ترامپ روز سهشنبه اعلام کرد که به جنگ آمریکا با ایران ظرف دو تا سه هفته آینده پایان میدهد. او همچنین گفت که بازگشایی تنگه هرمز مساله آمریکا نیست و مسئولیت این کار بر عهده کشورهایی است که از آن استفاده میکنند. اما اگر آمریکا تنگه هرمز را به حال خود رها کند و از جنگ خارج شود، چه پیش میآید؟
دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا روز سهشنبه در گفتگو با خبرنگاران در دفتر خود در کاخ سفید درباره تنگه هرمز گفت: «ممکن است کسی یک مین بردارد و در آب بیندازد و بگوید اینجا ناامن است. این بدان معنا نیست که میتواند ارتشی را از بین ببرد یا کشوری را تهدید کند. آنها همچنین میتوانند از ساحل با مسلسل به سوی کشتیها شلیک کنند یا با موشک شانهپرتاب آنها را هدف قرار دهند.»
آگهی
آگهی
او افزود: «این مساله ما نیست. مساله فرانسه یا هر کسی است که بخواهد از آن تنگه استفاده کند. با این حال فکر میکنم که وقتی ما برویم، احتمالا همه اینها حلوفصل میشود.»
آقای ترامپ همچنین گفت که ایالات متحده احتمالا میدان نبرد با ایران را ظرف دو یا سه هفته آینده ترک خواهد کرد و افزود: «چون دیگر دلیلی ندارد آنجا باشیم.»
والاستریت ژورنال نیز روز دوشنبه در گزارشی به نقل از مقامات آمریکایی اعلام کرد که آقای ترامپ در روزهای اخیر به دستیارانش گفته است که حتی اگر تنگه هرمز بسته بماند، در صورت دستیابی آمریکا به اهداف خود در حملات به ایران، به کارزار کنونی پایان دهد.
با آغاز حملات آمریکا و اسرائيل به ایران، سپاه پاسداران اعلام کرد که تنگه هرمز را بسته است و به هر کشتی که از آن عبور کند شلیک خواهد کرد. در پی این اعلام، کشتیها پیش از ورود به این آبراه که حدود یک پنجم نفت جهان از آن منتقل میشود، متوقف شدند و قیمت نفت حدود ۵۰ درصد افزایش یافت.
ایران کمی بعد اعلام کرد که تنها به کشتیهای کشورهای دوست اجازه عبور میدهد، با این حال قیمت نفت همچنان در بالاترین میزان خود از سال ۲۰۲۲ است.
اما اگر ایالات متحده واقعا بدون بازگشایی تنگه هرمز از جنگ با ایران خارج شود، چه بر سر این آبراه حیاتی بینالمللی خواهد آمد؟
روزنامه بریتانیایی تلگراف در گزارشی چهار سناریوی محتمل را بررسی کرده است.
وضعیت عادی جدید
به گزارش تلگراف، نخستین احتمال این است که ایران به تسلط خود بر تنگه هرمز ادامه دهد.
میشل باکمن، تحلیلگر کشتیرانی و کالا در شرکت اطلاعات دریایی «ویندوارد» وضعیت کنونی را «محاصره گزینشی» دانست.
همچنان که تهدید حمله پهپادی و موشکی منجر به افزایش حق بیمه در این مسیر شده و بیشتر کشتیها را دور از تنگه متوقف کرده است، ایران به کشتیهای خود و کشورهای دوست اجازه عبور میدهد.
سپاه پاسداران از روز ۱۵ مارس در تنگه هرمز یک کریدور نیمهرسمی ایجاد کرده است و آن را کنترل میکند. کشتیها در این مسیر باید از کنار جزیره «لارک» در نزدیکی جزیره قشم و سواحل ایران عبور کنند، در نتیجه نیروهای جمهوری اسلامی ایران میتوانند از فاصله نزدیکی آنها را تحت نظر داشته باشند.
به گفته خانم باکمن، این وضعیت یادآور ترتیباتی است که حوثیها پیشتر در دریای سرخ اعمال کرده بودند، «اما با شدت بیشتر و بنابر قواعدی که عمدتا نامشخص و مبهم هستند.»
