دانشمندان مدیترانه را به عنوان «کانون داغ» تغییرات اقلیمی معرفی کردهاند و میگویند گرمشدن آبها گونههای مهاجم تازهای را وارد این دریا کرده است.
مدیترانهای که نیاکان ما میشناختند دیگر وجود ندارد.
آگهی
آگهی
دانشمندان میگویند تغییرات اقلیمی که عمدتا بر اثر سوزاندن نفت، زغالسنگ و گاز ایجاد شده، دمای آب مدیترانه را بالا برده و صدها گونه جدید و ماهیان مهاجم را به این دریا آورده است؛ گونههایی که جمعیتهای بومی را نابود میکنند.
با کاهش تنوع زیستی، جوامع ساحلی برای گذران زندگی به شیوهای که نسلها به آن خو گرفتهاند با دشواری روبهرو میشوند.
ارنستو آتسورو، زیستشناس دریایی در انستیتوی منابع زیستی و زیستفناوری دریایی شورای ملی پژوهش ایتالیا، میگوید: «مدیترانه پدربزرگها و نسلهای گذشته ما، و مدیترانه یونانیان، یونان باستان، برای همیشه از دست رفته است. بسیاری از این تغییرات برگشتناپذیرند.»
گرما از حوضه مدیترانه دفع نمیشود
دانشمندان مدیترانه را یکی از «کانونهای داغ» تغییرات اقلیمی معرفی کردهاند؛ در آستانه سال ۲۱۰۰ انتظار میرود دمای آبهای آن ۲ تا ۶ درجه سانتیگراد افزایش یابد. بنا بر ارزیابی شبکه مستقل «کارشناسان مدیترانه در حوزه تغییرات آبوهوا و محیطزیست»، موجهای گرما در این منطقه احتمالا بیشتر و شدیدتر میشوند.
رونان مکادم، اقیانوسشناس مرکز یورو-مدیترانهای تغییرات اقلیمی، میگوید عامل کلیدی در گرم شدن این دریاست که مدیترانه یک حوضه بسته است و گرما، برخلاف وسعت اقیانوسها، در آن امکان پراکنده شدن ندارد.
آبهای گرمشده مدیترانه به خانهای جذاب برای گونههای مهاجم، از جمله ماهی بادکنکی خالدار، تبدیل شده است. آتسورو این شکارچی حریص را «بدترین مهاجم» میداند.
این گونهها پس از ورود به مدیترانه از راه کانال سوئز، اکنون به سوی سواحل فرانسه و اسپانیا پیشروی میکنند.
کمیسیون عمومی شیلات مدیترانه، زیرمجموعه سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد، میگوید این گونههای مهاجم دهههاست در مدیترانه حضور دارند اما از اوایل دهه ۲۰۰۰ گسترش آنها شتاب گرفته است؛ همزمان با افزایش دمای آب دریا. برای نمونه، نخستین بار حضور ماهی شیر در سال ۲۰۱۲ در شرق مدیترانه ثبت شد و سپس با سرعت زیادی به سمت غرب گسترش یافت.
آتسورو میگوید: «مدیترانه حتی فقیرتر میشود، با گونههای کمتر؛ چون تغییرات اقلیمی واقعا این بخش از مدیترانه، بهویژه بخش شرقی آن را برای گونههای بومی نامناسب کرده است.»
قبرس به دلیل نزدیکی به کانال سوئز نخستین جایی بود که تاثیر این ماهیان مهاجم را احساس کرد. ماهی شیر جای ذخایر بومی مانند «مرلوی سرخ» را گرفت؛ به ناخرسندی ماهیگیرانی که دیدهاند گونههای محلی محبوب مشتریان به شدت کاهش یافته است.
در کنار آنها، گونههایی مانند ماهی خرگوشی نیز وجود دارد که میتواند جلبکهای کف دریا را بخورد و زیستگاه بسیاری از گونههای بومی را نابود کند.
پیرو جنوزی پاپیک، جانورشناس در انستیتوی عالی حفاظت و پژوهش محیطزیست ایتالیا، میگوید: «ما میدانیم چه باید کرد. باید مصرف سوختهای فسیلی را کاهش دهیم. این مسئلهای فوری برای بشریت است و همه ما راهحلها را میدانیم، اما اجرای آنها به یک دیدگاه جهانی و مشترک نیاز دارد.»
