بسیاری از زوجها در روابط خود احساس میکنند که برای جلوگیری از تنش، باید مدام مراقب گفتار، رفتار و حتی احساسات خود باشند؛ حالتی که در ادبیات روانشناسی از آن به «راه رفتن روی پوست تخممرغ» یا «عبور از میدان مین» تعبیر میشود.
در این وضعیت، یکی یا هر دو طرف رابطه به تدریج به جایی میرسند که بیان احساسات واقعی را پرهزینه یا حتی خطرناک تلقی میکنند. نتیجه چنین شرایطی شکلگیری نوعی خودسانسوری عاطفی است که در آن فرد برای حفظ آرامش ظاهری، از بیان نیازها، نگرانیها یا ناراحتیهای خود صرفنظر میکند.
آگهی
آگهی
مفهوم «امنیت عاطفی»، مانند «امنیت جسمانی»، یک تجربه درونی و قابل احساس است. وقتی در یک رابطه این احساس وجود دارد، بدن آرامتر میشود، فرد حضور بیشتری در لحظه دارد و اضطرابش کاهش پیدا میکند؛ در عین حال احساس میکند پذیرفته شده و ارزشمند است و به این اطمینان میرسد که شریک عاطفیاش او را طرد یا رها نخواهد کرد.
در عوض، وقتی در یک رابطه احساس ناامنی عاطفی وجود دارد، معمولا بدن و ذهن در حالت تنش قرار میگیرند و فرد ممکن است احساس اضطراب یا جداافتادگی داشته باشد. در چنین شرایطی، این تردید شکل میگیرد که آیا واقعا برای طرف مقابل اهمیت دارد یا نه، و ترس از طرد شدن، ترک شدن یا خیانت افزایش پیدا میکند. گاهی هم فرد در مواجهه با این فشارها دچار آشفتگی میشود یا از نظر عاطفی عقبنشینی میکند و ارتباطش را قطع میکند.
به عبارتی، امنیت عاطفی در رابطه به این معناست که فرد بدون اینکه مجبور باشد از نشان دادن احساسات واقعی یا آسیبپذیری خود بترسد، احساس کند همانطور که هست پذیرفته میشود.
امنیت عاطفی در واقع نوعی احساس راحتی و اصالت در رابطه است. این حالت زمانی شکل میگیرد که فرد احساس کند در یک «فضای امن» قرار دارد؛ چه در جایی که حس تعلق دارد، و چه در کنار کسی که میتواند بدون نقش بازی کردن، خودش باشد.
امنیت عاطفی چگونه از بین میرود؟
امنیت عاطفی معمولا بهتدریج و در نتیجه تجربههای تکرارشوندهای آسیب میبیند که در آنها فرد این پیامها را دریافت میکند که ارزشمند نیست، نیازهایش اهمیت ندارد، مورد قدردانی قرار نمیگیرد یا همانطور که هست پذیرفته نمیشود.
این پیامها همیشه بهصورت مستقیم گفته نمیشوند، بلکه ممکن است از طریق لحن صحبت، فاصله گرفتن، حالت تدافعی، زبان بدن یا حتی نبودِ ترمیم بعد از اختلاف منتقل شوند. وقتی این احساس ناامنی شکل میگیرد، صمیمیت هم بهمرور کاهش پیدا میکند و حل تعارض سختتر میشود، چون همکاری و گفتوگوی سالم به احساس امنیت نیاز دارد.
در عین حال باید در نظر داشت که احساس ناامنی همیشه فقط به رفتار طرف مقابل مربوط نیست؛ گاهی زخمهای گذشته، موانع درونی و الگوهای ارتباطی فرد نیز باعث میشوند تجربه امنیت عاطفی دشوارتر شود.
طبیعی است، چون سیستم عصبی انسان اساسا برای واکنش به خطرها طراحی شده است. وقتی این سیستم حتی در یک بحث ساده با شریک عاطفی فعال شود، ممکن است بدن وارد حالت «جنگ یا گریز» شود و در چنین وضعیتی، گفتوگوی آرام و سازنده تقریبا غیرممکن میشود.
این الگو اگرچه در کوتاهمدت ممکن است از بروز درگیری جلوگیری کند، اما در بلندمدت به فرسایش ارتباط و کاهش صمیمیت منجر میشود.
نبود امنیت هیجانی معمولا با مجموعهای از نشانههای رفتاری و روانی همراه است. افرادی که در چنین روابطی قرار دارند اغلب گزارش میدهند که پیش از صحبت کردن، مدام شرایط روحی طرف مقابل را میسنجند یا از واکنشهای احتمالی او نگران هستند.
این وضعیت به مرور باعث میشود ارتباطات مستقیم جای خود را به گفتوگوهای مبهم، اجتناب یا سکوتهای طولانی بدهد. در برخی موارد نیز تنشهای کوچک به سرعت به درگیریهای شدید تبدیل میشود.