در حال حاضر عبور و مرور کشتیها از این تنگه عمدتا به صورت «نیمهتاریک» انجام میشود، یعنی کشتیها فرستندههای مکانیاب خود را خاموش میکنند. ماهیت توافقات میان ایران، دیگر دولتها و شرکتهای کشتیرانی نیز همچنان در هالهای از ابهام است.
تردد روزانه در هر دو جهت از تنگه، از حدود ۱۳۸ کشتی در روز به حدود تنها شش کشتی کاهش یافته است. اما ممکن است این رقم افزایش یابد.
خانم باکمن گفت: «ما شاهدیم که کشتیهای مرتبط با چین، هند، پاکستان، بنگلادش، یعنی همه آنهایی که محصولات کشاورزی را به ایران میبرند یا از آن خارج میکنند، از این مسیر با امنیت عبور میکنند.»
او افزود: «روز دوشنبه، دو کشتی کانتینری غولپیکر متعلق به کاسکو، شرکت عظیم دولتی کشتیرانی چین، از این مسیر گذشتند و بهنظر من این موضوع بسیار مهم بود، چون نشان میدهد اکنون یک وضعیت عادی جدید برقرار شده است.»
صادرات نفت خام ایران نسبت به پیش از جنگ هیچ تفاوتی نکرده، اما با توجه به افزایش قیمتها، درآمد ایران تقریبا دو برابر شده است.
باجه عوارض
احتمال دوم این است که ایران نهتنها وضع موجود را به روندی رسمی تبدیل کند، بلکه از آن درآمدزایی هم بکند. در واقع، تهران بهعنوان یکی از شروط خود برای توافق صلح، خواستار بهرسمیت شناخته شدن حاکمیتش بر تنگه هرمز شده است.
علاءالدین بروجردی، عضو کمیسیون امنیت مجلس شورای اسلامی در ۲۲ مارس گفت که ایران از معدود کشتیهایی که از مسیر لارک عبور کردهاند، ۲ میلیون دلار بهعنوان هزینه ترانزیت دریافت میکند. با این حال، به گفته کارشناسان صنعت کشتیرانی، هیچ مدرکی دال بر جابجایی چنین مبالغی وجود ندارد.
چندین کشتی فلهبر که از این مسیر عبور کردهاند متعلق به شرکتهای کشتیرانی یونانیاند که با دلار معامله میکنند و اگر به ایران پولی بپردازند، خود را در معرض تحریمهای آمریکا قرار میدهند. با این حال، مجلس شورای اسلامی ایران روز سهشنبه طرحی را برای دریافت عوارض از کشتیهای عبوری از تنگه هرمز تصویب کرد.
به گزارش رسانههای ایران، اجرای این طرح نیازمند موافقت سایر کشورهای مجاور تنگه هرمز خواهد بود. اما میزان این عوارض هنوز مشخص نیست. با این حال به نظر میرسد که تهران امیدوار است با تقسیم این درآمد با کشورهای همسایه حمایت منطقهای آنها را بهدست آورد.
ایده عوارض حتی وارد گفتگوهای پاکستان و دیگر قدرتهای منطقهای برای پایان دادن به جنگ نیز شده است. بنابر پیشنهاد ارائه شده از سوی آنها، یک کنسرسیوم چندملیتی متشکل از پاکستان، مصر، ترکیه و عربستان سعودی مدیریت انتقال نفت از طریق تنگه هرمز را برعهده میگیرد و از آن عوارض دریافت میکند.
این میتواند منبع درآمد بسیار بزرگی باشد. مصر ماهانه بین ۷۰۰ تا ۸۰۰ میلیون دلار از کانال سوئز درآمد دارد. رقم ۲ میلیون دلاری مورد اشاره آقای بروجردی، حتی اگر فقط برای نفتکشهای بزرگ نفت خام اعمال شود، میتواند درآمدی مشابه برای تهران ایجاد کند.
خانم باکمن گفت: « دقیقا معنایش همین است. محتملترین سناریو این است که اگر آقای ترامپ همین حالا کنار بکشد، آنها عوارض خود را تحمیل میکنند و از این راه پول درمیآورند.»