حدود هزار گونه مهاجم در مدیترانه شناسایی شده است
به گفته آتسورو، تاکنون حدود هزار گونه مهاجم در مدیترانه شناسایی شده که ۸۰۰ گونه از آنها بهطور کامل در این دریا مستقر شدهاند.
این تغییرات بسیار چشمگیر است. آتسورو میگوید مناطق کمعمق شرق مدیترانه ۹۳ درصد جمعیت نرمتنان خود را از دست دادهاند. در امتداد سواحل آدریاتیک که زمانی مملو از صدفهای خوراکی بود، تقریبا همه آنها به دلیل دمای آب دریا که گاهی از ۳۰ درجه سانتیگراد فراتر رفته، از بین رفتهاند.
او درباره گستره این پدیده از ونیز در شمال تا باری در جنوب میگوید: «تلفات در این منطقه شگفتآور بود. اگر جمعیتهایی را پیدا نکنیم که بتوانند در این اقلیمهای متفاوت دوام بیاورند، آینده صدفها، دستکم در دریای آدریاتیک، آینده خوشی نخواهد بود.»
آتسورو میگوید موسسه او و شریکش چند سال پیش کارزاری با عنوان «حواستان به این چهار تا باشد» راه انداختند تا درباره خطرهایی که گونههای مهاجم برای سلامت انسان ایجاد میکنند، آگاهیرسانی کنند.
برای نمونه، ماهی بادکنکی سمی است و در صورت مصرف توسط انسان میتواند مرگآور باشد. خارهای سمی ماهی شیر نیز هر کسی را که نیش آن را دریافت کند بهشدت زخمی میکند.
کارشناسان: گسترش گونههای مهاجم در مدیترانه قابل بازگشت نیست
دانشمندان در حال بررسی راههایی هستند که جوامع ساحلی بتوانند با این وضعیت کنار بیایند. یکی از این راهها تجاریسازی گونههای مهاجم خوراکی است. راه دیگر، پرداخت پول به ماهیگیران برای صید گونههای غیرخوراکی، مانند ماهی بادکنکی، و سپس سوزاندن آنهاست.
آتسورو میگوید: «برخی گونهها مانند ماهی شیر مزیت اقتصادی روشنی دارند، زیرا بهویژه در بعضی کشورها با قیمتهای بسیار بالا فروخته میشوند.» با این حال ماهیگیران از فرصت استفاده از گونه مهاجم دیگری به نام «داسکی اسپاینفوت» بهره نبردهاند؛ گونهای که جمعیت آن در آبهای ایتالیا بهطور چشمگیری افزایش یافته است.
پاپیک، جانورشناس، میگوید هرچند برای معکوس کردن گسترش گونههای مهاجم در مدیترانه «خیلی دیر شده است»، اما راهکارهای عملی برای کاهش آثار آنها وجود دارد.
نخستین اقدام، جلوگیری از مهاجرت بیشتر این گونهها از طریق اجرای یک معاهده بینالمللی است که دولتها را موظف میکند آبهای بالاست کشتیهای ورودی را که ممکن است حامل این گونهها باشند، تصفیه کنند.
او میگوید: «این کار از نظر فنی امکانپذیر است و میتواند تعداد گونههای بیگانه جدید را ۹۵ تا ۹۹ درصد کاهش دهد.» او میافزاید یکی دیگر از راهکارها پوشاندن بدنه کشتیها با رنگهای ویژهای است که مانع چسبیدن موجودات ناخواسته به آنها میشود.
پاپیک همچنین میگوید سیاستهای شیلات در حال اصلاح است تا به گونههای بومی امکان دهد بخشی از جمعیت خود را بازیابند؛ برای مثال با پرورش نرمتنان مقاومتر در برابر خرچنگ آبی بیگانه.
پاپیک میگوید: «به گمانم در سالهای پیشرو چالش اصلی این خواهد بود که راههای تازهای برای احیای محیط زیست پیدا کنیم.»