مشاهدههای این گونه حفاظتشده از نظر تعداد و تکرار در مدیترانه بیسابقه است اما پرورش صدفهای محلی را به خطر انداخته؛ در خلیج تریسته آزمایشی برای شناسایی و دورکردن این حیوانات با دافعهای مغناطیسی در جریان است.
در سالهای اخیر در خلیج تریسته شاهد رویدادی بیسابقه هستیم که در سراسر مدیترانه موردی منحصربهفرد به شمار میرود. گروههای پرشمار واکارلاها، که از بزرگترین سفرهماهیان عقابی مدیترانه هستند، این روزها بهطور فزایندهای در آبهای ساحلی تریسته رویت میشوند.
آگهی
آگهی
در سه سال گذشته این پدیده از نظر گستره و بسامد به سطح قابلتوجهی رسیده است، با آنکه این گونه سالهاست در دریای مدیترانه حضور دارد و ثبت شده است.
سائول چیریاکو، مسئول فعالیتهای پایش برای صندوق جهانی طبیعت (WWF) در منطقه حفاظتشده دریایی (Amp) میراماره و نایبرئیس تعاونی شورلاین، میگوید: «این اولین سالی است که تعداد زیادی از این جانوران را میبینیم که در گروههایی گرد آمدهاند و تعداد آنها در مواردی تا ۵۰ فرد هم رسیده است.»
این پدیده بهدلیل آنکه مربوط به گونهای نادر و تحتحفاظت است، توجه پژوهشگران و علاقهمندان را برانگیخته است، اما همزمان برای مزارع محلی پرورش صدف به مشکلی جدی تبدیل شده است. این تولیدکنندگان از آسیب دیدن ردیفهای صدف خوراکی خبر میدهند، چون این ردیفها به منبع غذایی آسانی بدل شدهاند که این جانوران را به خود جذب میکند.
سیمونا کلوی، زیستشناس دریایی و مسئول علمی مدشارکس، انجمن حفاظت از گونههای دریایی در مدیترانه، میگوید: «تا به حال چنین تعاملی میان واکارلاها و فعالیتهای انسانی دیده نشده بود.» او بر این نکته تاکید میکند که باید فناوریها و راهحلهای غیرتهاجمی برای حمایت از پرورشدهندگان صدف و حفاظت از واکارلاها پیدا شود.
به این ترتیب خلیج تریسته به قطب آزمایش برای همزیستی میان این گونهها تبدیل شده است؛ تلاشی که در سطح محلی توسط Amp میراماره و در سطح اروپا در چارچوب برنامههای «لایف EU Sharks» و «لایف پرومتهئوس» پیش میرود؛ دو پروژهای که با بودجه مشترک برنامه لایف اتحادیه اروپا تامین میشوند.
تغییر سیاستهای ماهیگیری و گرمشدن دریاها از عوامل این پدیده
تغییر سیاستهای اروپا در زمینه ماهیگیری باعث کاهش تعداد جانورانی شده است که هنگام صید گونههای دیگر بهصورت صید ضمنی یا به اصطلاح صید اتفاقی در تورها گرفتار میشوند.
چیریاکو توضیح میدهد: «سختگیرانهتر شدن مقررات صید، توان تولیدمثل آنها را نیز بهبود داده است.» به گفته او ترکیب این عوامل یکی از دلایلی است که افزایش تعداد واکارلاهای مشاهدهشده در سواحل آدریاتیک را توضیح میدهد.
او سپس اضافه میکند: «به اینها باید افزود که دمای زمستانی آبهای مدیترانه به سطحی رسیده که واکارلاها آن را قابلتحمل میدانند؛ این جانور آبهایی با دامنه دمایی ۱۱ تا ۲۸ درجه سلسیوس را ترجیح میدهد و در زمستان دما دیگر زیر ۱۰ درجه نمیآید. بنابراین اگر پیشتر خلیج تریسته صرفا محل عبور بود، اکنون به مکانی مناسب برای ماندگاری تبدیل شده است.»
موارد مشابهی در سالهای گذشته در یونان و ترکیه هم ثبت شده است. در اولبیا نیز حضور واکارلاها در اطراف مزارع صدف گزارش شده، اما تریسته نخستین محلی است که این پدیده را به شکلی چشمگیر ثبت کرده است.
گونهای زیر چتر حفاظت سازمان ملل
واکارلاها ماهیان غضروفی هستند، مانند سفرهماهیان، و به خانواده میلیوباتیدها تعلق دارند. این گونه بومی آبهای گرمسیری و معتدل و دارای اندازههای قابلتوجه است و عرض آن میتواند تا دو متر برسد.
این گونه در مقیاس مدیترانه بهشدت در معرض خطر به شمار میرود و هم ذیل کنوانسیون بارسلون - که هدفش حفاظت دریای مدیترانه از آلودگی و تعیین تدابیر حفاظتی برای گونههای تهدیدشده است - و هم ذیل کنوانسیون بنِ سازمان ملل درباره گونههای مهاجر قرار دارد.
