مشاهدات این گونه حفاظتشده از نظر گستردگی و تکرار در مدیترانه بیسابقه است اما پرورش صدفهای محلی را تهدید میکند. در خلیج تریسته آزمایشی برای شناسایی و دور کردن این حیوانات با بازدارندههای مغناطیسی آغاز شده است.
در سالهای اخیر در خلیج تریسته شاهد یک رویدادی بیسابقه هستیم که یک مورد منحصر بهفرد در سراسر مدیترانه به شمار میرود. گروههای پرشمارِ واکارهلا، یکی از بزرگترین گونههای سفرهماهی عقابی در مدیترانه، این روزها در آبهای ساحلی تریسته هرچه بیشتر مشاهده میشوند.
آگهی
آگهی
در سه سال گذشته، این پدیده با وجود آنکه گونهای بود که از پیش در دریای مدیترانه حضور داشت و سالهاست ثبت شده، به سطحی از گستره و بسامد قابل توجه رسیده است.
سائول چیریاکو، مسئول فعالیتهای پایش برای WWF در منطقه حفاظتشده دریایی میراماره و نایبرئیس شرکت تعاونی شورلاین، میگوید: «امسال نخستین سالی است که شمار بالایی از نمونهها را به صورت گروهی، گاه تا ۵۰ فرد در یک گروه مشاهده میکنیم.»
این پدیده بدون تردید توجه پژوهشگران و علاقهمندان را برانگیخته است؛ چرا که با گونهای نادر و تحت حفاظت روبهرو هستیم، اما همزمان دارد به مشکلی برای پرورشهای محلی صدف موسل تبدیل میشود. آنها از آسیب به ردیفهای صدف خبر میدهند، چون این ردیفها به منبع غذایی آسانی بدل شده که این جانوران را جذب میکند.
سیمونا کلو، زیستشناس دریایی و مسئول علمی مدشارکس، انجمن حفاظت از گونههای دریایی در مدیترانه، توضیح میدهد: «چنین برهمکنشی واکارهلا با فعالیتهای انسانی تا کنون دیده نشده بود» و تاکید میکند که باید بهدنبال فناوریها و راهحلهای غیرتهاجمی برای حفاظت از پرورشدهندگان صدف موسل و در عین حال حفظ واکارهلاها بود.
به این ترتیب، خلیج تریسته به کانونی برای آزمودن همزیستی میان این گونهها تبدیل شده است؛ کاری که در سطح محلی توسط منطقه حفاظتشده دریایی میراماره و در سطح اروپا توسط لایف یو شارکس و لایف پرومته، دو پروژهای که با بودجه برنامه لایف اتحادیه اروپا همسرمایهگذاری شدهاند، پیش برده میشود.
تغییر سیاستهای ماهیگیری و گرمشدن دریاها در میان عوامل
تغییر سیاستهای اروپایی در زمینه ماهیگیری باعث شده سهم صیدی که این جانوران را در بر میگیرد کاهش یابد، چرا که آنها اغلب هدف bycatch یا همان صید همراه هستند؛ یعنی زمانی که ماهیگیران در پی گونهای دیگرند، ناخواسته به دام میافتند.
چیریاکو توضیح میدهد: «سختگیری و گزینشیتر شدن مقررات ماهیگیری، عملکرد تولیدمثل آنها را نیز بهبود داده است.» این ترکیب، یکی از عواملی است که میتواند افزایش شمار نمونههای مشاهدهشده در سواحل آدریاتیک را توضیح دهد.
او اضافه میکند که «دمای زمستانی آبهای مدیترانه به سطحی رسیده که برای واکارهلا قابل تحمل است»، زیرا این جانور آبهایی با دامنه دمایی ۱۱ تا ۲۸ درجه سانتیگراد را ترجیح میدهد و در زمستان دما دیگر زیر ۱۰ درجه نمیرود. او میگوید: «پس اگر پیشتر خلیج تریسته صرفا محل گذر بود، اکنون به مکانی مناسب برای ماندگاری تبدیل شده است.»
موارد مشابهی در سالهای گذشته در یونان و ترکیه نیز ثبت شده است. در اطراف اولبیا هم حضور واکارهلاها در نزدیکی مزارع صدف موسل گزارش شده، اما تریسته نخستین منطقهای است که این پدیده را بهطور قابل توجهی ثبت کرده است.
گونهای که زیر چتر حفاظت سازمان ملل است
واکارهلاها ماهیان غضروفی، مشابه سفرهماهیها و متعلق به خانواده میلیوباتیده هستند؛ گونهای ویژه آبهای گرمسیری و معتدل با ابعاد چشمگیر، که میتواند تا دو متر پهنا داشته باشد.
این گونه در مقیاس مدیترانه بهشدت در معرض خطر قلمداد میشود و هم بر پایه کنوانسیون بارسلون – که هدف آن حفاظت از دریای مدیترانه در برابر آلودگی است و تدابیر حفاظتی برای گونههای تهدیدشده تعیین میکند – و هم بر اساس کنوانسیون بنِ سازمان ملل درباره گونههای مهاجر تحت حفاظت قرار دارد.
