بحث صدور ویزا برای اعضای تیم ملی ایران در جام جهانی ۲۰۲۶، به یکی از حساسترین مسائل سیاسی و حقوقی این دوره از مسابقات تبدیل شده است. پرسش اصلی این است: آیا کشور میزبان میتواند به اعضای یک تیم راهیافته به جام جهانی ویزا ندهد؟
اگر چنین اتفاقی بیفتد، فیفا چه ابزاری برای جلوگیری از آن یا مدیریت بحران دارد؟
آگهی
آگهی
پاسخ کوتاه این است: از نظر حقوق بینالملل، آمریکا همچنان اختیار صدور یا رد ویزا را در دست دارد؛ اما از نظر تعهدات میزبانی و اصول فیفا، میزبان جام جهانی باید امکان حضور تیمها، مقامها و افراد ضروری مسابقات را بدون تبعیض فراهم کند. همین دوگانگی، بحران احتمالی ایران در جام جهانی ۲۰۲۶ را پیچیده میکند.
قوانین فیفا چه میگویند؟
در مقررات رسمی جام جهانی ۲۰۲۶، فیفا صراحتا میگوید هر تیم باید اطلاعات بازیکنان و مقامهای خود را زودتر ارائه کند تا «مقامهای مربوط» بتوانند بررسیهای لازم برای ویزا و اعتبارنامه را انجام دهند. همین مقررات تاکید میکند که فدراسیونهای شرکتکننده باید الزامات و فرایند ویزا را رعایت کنند. به بیان دیگر، فیفا وجود فرایند ویزا را پذیرفته و آن را بخشی از روند اجرایی مسابقات میداند.
اما این به معنای آزادی کامل کشور میزبان برای حذف عملی یک تیم از مسابقات نیست. اساسنامه فیفا تبعیض علیه یک کشور، فرد یا گروه را بر پایه ملیت، نژاد، عقیده سیاسی یا هر وضعیت دیگر ممنوع میداند و برای این امر مجازات، تعلیق یا اخراج را در نظر گرفته است. فیفا همچنین در سیاست حقوق بشری خود میگوید اگر شرایط یک کشور میزبان اجرای تعهدات حقوق بشری فیفا را تهدید کند، این نهاد باید با مقامهای مربوط وارد تعامل شود و برای حفظ مسئولیت حقوق بشری خود تلاش کند.
بنابراین، اگر آمریکا به دلایل سیاسی یا ملیتی مانع ورود اعضای تیم ملی ایران شود، فیفا میتواند آن را با اصول عدم تبعیض خود ناسازگار بداند. اما فیفا نمیتواند مستقیما دولت آمریکا را مجبور به صدور ویزا کند؛ ابزارش فشار سیاسی، مذاکره، تغییر برنامه، انتقال محل اقامت یا حتی در شرایط شدید، تصمیمهای اجرایی درباره مسابقه است.
هرچند وقتی درباره فیفایی که رئيسش جانی اینفانتینو صحبت میکنیم که روابط بسیار نزدیکی با دونالد ترامپ دارد، این موضوعات احتمالا به حاشیه رانده میشود و میتوان تصور کرد که حتی اگر چنین اتفاقی رخ دهد، در نهایت کار خاصی از سوی فدراسیون بینالمللی فوتبال بر نخواهد آمد.
میزبان چه تعهدی داده است؟
در روند میزبانی جام جهانی، فیفا از کشورها تضمینهای دولتی میخواهد؛ از جمله درباره ویزا، مجوز ورود، مهاجرت و روندهای اداری. در زمان روند انتخاب میزبان ۲۰۲۶ نیز گزارشها نشان میداد فیفا خواهان «محیط بدون ویزا» یا دستکم «رویههای غیرتبعیضآمیز ویزا» برای افراد مرتبط با جام جهانی بوده است.
با این حال، این تضمینها در عمل به معنای حذف کامل اختیار دولتها نیست. حتی صفحه رسمی فیفا درباره سفر و ویزای جام جهانی ۲۰۲۶ تأکید میکند داشتن بلیت مسابقه تضمینی برای دریافت ویزا یا ورود به آمریکا، کانادا یا مکزیک نیست. این هشدار البته مختص هواداران است، اما در عین حال شاید بتوان آنرا این طور هم تفسیر کرد که تصمیم نهایی درباره ورود افراد همچنان در اختیار دولتهای میزبان خواهد بود.
