برای مدت زیادی این تصور وجود داشت که راهحلهای بحران اقلیم و طبیعت دستنیافتنی است. این پژوهش جدید این افسانه را برای همیشه فرومیریزد.
جهان در معرض خسارتهای جبران ناپذیر است زیرا اتکای ما به سوختهای فسیلی گرمکن سیاره، بوم نظامها را به سوی نقاط واژگونی فاجعه بار اقلیم سوق میدهد.
آگهی
آگهی
گزارش تازه برنامه محیط زیست سازمان ملل (UNEP) هشدار داده که افزایش دمای جهانی به احتمال زیاد ظرف چند سال آینده از ۱.۵ درجه سانتیگراد فراتر میرود و از حدی که در توافقنامه الزام آور اقلیمی پاریس تعیین شده عبور میکند.
این وضعیت بخش زیادی از تخریب محیط زیست که جهان طبیعی هم اکنون با آن روبهرو است را شتاب میدهد، از کوچک شدن یخسارها گرفته تا بالا آمدن سطح دریاها و «کاهش بیسابقه» صخرههای مرجانی و جنگلهای بارانی.
برنامه محیط زیست سازمان ملل اعلام کرده است: «اگر بالای ۱.۵ درجه سانتیگراد بمانیم، هیچ نتیجه خوبی در کار نخواهد بود» و تاکید کرده که دولتها باید تمرکز خود را بر این بگذارند که این فراتر رفتن تا حد ممکن کوچک و کوتاهمدت باشد.
با این حال، پژوهش شاخص تازهای که جایزه Earthshot و دانشگاه اکستر انجام دادهاند ۵۱ راهحل را معرفی کرده که میتواند در پنج سال آینده «تحولی سریع و دگرگونکننده» برای ترمیم سیاره به راه بیندازد. از میان این ۵۱ راهحل، پنج خوشه اولویتدار یا همان Earthshotها شناسایی شده است.
پس از ثبت داغترین اوت تاریخ، که با ژوئیه ۲۰۲۳ برابری میکند، و در حالی که یک ال نینوی قوی در سراسر اقیانوس آرام در حال شکلگیری است، پژوهشگران میگویند این مطالعه «دستورکار تازه و یکپارچهای برای اقدام مثبت» ارائه میکند.
پروفسور تیم لنتون، رئیس کرسی تغییر اقلیم و علم سامانه زمین در دانشگاه اکستر، میگوید: «برای معکوس کردن خسارت به بومنظامها پیش از آنکه خیلی دیر شود، باید نقاط واژگونی مثبت را فعال کنیم؛ جاهایی که پیشرفت روی خودش بنا میشود، با گسترش مقیاس هزینهها کاهش مییابد و روند احیا خودپیشران میشود.»
انرژی پاک به عنوان «آبشار اصلی»
انرژیهای تجدیدپذیر مانند خورشیدی و بادی در بسیاری از بازارها از پیش از نقاط واژگونی مثبت عبور کردهاند و برای پایان دادن به وابستگی به سوختهای فسیلی ضروری هستند.
سال گذشته سهم برق خورشیدی و بادی از برق اتحادیه اروپا به رکورد ۳۰ درصد رسید و برای نخستین بار در آمارها از تولید برق فسیلی پیشی گرفت. در همین دوره، تولید برق خورشیدی در اتحادیه اروپا به رکورد ۳۶۹ تراواتساعت رسید که نسبت به ۲۰۲۵ بیست درصد افزایش داشت.
پیشبینی میشود تنها برق خورشیدی تا سال ۲۰۳۰ هر سال ۱۵۴ میلیون تن از انتشار معادل دیاکسیدکربن در اتحادیه اروپا بکاهد؛ رقمی که برابر است با کل انتشار گازهای گلخانهای هلند در سال ۲۰۲۳.
این گزارش میگوید: «از آنجا که برق پاک همزمان راه را برای حملونقل برقی، پمپهای حرارتی، صنعت پاک و هوای پاک باز میکند، این پرنفوذترین گذار در میان هر پنج Earthshot است.»
در این گزارش آمده است: «محدودیتهای اصلی اکنون توسعه شبکه برق، اصلاح فرایند صدور مجوزها و شکاف سرمایهگذاری در انرژی پاک در جنوب جهانی است.»