نام این گونه همچنین در فهرست سرخ اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت (Iucn) ثبت شده است؛ فهرستی که وضعیت حفاظتی گونههای جانوری و گیاهی جهان را گزارش میکند.
پایش و شناسایی: پروژه لایف EU Sharks
چیریاکو میگوید: «این گروههای پرشمار واکارلا تنها در یک مزرعه پرورش صدف دیده نمیشوند، بلکه در محدوده نسبتا وسیعی از گرینیانو تا نزدیک مونفالکونه جابهجا میشوند. در واقع حدود ۲۰ کیلومتر نوار ساحلی باید پایش شود.» او توضیح میدهد که در این چارچوب، فعالیت پایش اجراشده توسط شورلاین عمدتا بر شمارش افراد و اجرای یک پروتکل برای شناسایی آنها متمرکز است.
این اقدامات در چارچوب برنامه گستردهتر لایف EU Sharks انجام میشود؛ پروژهای اروپایی که هدفش ترویج و حفاظت از گونههای تحتحفاظت کوسهها و سفرهماهیان است.
سال گذشته وزارت محیط زیست چند پهپاد برای رهگیری و شناسایی تصویری این جانوران در اختیار تیم پژوهشی قرار داد، زیرا تنها راه اندازهگیری دقیق حضور این جانوران در آبهای خلیج تریسته وابسته به شناسایی آنهاست.
سیمونا کلوی، که با برنامه لایف همکاری میکند، میگوید: «بزرگترین گروهی که تاکنون مشاهده شده حدود ۵۰ فرد داشته است، اما ممکن است تعداد واقعی بسیار بیشتر باشد».
این زیستشناس توضیح میدهد: «به لطف این پروژه، این امکان را داریم که تکتک جانوران را با توجه به نقش مشخصهای که خطوط روی پشتشان ایجاد میکند، شناسایی کنیم.»
این گروهها ممکن است هر بار از افراد متفاوتی تشکیل شده باشند و حضورشان بسته به فصل تغییر کند، هرچند مجموعه عوامل بررسیشده نشان میدهد که واکارلاها احتمالا در خلیج تریسته مکانی مناسب برای استقرار یافتهاند.
چیریاکو حدس میزند: «این یعنی آنها وقت بیشتری دارند تا متوجه شوند که خوردن صدفها مستقیما از ردیفهای آویزان سادهتر و کارآمدتر است.»
تهدید علیه مزارع صدف: پروژه لایف پرومتهئوس
واکارلاها جانورانی «دوروفاژ» هستند، یعنی عمدتا از سختپوستان و نرمتنان دارای پوسته سخت تغذیه میکنند، اما معمولا در کف دریا دنبال غذا میگردند. علاوه بر این، آنها جانورانی موسوم به «فرصتطلب» نیز هستند؛ به گفته کلوی «از تمام منابع در دسترس حداکثر بهره را میبرند و وجود مزارع راحت و در دسترس برای آنها وضعیتی ایدهآل است».
با این حال، این وضعیت برای مزارع پرورش صدف به معنای خسارت اقتصادی قابلتوجه است، هرچند اندازهگیری این خسارت دشوار است، زیرا عوامل دیگری نیز مزارع صدف را تهدید میکنند؛ از جمله گرمشدن آبها و شکارچیانی مانند لاکپشتها.
برای یافتن راهحلی که منافع هر دو طرف را حفظ کند، شورلاین در منطقه حفاظتشده دریایی میراماره با همکاری لایف EU Sharks، پروژه اروپایی لایف پرومتهئوس را آغاز کرده است.
این آزمایش، که با مشارکت پرورشدهندگان صدف و پژوهشگران دانشگاههای پادوا و پلیتکنیک مارکه اجرا میشود، نصب بازدارندههای الکترومغناطیسی روی ردیفهای صدف را برای دور نگه داشتن واکارلاها پیشبینی کرده است.
چیریاکو اعلام میکند: «این آهنرباهای کوچک اثری مزاحم بر جانور دارند، اما زیانآور نیستند. باید دید این سیستم در عمل واقعا کار خواهد کرد یا نه».
به گفته چیریاکو، در هر حال «ضروری است درباره کارایی و قابلیت بهکارگیری این ابزار ارزیابی دقیقی انجام شود، زیرا هزینه و نیروی انسانی لازم برای نصب تعداد زیادی آهنربا مستلزم تلاشی جدی و پرهزینه است».
مدلی برای همزیستی
یکی از گامهای بعدی، تشکیل میز گفتوگو با دولت منطقه فریولی ونتزیا جولیا و فرماندهی بندر است. کلوی میگوید: «واکارلاها برای محیط زیست جانورانی مهم هستند. از سوی دیگر نزدیک ساحل شنا میکنند و این ویژگی باید مورد استفاده قرار گیرد».
پیدا کردن بخشهای مشخصی در خلیج تریسته برای ترویج فعالیتهای اسنارکلینگ و عکاسی زیرآب با این جانوران کمیاب میتواند راهحلی جبرانی باشد که امکان تعامل میان انسان و این گونهها را فراهم میکند.