چه چیزهایی در یک رابطه عاطفی امن نقش دارند؟
یکی از عناصر مهم در امنیت عاطفی، قابل پیشبینی بودن رفتار طرف مقابل است. در یک رابطه سالم، افراد باید بتوانند تا حدی مطمئن باشند که شریک عاطفیشان در مواجهه با احساسات پیچیده و آسیبپذیر آنها، با همدلی، کنجکاوی و توجه واکنش نشان میدهد.
البته حتی در روابطی که از نظر عاطفی سالم هستند نیز اختلاف نظر و بحث وجود دارد، اما تفاوت اصلی در نحوه برخورد با این اختلافهاست. در روابط امن، طرفین به جای سرزنش کردن یکدیگر، با نگاه باز و کنجکاوانه به حل مسئله نزدیک میشوند و حتی در زمان تعارض هم با احترام با هم رفتار میکنند.
یکی از مهمترین عوامل در سلامت رابطه، توانایی «ترمیم» بعد از دعوا یا اختلاف است. روابط موفق کسانی نیستند که هرگز دعوا نمیکنند، بلکه کسانی هستند که بلدند بعد از تنش دوباره ارتباط را بازسازی کنند. این ترمیم همیشه با شروع یک گفتوگو آغاز میشود و راه میانبری هم برای آن وجود ندارد.
در یک رابطه سالم، دو موضوع «توانایی تنظیم هیجانات» و «مهارت در ارتباط مؤثر» از اهمیت اساسی برخوردارند. زمانی که فرد نتواند احساسات خود را بهخوبی مدیریت کند، ایجاد فضای امن عاطفی برای طرف مقابل نیز دشوار میشود.
از سوی دیگر، شیوه ارتباط نیز نقش تعیینکنندهای دارد. در ارتباط سالم، فرد ابتدا احساسات خود را میشناسد و سپس آنها را به شکلی بیان میکند که به طرف مقابل آسیب نرساند. در چنین گفتوگویی به جای سرزنش، حمله یا انتقاد، احساسات بهصورت شفاف و محترمانه مطرح میشوند تا امکان درک متقابل و گفتوگوی سازنده فراهم شود.
ناامنی عاطفی میتواند نشانههای دیگری هم داشته باشد
در یک رابطهای که امنیت عاطفی در آن وجود ندارد، معمولا فرد انتظار تجربههای منفی از تعامل با شریک عاطفی خود دارد. این وضعیت میتواند به مرور زمان به شکلگیری یک چرخه ناسالم منجر شود؛ چرخهای که در آن افراد بخشی از احساسات واقعی خود را پنهان میکنند و بهجای گفتوگوی مستقیم، به ارتباط غیرشفاف و غیرمستقیم روی میآورند.
در ادامه، این پنهانکاری ممکن است باعث افزایش تنش، درگیریهای شدیدتر و رفتارهایی همراه با تحقیر یا خصومت شود.
اجتناب از گفتوگوهای دشوار شاید در کوتاهمدت تنش را کاهش دهد، اما در بلندمدت باعث حل شدن مشکل نمیشود. چرا که اساسا مسائل و احساسات سرکوبشده از بین نمیروند، بلکه معمولا بعد از مدتی در قالبی بلکه شدیدتر دوباره ظاهر میشوند.
ناامنی عاطفی میتواند نشانههای دیگری هم داشته باشد. برای مثال، ممکن است پاسخهای استرسی در بدن فعال شود و میل به صمیمیت جنسی کاهش پیدا کند. در برخی موارد، افراد برای کاهش فشار ناشی از این فاصله عاطفی به راههایی مثل مصرف دارو روی میآورند که فقط بهطور موقت احساس تسکین ایجاد میکند.
نگران هستید که رابطهتان از نظر عاطفی امن نیست؟
در قدم اول، مهم است که این موضوع را نادیده نگیرید و درباره نبود احساس امنیت عاطفی صحبت کنید. مطرح کردن صادقانه این مسئله میتواند به هر دو طرف کمک کند تا میزان بیاعتمادی را بشناسند و برای تغییر آن با همکاری یکدیگر قدم بردارند.
ایجاد امنیت عاطفی همچنین با بهبود مهارتهای ارتباطی و تلاش آگاهانه برای ساختن یک رابطه عمیقتر و معنادارتر ممکن میشود. مهارت ارتباطی چیزی است که میتوان آن را یاد گرفت، و تجربهی شنیده شدن واقعی و درک شدن توسط طرف مقابل میتواند احساس نزدیکی و پیوند عاطفی را به شکل قابل توجهی تقویت کند.
در هر رابطهای ممکن است تنش و سوءتفاهم پیش بیاید، اما کیفیت رابطه بیشتر به این بستگی دارد که طرفین چقدر توانایی ترمیم و بازسازی ارتباط بعد از این تنشها را دارند.