با وجود آنکه ۶۰ درصد از بهترین منابع خورشیدی جهان در آفریقا قرار دارد، این قاره کمتر از دو درصد سرمایهگذاری جهانی در انرژی پاک را جذب میکند.
برخی از بزرگترین اقتصادهای قاره، مانند آفریقای جنوبی، مراکش و نیجریه، هماکنون در حال سرعتبخشیدن به برنامههای خود برای توسعه بیشتر ظرفیت تولید داخلی پنلهای خورشیدی هستند تا وابستگی به واردات چینی را که در حال حاضر بر بازار جهانی مسلط است کاهش دهند.
مراکش تولید خود را به حدود یک گیگاوات در سال دو برابر کرده است. آفریقای جنوبی ظرفیت مشابهی را حفظ کرده و مصر نیز پروژههای در مقیاس گیگاوات را وارد مدار میکند.
بنجامین کلارک، مدیر سیاستگذاری در انجمن صنعت خورشیدی آفریقا، به خبرگزاری آسوشیتدپرس میگوید: «چند سال پیش تولید محلی تجهیزات خورشیدی در هیچ نقطهای از آفریقا تقریبا روی میز نبود.»
او اضافه میکند: «اکنون این بخش به یکی از ارکان شناختهشده سیاست صنعتی و توسعه اقتصاد سبز تبدیل میشود.»
پختوپز پاک و انرژی پاک در خانهها
با وجود رونق انرژی پاک، حدود ۲.۱ میلیارد نفر هنوز برای پختوپز به سوختهای جامد متکی هستند.
این بزرگترین منبع آلودگی هوای داخل ساختمان و یکی از منابع عمده «کربن سیاه» است که در زبان روزمره همان دوده نامیده میشود.
گزارش تصریح میکند: «پختوپز پاک در چندین بازار به نقطه واژگونی نزدیک شده است، زیرا کسبوکارهای خورشیدی پرداخت در ازای مصرف و طرحهای پختوپز پاک در شرق و جنوب آفریقا در حال گسترش هستند.»
در این گزارش آمده است: «در آمریکای لاتین و بخشهایی از آسیا، گذار به گاز مایع (LPG) تا حد زیادی کامل شده و مزایای بهداشتی گستردهای برای میلیونها نفر به همراه داشته است.»
چگونه مناطق حفاظتشده دریایی به «سامانههای خودتقویتکننده» تبدیل میشوند
پژوهشگران تاکید میکنند که حفاظت اقیانوسی خوب طراحیشده و بهخوبی اجراشده در سالهای اخیر به «ترمیم قابلمشاهده» ذخایر ماهی و تنوع زیستی منجر شده است.
گزارش تصریح میکند: «با بهرهمند شدن جوامع از ثمرات حفاظت دریایی، مناطق حفاظتشده گسترش یافته و پیشرفت شتاب گرفته است.»
در ادامه میافزاید: «به این ترتیب، امنیت غذایی جوامع ساحلی و تابآوری اقلیمی تقویت شده است؛ نمونههایی مانند پارک دریایی صخره بزرگ مرجانی در استرالیا.»
اوایل امسال، پیمان آبهای آزاد که مدتها انتظارش میرفت لازمالاجرا شد؛ اقدامی که به گفته کارشناسان یک «نقطه عطف تاریخی» برای حفاظت جهانی از اقیانوسها به شمار میرود.
اصطلاح آبهای آزاد معمولا برای توصیف همه مناطقی به کار میرود که خارج از صلاحیت ملی هستند، از جمله بستر دریا و ستون آب (بخش عمودی آب از سطح تا عمق). این محدوده در عمل همان آبهای بینالمللی است که بیش از دوسوم اقیانوسهای ما و نزدیک به ۵۰ درصد سطح سیاره را پوشش میدهد.
آبهای آزاد که روزگاری بیحاصل و خالی از حیات تصور میشد، اکنون از دید دانشمندان یکی از بزرگترین ذخایر تنوع زیستی روی زمین به شمار میرود و نقشی مهم در تنظیم اقلیم و پشتیبانی از چرخههای «حیاتی» کربن و آب ایفا میکند.