ایران در جام جهانی ۲۰۲۶؛ بحران از کجا شروع شد؟
دولت دونالد ترامپ از زمان بازگشت به کاخ سفید محدودیتهای گستردهای را برای اعطای ویزا به شهروندان کشورهای مختلفی تنظیم کرده است که از جمله آنها ایران است. همچنین در طول سالهای اخیر و بعد از قرار دادن سپاه پاسداران در فهرست سازمانهای تروریستی این کشور، کسانی که خدمت سربازی خود را در این نهاد گذراندهاند با مشکلات دوچندانی برای دریافت ویزا رو به رو می شوند. در بین بازیکنان، مربیان و مدیران فدراسیون فوتبال ایران هم چندین نفر خدمت سربازی خود را در سپاه گذراندهاند؛ همین مسئله تردیدها را در خصوص احتمال صدور ویزا برای همه اعضای تیم ملی فوتبال ایران افزایش داده است.
فدراسیون فوتبال ایران از فیفا خواسته درباره زمان صدور ویزاهای آمریکا و مکزیک برای اعضای تیم ملی شفافسازی کند. ایران قرار است بازیهای گروهی خود را در لسآنجلس و سیاتل برگزار کند، اما به دلیل تنشهای سیاسی و مشکلات ویزا، کمپ تمرینی تیم از آریزونا به تیخوانا در مکزیک منتقل شده است. تغییری که با هماهنگی فیفا، مکزیک و شاید هم ایالات متحده صورت گرفته است.
مکزیک با میزبانی تیم ملی ایران مشکلی ندارد و مقامهای این کشور اعلام کردند بعد از آنکه آمریکا خواستار عدم حضور ایران در کمپ تمرینی آن کشور شد، مکزیکو سیتی با همکاری با فیفا به این نتیجه رسیدند که میزبان تیم ملی ایران باشند. اتفاقی که مورد استقبال فدراسیون فوتبال ایران هم قرار گرفته است.
این یعنی فعلا مسئله اصلی، نه حذف ایران از مسابقات، بلکه مدیریت ورود، اقامت، رفتوآمد و ویزاهای چندبار ورود است. اما اگر این موضوع حل نشود، میتواند در روزهای نزدیک به مسابقات به یک بحران جدی تبدیل شود.
اگر آمریکا ویزا ندهد، چه میشود؟
مقررات جام جهانی ۲۰۲۶ چند سناریو را پیشبینی کرده است. اگر تیمی از مسابقات انصراف دهد یا رفتارش باعث برگزار نشدن یک بازی شود، ممکن است با مجازات انضباطی، محرومیت از رقابتهای بعدی، جریمه یا حتی الزام به پرداخت خسارت روبهرو شود. اما اگر مسئله از جنس «فورس ماژور» باشد، یعنی عاملی خارج از کنترل تیم باعث برگزار نشدن بازی شود، فیفا اختیار کامل دارد که تصمیم بگیرد چه اقدامی لازم است.
در همان مقررات آمده اگر تیمی کنار بکشد یا حذف شود، فیفا میتواند آن تیم را با تیم دیگری جایگزین کند. همچنین اگر تیمی پیش از پایان مرحله گروهی کنار برود یا حذف شود، نتایج همه بازیهایش باطل اعلام خواهد شد. بنابراین، قانون فیفا الزاما نمیگوید گروه باید سهتیمی ادامه پیدا کند؛ بلکه اختیار تصمیمگیری نهایی با فیفاست.
اگر بحران خیلی دیر رخ دهد، مثلا در فاصله کوتاه تا شروع مسابقه، فیفا میتواند مسابقه را جابهجا کند، زمان آن را تغییر دهد، تصمیم انضباطی بگیرد یا در نهایت درباره وضعیت گروه تصمیم بگیرد. مقررات ۲۰۲۶ به فیفا اجازه میدهد در موارد امنیتی، سلامت، ایمنی یا فورس ماژور، یک یا چند مسابقه یا حتی کل رقابتها را لغو، جابهجا یا دوباره برنامهریزی کند.
آیا گروه سهتیمی میشود؟
از نظر مقررات، پاسخ قطعی وجود ندارد. اگر ایران قبل از شروع مسابقات از جام جهانی کنار گذاشته شود یا نتواند شرکت کند، فیفا میتواند تیم جایگزین معرفی کند. اگر بحران بعد از شروع مرحله گروهی رخ دهد، مقررات میگوید نتایج بازیهای تیم کناررفته یا حذفشده تا پایان مرحله گروهی باطل میشود. این میتواند عملا گروه را از نظر امتیازی دچار وضعیت غیرعادی کند، اما فیفا اختیار دارد راهحل اجرایی تعیین کند.
پس سادهترین پاسخ این است: «گروه خودکار سهتیمی نمیشود، مگر اینکه فیفا چنین تصمیمی بگیرد یا امکان جایگزینی عملی نباشد.» در ساختار ۴۸ تیمی جام جهانی ۲۰۲۶، چنین بحرانی حتی پیچیدهتر هم خواهد بود، چون رتبهبندی تیمهای سوم و ترکیب مرحله یکسیودوم نهایی را تحت تاثیر قرار میدهد.