این گونه همچنین در فهرست قرمز اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت (IUCN) ثبت شده است؛ فهرستی که وضعیت حفاظتی گونههای جانوری و گیاهی جهان را گزارش میکند.
پایش و شناسایی؛ پروژه لایف یو شارکس
چیریاکو میگوید: «این گروههای بزرگ واکارهلا فقط وارد یک مزرعه صدف موسل نمیشوند، بلکه در محدوده نسبتا گستردهای، از گرینیانو تا تقریبا مونفالکونه، جابهجا میشوند. حدود بیست کیلومتر خط ساحلی باید پایش شود.» او توضیح میدهد که در این مورد، فعالیت پایشی که شورلاین انجام میدهد، عمدتا بر شمارش افراد و اجرای یک پروتکل برای شناسایی آنها متمرکز است.
این فعالیتها بخشی از برنامه گستردهتر لایف یو شارکس است؛ پروژه اروپاییای که هدفش ترویج و حفاظت از گونههای تحت حفاظتِ کوسهها و سفرهماهیهاست.
سال گذشته، وزارت محیط زیست چند پهپاد برای ردیابی و عکسبرداری جهت شناسایی افراد در اختیار این گروه گذاشت؛ زیرا تنها راه برای تعیین دقیق میزان حضور این جانوران در آبهای خلیج تریسته، به توانایی شناسایی آنها وابسته است.
کلو، که با برنامه لایف همکاری میکند، توضیح میدهد: «گروه بزرگتری که تا کنون مشاهده شده، حدود ۵۰ فرد داشته است، اما ممکن است اعداد بسیار بالاتر از این باشد.»
این زیستشناس تاکید میکند که «به لطف این پروژه، میتوانیم هر جانور منفرد را با استفاده از اثر انگشتِ ویژهای که نوارهای روی پشت آن ایجاد میکند، شناسایی کنیم».
ممکن است هر بار با افراد متفاوتی روبهرو باشیم و حضور آنها حتی بر اساس فصل تغییر کند؛ با این حال مجموعه عواملی که در نظر گرفته شده، نشان میدهد واکارهلاها احتمالا در خلیج تریسته مکانی مناسب برای استقرار یافتهاند.
چیریاکو میگوید این وضعیت به این معناست که «زمان بیشتری در اختیار آنهاست تا دریابند خوردن صدفها مستقیم از رستهها بسیار سادهتر و کارآمدتر است».
تهدید علیه مزارع صدف موسل؛ پروژه لایف پرومته
واکارهلاها جانورانی «دوروفاگ» هستند؛ یعنی عمدتا از سختپوستان و نرمتنانِ دارای صدف سخت تغذیه میکنند، هرچند معمولا در کف دریا به دنبال غذا میگردند. علاوه بر این، آنها جانورانی موسوم به «فرصتطلب» هستند؛ یعنی «بیشترین بهره را از منابع در دسترس میبرند و وجود مزارعی آساندسترس برای آنها شرایطی ایدهآل است»، کلو توضیح میدهد.
با این حال، این وضعیت برای مزارع صدف موسل مشکلساز است و آنها با زیان اقتصادی قابل توجهی روبهرو میشوند، هرچند اندازهگیری دقیق آن دشوار است؛ زیرا عوامل دیگری هم مزارع صدف را تهدید میکنند، از جمله گرمشدن آبها و شکارچیانی مانند لاکپشتهای دریایی.
برای یافتن راهحلی که هر دو طرف را حفظ کند، شورلاین در منطقه حفاظتشده دریایی میراماره، با همکاری لایف یو شارکس، پروژه اروپایی لایف پرومته را راهاندازی کرده است.
این آزمایش، که با مشارکت پرورشدهندگان صدف موسل و پژوهشگران دانشگاههای پادووا و پلیتکنیک مارکه انجام میشود، نصب بازدارندههای الکترومغناطیسی روی ردیفها را برای دور کردن واکارهلاها پیشبینی کرده است.
چیریاکو میگوید: «این آهنرباهای کوچک اثری مزاحم بر جانور دارند، اما برای آنها زیانآور نیستند. باید ببینیم آیا این سیستم واقعا کارآمد خواهد بود یا نه.»
به باور چیریاکو، «در هر حال باید ارزیابی دقیقی درباره کارایی و قابلیت بهکارگیری این ابزار انجام شود»، چرا که هزینه و نیروی انسانی لازم برای نصب تعداد زیادی آهنربا، مستلزم تلاشی قابل توجه و پرهزینه است.
مدلی برای همزیستی
یکی از گامهای بعدی، تشکیل میز مشترکی با منطقه فریولی ونتزیا جولیا و سازمان بندری است. کلو میگوید: «واکارهلاها جانورانی مهم برای محیط زیست هستند و علاوه بر این نزدیک ساحل شنا میکنند و این نکتهای است که باید به آن بها داد.»
یافتن مناطقی مشخص در خلیج تریسته برای ترویج فعالیتهای اسنورکلینگ و عکاسی زیرآبی با حضور این جانوران نادر، میتواند راهحلی جبرانی باشد که امکان تعامل میان گونهها را فراهم میکند.