تحقیقات نشان داده که فناوری جذب و ذخیره کربن از نظر فنی نامطمئن و بسیار پرهزینه است.
دی اکسید کربنی که از یک کارخانه تولید کود شیمیایی در هلند منتشر میشود، قرار است در زیر بستر دریا در نروژ ذخیره شود؛ اقدامی که مالکان این کارخانه آن را «بزرگترین پروژه تجاری جذب و ذخیره کربن (CCS) در اروپا» توصیف میکنند.
آگهی
آگهی
این واحد تولید آمونیاک و کود شیمیایی در مراسم افتتاحیهای که این هفته برگزار شد اعلام کرد سالانه ۸۰۰ هزار تن دی اکسید کربن را جذب میکند، آن را به حالت مایع در میآورد و با کشتی به نروژ میفرستد.
کمیسیون اروپا که هزینه این پروژه را تامین کرده است، مشتاق بود روی این سرمایهگذاری تاکید کند؛ به همین دلیل کمیسر اقلیم، صفر خالص و رشد پاک در کنار نخستوزیران هر دو کشور در مراسم افتتاح حضور داشت.
کمیسیون میگوید کارخانه اسلیوسکیل که توسط شرکت شیمیایی نروژی یارا اداره میشود یک «سرمایهگذاری راهبردی» است، اما مخالفان معتقدند این طرح «میلیاردها یورو از پول مالیاتدهندگان را برای تامین مالی یک انحراف خطرناک به خطر میاندازد؛ انحرافی که اقدام برای مقابله با تغییرات اقلیمی را به تعویق میاندازد».
با توجه به این که CCS یکی از بحثبرانگیزترین موضوعها در سیاستهای اقلیمی است، در این گزارش به سراغ واقعیتهای مربوط به جذب کربن و این میرویم که اتحادیه اروپا چگونه به تامین مالی این فناوری آزمایشی رسید.
جذب و ذخیره کربن چیست؟
جذب و ذخیره کربن (CCS) به مجموعه فناوریهایی گفته میشود که برای جلوگیری از ورود دی اکسید کربن به جو از ابتدا، و یا خارج کردن آن پس از انتشار طراحی شدهاند.
همان طور که در کارخانه اسلیوسکیل انجام میشود، در اغلب پروژهها از یک ماده مایع برای حذف شیمیایی دی اکسید کربن تولیدشده در فرآیند استفاده میکنند؛ سپس این گاز به حالتی شبیه مایع فشرده و معمولا از طریق خط لوله به محل ذخیرهسازی منتقل میشود. در آن مرحله یا در اعماق زیرزمین ذخیره میشود یا به محصولاتی مانند مصالح ساختمانی یا سوخت مصنوعی fuel تبدیل میشود. در حالت دوم، این فناوری با عنوان CCUS شناخته میشود که در آن حرف U مخفف «استفاده» است.
طبق دادههای نشریه تخصصی تغییرات اقلیمی Carbon Brief (منبع به زبان انگلیسی) تا فوریه ۲۰۲۶، در جهان ۷۵ پروژه فعال CCS وجود داشت. به گفته پایگاه داده آژانس بینالمللی انرژی (منبع به زبان انگلیسی) تقریبا همه این پروژهها در محل استخراج و فرآوری سوختهای فسیلی قرار دارند. در مجموع این پروژهها سالانه ۶۲.۵ میلیون تن دی اکسید کربن را جذب میکنند؛ رقمی که معادل ۰.۲ درصد از کل انتشار جهانی در سال ۲۰۲۵ است.
سواین تور هلستر، مدیرعامل یارا، در بیانیهای گفت: «تاسیسات جذب کربن در اسلیوسکیل نشان میدهد کربنزدایی در مقیاس صنعتی، همین امروز هم امکانپذیر است»، اما در عمل، حجم انتشارهایی که تاکنون به این روش کاهش یافته، در مقایسه با اقیانوس انتشار جهانی، تنها قطرهای بسیار ناچیز است.
موسسه غیرانتفاعی آمریکایی «موسسه اقتصاد انرژی و تحلیل مالی» (IEEFA) مطالعات عمیقی درباره CCS انجام داده است. اندرو رید، تحلیلگر مالی انرژی در این موسسه، میگوید: «با وجود حمایت سیاسی و مالی گستردهای که طی سه تا چهار سال گذشته از CCS شده، این فناوری همچنان از نظر فنی نامطمئن، بسیار پرهزینه و وابسته به یارانههای عظیم است تا بتواند از مرحله امکانسنجی به ساخت و بهرهبرداری برسد».
CCS: در خدمت صنعت سوختهای فسیلی برای استخراج و فروش بیشتر نفت و گاز
برای درک کاربردهای این فناوری، باید دانست که فناوری جذب کربن از کجا آغاز شده است. به نوشته Carbon Brief، این فناوری «در اوایل دهه ۱۹۷۰ ابتدا در چاههای نفت ایالات متحده و کانادا با هدف «افزایش برداشت نفت» به کار گرفته شد. در این روش دی اکسید کربن جذبشده به درون چاههای تخلیهشده تزریق میشود؛ فرآیندی که هم گاز را ذخیره میکند و هم به استخراج نفت بیشتر کمک میکند». این کاربرد، تا امروز مهمترین استفاده از جذب کربن در جهان است و سهچهارم ظرفیت موجود به آن اختصاص دارد.