در عین حال باید در نظر داشت که انتظار اینکه «امنیت عاطفی دائمی و کامل» باشد ممکن است واقعبینانه نباشد. هدف منطقیتر این است که در رابطه، لحظات متعدد امنیت عاطفی تجربه شود و بهتدریج این تجربهها به یک احساس کلی و پایدارتر از «امنیت نسبی» در رابطه تبدیل شوند.
چطور در یک رابطه احساس امنیت کنیم؟
امنیت در رابطه چیزی نیست که فقط از طرف مقابل بخواهیم؛ بلکه کمکم و از طریق رفتار هر دو نفر ساخته میشود.
اولین قدم این است که به جای امتحان گرفتن یا رفتارهای غیرمستقیم، خواستهتان را واضح بگویید. مثلاً به جای حدس زدن یا کنایه، مستقیم بپرسید رابطهتان در چه وضعی است یا درخواست کنید بعد از یک بحث، در زمان مشخصی دوباره صحبت را ادامه دهید.
قدم مهم بعدی، قابل پیشبینی کردن رابطه است. وقتی حرفها و کارها با هم هماهنگ باشد، مثلا اگر قولی داده میشود انجام شود یا اگر کسی نیاز به فاصله دارد زمان برگشتش را مشخص کند، احساس آرامش و اعتماد بیشتر میشود.
همچنین مهم است که بلد باشیم بعد از اختلاف دوباره به هم برگردیم. رابطه سالم رابطهای نیست که در آن دعوا پیش نمیآید، بلکه رابطهای است که بعد از تنش، دو نفر بتوانند دوباره با هم حرف بزنند و اوضاع را درست کنند.
در نهایت، سعی کنید احساسات طرف مقابل را درک کنید، حتی اگر با او موافق نیستید. همین درک کردن باعث میشود دعواها به چرخههای تکراری و فرسایشی تبدیل نشوند و رابطه آرامتر و امنتر بماند.
چه بگوییم و چه کار کنیم؟
وقتی شریک عاطفیتان در رابطه احساس امنیت ندارد، مهم است که به جای دفاع کردن یا توضیح دادن سریع، ابتدا فضایی برای شنیده شدن و آرامش ایجاد کنید.
در چنین موقعیتی، جملات ساده و همدلانه میتواند کمککننده باشد؛ مثل اینکه نشان دهید حضور دارید و آماده شنیدن هستید، یا واقعاً میخواهید تجربه او را درک کنید.
گاهی فقط تایید احساس او یا درک این موضوع که چرا در آن لحظه مضطرب شده، میتواند حس امنیت را بیشتر کند. حتی میتوان پرسید که در آن لحظه بیشتر به آرامش نیاز دارد یا به راهحل، تا بهتر بتوانید همراهیاش کنید.
یورونیوز فارسی را در ایکس دنبال کنید
اما نکته مهمتر از جملهها، تداوم رفتار است. امنیت عاطفی زمانی شکل میگیرد که این نوع برخورد حمایتی فقط لحظهای نباشد و در طول زمان تکرار شود. اگر در یک لحظه همراه و مهربان باشید اما بعداً در دسترس نباشید، احساس امنیت پایدار شکل نمیگیرد.
در عین حال، امنیت عاطفی به این معنا نیست که هر رفتاری قابل قبول باشد یا همه چیز تحمل شود. در یک رابطه سالم، مسئولیتپذیری، احترام و مرزبندی همچنان ضروری است. هدف این نیست که از گفتوگوهای سخت فرار شود، بلکه این است که بتوان درباره مسائل دشوار بدون تحقیر، تهدید یا قطع ارتباط عاطفی صحبت کرد.
و اگر در رابطه رفتارهایی مثل ترساندن، اجبار یا هر نوع آزار وجود داشته باشد، اولویت همیشه باید حفظ امنیت فردی و گرفتن حمایت لازم باشد، چون امنیت عاطفی نمیتواند روی ترس و ناامنی ساخته شود.
لازم نیست این مسیر را بهتنهایی طی کنید
اگر در رابطه خودتان احساس امنیت عاطفی کافی وجود ندارد، کمک گرفتن از مشاور میتواند گزینه مؤثری باشد.
در این فرایند، مشاور بهعنوان یک فرد بیطرف عمل میکند و هدفش حمایت از یکی از طرفین نیست، بلکه کمک به هر دو نفر برای رسیدن به یک هدف مشترک؛ یعنی ایجاد امنیت عاطفی و یادگیری مهارتهایی مثل تنظیم هیجان و ارتباط سالم است.
این مسیر ممکن است آسان نباشد، اما ارزش تلاش کردن را دارد. در یک رابطهای که از نظر عاطفی امن است، نوعی تابآوری و استحکام دیده میشود؛ به این معنا که طرفین میتوانند به گذشته نگاه کنند و بگویند که با وجود اختلافها و بحرانها، توانستهاند از آنها عبور کنند و رابطهشان حتی قویتر شده است.