عرض تنگه هرمز در باریکترین نقطه حدود ۳۳ کیلومتر است. با توجه به این که تا فاصله حدود ۲۲ کیلومتری از خط مبدا هر کشور، آبهای سرزمینی آن محسوب میشود، تنگه هرمز عملا در آبهای سرزمینی ایران و عمان است. با این حال، بنابر کنوانسیون حقوق دریاها با توجه به این که این تنگه آبهای بینالمللی خلیج فارس را به آبهای آزاد متصل میکند، مشمول رژیم خاص «عبور ترانزیتی» میشود و عبور از آن آزاد است.
در نتیجه بهنظر میرسد که بنابر کنوانسیون حقوق دریاها سازمان ملل متحد، وضع عوارض برای عبور و مرور از این تنگه غیرقانونی باشد.
مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا گفت: «این کار نهفقط غیرقانونی است، بلکه غیرقابل قبول هم هست. برای جهان خطرناک است و مهم است که جهان برنامهای برای مقابله با آن داشته باشد.»
او افزود: «ایالات متحده آماده است بخشی از آن برنامه باشد. لازم نیست ما رهبری آن برنامه را بر عهده بگیریم، اما خوشحال میشویم بخشی از آن باشیم.»
کریدور بشردوستانه سازمان ملل
طرحی که آقای روبیو به آن اشاره کرد، سومین پیامد ممکن این جنگ است. به گفته منابع دیپلماتیک، آقای روبیو هفته گذشته طرحهایی را به وزرای خارجه گروه هفت ارائه کرده است تا یک کنسرسیوم چندملیتی مدیریت تنگه را بر عهده بگیرد.
به گفته این منابع، آقای روبیو تاکید کرده که در این مسیر حیاتی کشتیرانی باید «هیچ هزینهای» دریافت نشود و «رفتوآمد آزاد» برقرار باشد.
بریتانیا قرار بود میزبان نشستی از فرماندهان نیروی دریایی ۳۰ کشور باشد تا درباره چگونگی اجرای این طرح گفتگو کنند. کییر استارمر، نخستوزیر بریتانیا روز دوشنبه هشدار داد که صحبت درباره بازگشایی تنگه هرمز آسانتر از انجام آن است.
به گزارش تلگراف، بریتانیا رهبری تلاشها برای تشکیل یک نیروی ویژه بینالمللی جهت بازگشایی مسیر کشتیرانی را بر عهده دارد. این نیرو شامل ناوگانی از کشتیهای جنگی و احتمالا شهپادها خواهد بود که میتوانند از نفتکشها و کشتیهای تجاری محافظت کنند. این تلاش میتواند شبیه عملیات اسکورت تحت رهبری آمریکا در جریان «جنگ نفتکشها» در دهه ۱۹۸۰ باشد. با این حال چنین نیرویی احتمالاً تا زمان برقراری آتشبس مستقر نخواهد شد و قطعا نیازمند موافقت ایران خواهد بود.
به گفته خانم باکمن، این اقدام احتمالا باید ترتیبی مشابه کریدور غلات دریای سیاه در سالهای ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۳ باشد. طرحی که با میانجیگری سازمان ملل پس از حمله روسیه به اوکراین، عبور امن مواد غذایی را ممکن ساخت.
بازگشت به وضع سابق
چهارمین احتمال، هرچند اندک، این است که تنگه به وضعیت عادی بازگردد.
به گفته فرزان ثابت، پژوهشگر ارشد مرکز تحریمها و صلح پایدار در «موسسه تحصیلات تکمیلی ژنو»، بستن هرمز برای ایران اقدامی از سر استیصال در زمان بحران بود.
آقای ثابت گفت: «بنابراین در سناریویی که آقای ترامپ صرفا اعلام پیروزی کند، از ماجرا عبور کند و هیچ کاری با ایران نداشته باشد، سوال این است که آیا ایران به شلیک پهپاد به کشتیهای عبوری از تنگه هرمز و تلاش برای گرفتن عوارض ادامه میدهد؟ اگر چنین کند، آمریکا را مجبور میکند دوباره وارد ماجرا شود و دیگر بازیگران، بهویژه کشورهای شورای همکاری خلیج فارس، را نیز وادار میکند دست به اقدام بزنند، چون آنها چنین نتیجهای را غیرقابل قبول میدانند.»
او افزود: «در نتیجه، آنها باعث ازسرگیری جنگ میشوند، در حالی که بخشی از دلیل انجام این اقدامات دقیقا پایان دادن به جنگ است.»