با این حال، فعالیتهای انسانی برای آبهای آزاد به معضلی روزافزون تبدیل شده است. ائتلاف آبهای آزاد (HSA) هشدار میدهد که روشهای مخرب صید مانند ترال کف و ماهیگیری غیرقانونی به حیات دریایی در آبهای آزاد آسیب میرساند، همراه با مسائلی چون آلودگی پلاستیکی و شیمیایی، استخراج معادن در بستر دریا و اسیدی شدن اقیانوس ناشی از گرم شدن جهانی.
این پیمان اکنون به این معناست که کشورها میتوانند شبکهای به همپیوسته از مناطق حفاظتشده دریایی در آبهای آزاد (MPA) ایجاد کنند؛ مناطقی که در صورت عدم دستیابی به اجماع، میتوان با رایگیری آنها را تصویب کرد. این سازوکار مانع از آن میشود که یک کشور بهتنهایی ایجاد مناطق حفاظتشده را متوقف کند.
این پیمان همچنین از طریق توسعه ظرفیت و انتقال فناوریهای دریایی، کشورهای در حال توسعه را پشتیبانی میکند تا توان بیشتری برای طراحی، اجرا، پایش و مدیریت مناطق حفاظتشده آینده در آبهای آزاد به دست آورند.
«دروازهبانان» جنگلزدایی در مناطق گرمسیری
مطالعات متعدد نشان داده است که افزایش تقاضای جهانی برای گوشت، بهویژه گوشت گاو، یکی از نیروهای محرک اصلی نابودی جنگلهای بارانی آمازون است.
پژوهشی (منبع به زبان انگلیسی) که اوایل امسال در دانشگاه منچستر انجام شد نشان میدهد تا ۸۰ درصد زمینهای جنگلی که پاکسازی میشوند به مرتع دام تبدیل میشود، در حالی که خلأها در نظارت بر زنجیره تامین اجازه میدهد جنگلزدایی ادامه یابد.
گزارش «نقاط واژگونی مثبت» هشدار میدهد که زنجیرههای تامین جهانی متمرکز برای گوشت گاو، سویا (که اغلب برای تغذیه دام به کار میرود)، روغن نخل، چوب، کاکائو و قهوه، شمار اندکی از خریداران و تامینکنندگان مالی را به «دروازهبانان جنگلزدایی در مناطق گرمسیری» تبدیل کرده است.
با این حال، قوانینی مانند مقررات جنگلزدایی اتحادیه اروپا که «تضمین میکند محصولاتی که شهروندان اتحادیه اروپا مصرف میکنند به جنگلزدایی یا تخریب جنگلها در هیچ نقطه جهان دامن نزند» میتواند تغییری چشمگیر ایجاد کند بهویژه اگر باعث شود دیگر واردکنندگان بزرگ مانند چین، بریتانیا و ایالات متحده نیز در سطح بازار رویکرد خود را تغییر دهند.
چگونه میتوان به نقاط واژگونی مثبت رسید
پژوهشگران تاکید دارند که ایجاد شرایط درست برای رسیدن هر حوزه راهحل به نقطه واژگونی حیاتی است و سه پیششرط را که در همه Earthshotها لازم است برمیشمارند: مقرونبهصرفهبودن، دسترسیپذیری و جذابیت.
گزارش همچنین میگوید پنج Earthshot «پیوندهای عمیقی» با یکدیگر دارند و اغلب در یک سامانه، شرایط، زیرساختها و ریسکهای مشترکی را سهیم هستند.
برای مثال، رونق برق پاک میتواند نقاط واژگونی مثبت را در هر پنج Earthshot تسریع کند، در حالی که موانعی مانند نبود سرمایهگذاری در جنوب جهانی میتواند پیشرفت را در مناطقی که بیش از همه به آن نیاز دارند متوقف کند.
جیسون ناف، مدیرعامل جایزه Earthshot، میگوید: «برای مدت طولانی این احساس وجود داشت که راهحلهای بحرانهای اقلیم و طبیعت دستنیافتنی است. این پژوهش تازه این تصور را برای همیشه از میان برمیدارد.»
او اضافه میکند: «این پژوهش سرنوشتساز به ما دلایل تازهای برای امیدواری میدهد. این نقشه راهی است برای تبدیل جاهطلبی به اقدام تا سیاره ما را در مسیر ترمیم سریع قرار دهد.»