۰۱۱ او را به دلیل نقض حقوق بشر تحریم کرد.
اما کارنامه امنیتی طائب تنها به سال ۱۳۸۸ محدود نمیشود. در دوره ۱۳ ساله ریاست او بر سازمان اطلاعات سپاه، این سازمان در پروندههای متعدد علیه مخالفان، روزنامهنگاران، فعالان مدنی، فعالان محیط زیست و اتباع دو تابعیتی حضور داشت. به همین دلیل، نام آقای طائب را نمیتوان از تاریخچه گسترش نقش سازمان اطلاعات سپاه در کنترل سیاسی و اجتماعی داخل ایران جدا کرد.
بازگشت به بسیج؛ چرا این انتصاب مهم است؟
حسین طائب اکنون بار دیگر فرمانده بسیج شده است؛ همان نیرویی که در سال ۱۳۸۸، زمانی که او فرمانده آن بود، یکی از ارکان اصلی سرکوب جنبش سبز، جنبش معترض به نتایج انتخابات ریاست جمهوری، محسوب میشد.
اما اهمیت انتصاب جدید فقط به سابقه او در سال ۱۳۸۸ محدود نیست. آقای طائب اکنون پس از چهار دهه فعالیت در ساختارهای امنیتی، اطلاعاتی و نظامی جمهوری اسلامی، با تجربهای متفاوت از سالهای نخست فعالیتش به بسیج بازگشته است.
او تجربه وزارت اطلاعات را دارد، تجربه ضدجاسوسی دارد، در حفاظت اطلاعات سپاه فعالیت کرده، فرمانده بسیج بوده و ۱۳ سال سازمان اطلاعات سپاه را اداره کرده است. چنین سابقهای او را به یکی از معدود چهرههای جمهوری اسلامی تبدیل میکند که تقریبا تمام لایههای مهم دستگاه امنیتی کشور را از نزدیک تجربه کرده است.
از سوی دیگر، حکم جدید رهبر جمهوری اسلامی به طائب فقط به فرماندهی بسیج محدود نشده است. در دستور انتصاب او بر تقویت «شبکه اطلاعات مردمی» بسیج، آموزش و استفاده از فناوریهای جدید تاکید شده است؛ موضوعی که نشان میدهد ماموریت امنیت داخلی در این دوره برای بسیج اهمیت ویژهای پیدا کرده است.
بسیج؛ بازوی نظامی یا شبکه کنترل اجتماعی؟
بسیج در جمهوری اسلامی تنها یک نیروی نظامی ذخیره نیست. این سازمان شبکهای گسترده در محلهها، مساجد، دانشگاهها، ادارات و دیگر نهادهای اجتماعی دارد و حکومت در مقاطع مختلف از آن برای بسیج هواداران، کنترل اجتماعی و برخورد با اعتراضات استفاده کرده است.
به همین دلیل، انتخاب فردی با سابقه طولانی در اطلاعات و ضدجاسوسی برای فرماندهی بسیج اهمیت ویژهای دارد؛ بهخصوص زمانی که در حکم او بر گسترش شبکه اطلاعاتی مردمی و استفاده از فناوری تاکید شده است.
در چنین شرایطی، بازگشت حسین طائب را میتوان بخشی از امنیتیتر شدن نقش بسیج دانست؛ به ویژه آنکه رسانههای معتبر بینالمللی نیز انتصاب او را در ارتباط با نگرانی حکومت از دو جبهه، یعنی رویارویی خارجی و ناآرامی داخلی، تحلیل کردهاند.
طائب؛ مدیری که از هسته قدرت حذف نشد
مسیر چهار دههای آقای طائب یک ویژگی روشن دارد؛ او بارها از یک موقعیت به موقعیت دیگر منتقل شده، اما از هسته امنیتی قدرت خارج نشده است.
از سپاه در دهه ۶۰ به وزارت اطلاعات رفت، سپس به سپاه بازگشت؛ در آستانه انتخابات ۱۳۸۸ فرمانده بسیج شد؛ پس از آن ریاست سازمان اطلاعات سپاه را در اختیار گرفت و ۱۳ سال یکی از قدرتمندترین مدیران امنیتی کشور بود. در سال ۱۴۰۱، پس از کنار رفتن از اطلاعات سپاه، به جای خروج از ساختار قدرت به عنوان مشاور فرمانده کل سپاه منصوب شد و اکنون دوباره به راس بسیج بازگشته است.
در این مسیر، عملیات معطوف به نتیجهای مانند دستگیری روحالله زم، مدیر کانال آمدنیوز در پرونده او ثبت شده و هم شکستهای سنگینی مانند نفوذهای اطلاعاتی و عملیاتهای منتسب به اسرائیل در سالهای پایانی ریاستش بر سازمان اطلاعات سپاه.
به همین دلیل، حسین طائب را نمیتوان صرفا یک فرمانده سابق اطلاعات سپاه دانست. او محصول و در عین حال یکی از سازندگان ساختار امنیتی جمهوری اسلامی است؛ چهرهای که از وزارت اطلاعات و سپاه تا بسیج، در نقاط مختلف این ساختار حضور داشته و در مهمترین دورههای سرکوب سیاسی جمهوری اسلامی نقش داشته است.
انتصاب معنادار؛ نقش طائب در سرکوب اعتراضات در اسناد رسمی آمریکا و اروپا ثبت شده
اکنون بازگشت او به فرماندهی بسیج، آن هم در نخستین ماههای رهبری مجتبی خامنهای، بیش از یک جابهجایی اداری به نظر میرسد. این انتصاب دستکم نشان میدهد که رهبری جدید جمهوری اسلامی برای مدیریت فضای داخلی، به چهرهای اعتماد کرده که سابقهاش مستقیما با اطلاعات، کنترل امنیتی و سرکوب اعتراضات گره خورده است.
آنچه بیش از هر چیز دیگر مشخص است اینکه حکومت در راس سازمان بسیج، فردی را قرار داده که بخش عمده کارنامهاش را در دستگاه اطلاعاتی و امنیتی جمهوری اسلامی گذرانده و نقش او در سرکوب اعتراضات نیز در اسناد رسمی تحریمهای آمریکا و اتحادیه اروپا ثبت شده است. همین سابقه، انتصاب او را به یک انتخاب کاملا معنادار در ساختار امنیتی جمهوری اسلامی تبدیل میکند.