آیا سابقه تاریخی دارد؟
در تاریخ جام جهانی مردان، نمونهای وجود ندارد که کشور میزبان به یک تیم راهیافته ویزا ندهد و آن تیم به همین دلیل از جام جهانی حذف شود. موارد تاریخی حذف یا محرومیت کشورها معمولا به دلایل سیاسی، جنگ، تحریم بینالمللی یا تصمیمهای فیفا و کنفدراسیونها مربوط بوده است؛ مانند محرومیت آفریقای جنوبی در دوره آپارتاید، یوگسلاوی در دهه ۱۹۹۰ به دلیل تحریمهای سازمان ملل، یا روسیه پس از حمله به اوکراین.
اما در فوتبال و تورنمنتهای بینالمللی کوچکتر، موارد رد ویزا کم نبوده است. در سال ۲۰۱۷، تیم فوتبال زنان تبت برای حضور در Dallas Cup در آمریکا ویزا نگرفت و مجبور شد از سفر منصرف شود. مقامهای سفارت آمریکا به اعضای تیم گفته بودند دلیل کافی برای سفر به دالاس ندارند.
در سال ۲۰۱۹ نیز چند بازیکن تیم زیر ۱۵ سال گواتمالا برای حضور در مسابقات کونکاکاف در فلوریدا ویزای آمریکا نگرفتند. با وجود این، گواتمالا از مسابقات کنار نکشید و با ترکیبی ناقصتر برنامه خود را ادامه داد.
در سال ۲۰۲۶ نیز نمونههای نزدیکتری دیده شده است. مقامهای فدراسیون فوتبال فلسطین برای حضور در نشست پیش از جام جهانی فیفا در ونکوور با رد ویزای کانادا روبهرو شدند و از فیفا خواستند مداخله کند. همچنین گزارشهایی درباره مشکلات ویزایی مقامهای ایرانی، برخی اعضای تیمهای دیگر و حتی کادر فنی آفریقای جنوبی منتشر شده است. هرچند این دو مورد ربطی به بازیکنان نداشت.
اما در مجموع این سابقهها نشان میدهد رد ویزا در فوتبال سابقه دارد، اما نه در ابعاد حذف کامل یک تیم از جام جهانی مردان.
فیفا چه گزینههایی دارد؟
در پرونده ایران، فیفا احتمالا ابتدا تلاش میکند بحران را از مسیر اداری و دیپلماتیک حل کند: فشار بر دولت میزبان، تسریع روند ویزا، تغییر پایگاه تمرینی، تنظیم پروازهای رفتوبرگشت، یا استفاده بیشتر از میزبانی مکزیک برای کاهش حضور طولانی ایران در خاک آمریکا.
نمونه انتقال پایگاه ایران از آریزونا به تیخوانا نشان میدهد فیفا و میزبانان در حال استفاده از همین راهحلهای میانی هستند. اما مشکل اصلی این است که بازیهای ایران همچنان در آمریکا برگزار میشود و تیم برای انجام مسابقه ناچار به ورود به خاک آمریکا خواهد بود.
اگر آمریکا به بازیکنان اصلی، کادر فنی ضروری یا اعضای رسمی هیئت تیم ویزا ندهد، بحران به سطحی بالاتر میرود. در آن حالت، فیفا باید بین دو اصل تصمیم بگیرد: احترام به حاکمیت مهاجرتی دولت میزبان، یا حفاظت از تمامیت ورزشی مسابقات.
مسئلهای که احتمالا با توجه به رویکردهای پیشین فیفا در دوران ریاست اینفانتینو، به تلاش برای راضی کردن ایران برای حضور بدون حضور بازیکنان، مربیان یا مدیرانی که ویزا دریافت نکردهاند محدود خواهد شد.
پرسشی بیپاسخ
قوانین فیفا صراحتا نمیگویند یک دولت میزبان «حق دارد» به تیمی ویزا ندهد. برعکس، فلسفه میزبانی جام جهانی بر تضمین ورود، عدم تبعیض و امکان مشارکت همه تیمهای راهیافته استوار است. اما در عمل، فیفا اختیار صدور ویزا ندارد و نمیتواند مستقیما تصمیم یک دولت را لغو کند.
اگر آمریکا برای اعضای تیم ملی ایران ویزا صادر نکند، این موضوع فقط یک اختلاف اداری نخواهد بود؛ بلکه اعتبار فیفا، تعهدات میزبانی آمریکا و اصل برابری تیمها در جام جهانی را به چالش میکشد.
به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
هرچند در مجموع فیفا تلاش خواهد کرد تا دستکم ویزای تمام بازیکنان تیم ملی صادر شود اما در نهایت، حتی در صورتی که این اتفاق رخ ندهد، محتملترین سناریو، تلاش برای اعزام و حضور تیم ملی با همان نفراتی که موفق به دریافت ویزای آمریکا شدهاند، خواهد بود.