به این ترتیب، به نوشته Carbon Brief «بخش عمده دی اکسید کربنی که امروز جذب و استفاده میشود در عمل به صنعت سوختهای فسیلی کمک میکند تا نفت و گاز بیشتری استخراج و عرضه کند».
چطور شد که اتحادیه اروپا هزینه جذب و ذخیره کربن را تامین میکند؟
یکی از استدلالهای قدیمی مخالفان CCS این است که این فناوری به آلایندهها اجازه میدهد به جای کاهش انتشار گازهایی که با سرعتی نگرانکننده سیاره را گرم میکند، به آلودگی خود ادامه دهند.
ریچل کنرلی، مسئول ارشد کارزار بینالمللی جذب کربن در مرکز حقوق بینالملل محیطزیست (CIEL)، میگوید: «همه پروژههای جذب و ذخیره کربن یک مشکل مشترک دارند: این که توجه و منابع را از کاهش انتشار در مبدأ منحرف میکنند و به صنایع آلایندهای مانند تولید کود شیمیایی مجوز میدهند که به آلودگی ادامه دهند».
بلن بالانیا، پژوهشگر و فعال سازمان دیدهبان اروپا شرکتی (Corporate Europe Observatory یا CEO)، ۲۵ سال است که لابیگری صنعت سوختهای فسیلی را دنبال میکند. او در سالهای اخیر بر لابیگری صنعت CCS تمرکز کرده است. نتیجه مذاکرات سالانه اقلیمی سازمان ملل (COP) بهخوبی تحت تاثیر لابیگران صنعتی است. بالانیا دریافته است که حدود ۵۰۰ لابیگر حوزه CCS در نشست COP29 در سال ۲۰۲۴ حضور داشتند. یک سال پیش از آن، در COP28، حامیان CCS (که عمدتا به صنایع سوخت فسیلی وابستهاند) موفق شدند درج عبارت «فناوریهای کاهش و حذف» را در توافق نهایی به دست آورند.
با اشاره به صنایع سوخت فسیلی، بالانیا میگوید: «وقتی به دستور کار نگاه میکنید، همیشه راههای فرار برای ادامه کسبوکار است. این همان جایی است که آنها وقتی تحت فشار قرار میگیرند به آن پناه میبرند؛ زمانی که آگاهی و پذیرش درباره تغییرات اقلیمی و نقش آنها در آن افزایش یافته و میدانند که باید کربنزدایی کنند».
تایید CCS در توافقهای کنفرانسهای سالانه COP، احتمالا به مشروعیت یافتن این فناوری در محافل سیاسی اتحادیه اروپا کمک کرده است. مجمع CCUS (که اکنون «مجمع مدیریت کربن صنعتی» یا ICM نام دارد) که در سال ۲۰۲۱ توسط کمیسیون اروپا ایجاد شد، رویدادی سالانه با گروههای کاری است که مستقیما خوراک سیاستگذاری در اتحادیه اروپا را تامین میکنند. تحقیقات CEO نشان میدهد همه این گروهها توسط نمایندگان صنعت سوختهای فسیلی یا سازمانهای وابسته به آنها مشترکا ریاست شدهاند.
گزارش تازه منتشرشده برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد (UNEP) به خطر عبور از مرز ۱.۵ درجه سانتیگراد گرمایش و راههای محدود کردن آن میپردازد. این گزارش آنچه را «حذف دی اکسید کربن» مینامد بررسی کرده و نشان میدهد بسیاری از مشکلات این فناوری حلنشده مانده است؛ از جمله این که آیا میتواند به شکلی پایدار در مقیاس بزرگ اجرا شود (با توجه به هزینه، زمین و انرژی مورد نیاز)، آیا واقعا دی اکسید کربن را برای همیشه خارج از جو نگه میدارد و این که چه کسی مسئول تنظیمگری و رسیدگی به نشتها خواهد بود.
CCS: خوب است یا بد؟
صرفنظر از دیدگاه موافقان و مخالفان، بر سر این نکته توافق نسبی وجود دارد که این فناوری در برخی صنایع میتواند مفید باشد. پروژه یارا انتشار ناشی از تولید آمونیاک را هدف گرفته است؛ فرآیندی که «جریان نسبتا متمرکزی از دی اکسید کربن تولید میکند و همین باعث میشود یکی از سادهترین کاربردهای صنعتی جذب کربن به شمار رود، نه نمونهای از سختترین انتشارها برای کاهش»، به گفته دومین وانگنختن، مسئول برنامه اقتصاد پاک در اندیشکده E3G.
وانگنختن میگوید: «درسی که باید گرفته شود این نیست که اروپا به CCS در همه جا نیاز دارد، بلکه این است که باید این فناوری را بهطور واقعبینانه در جاهایی به کار بگیریم که میتواند همین امروز انتشار قابلتوجهی را کاهش دهد».