در حالی که جنگ میان ایران از یک سو و آمریکا و اسرائیل از سوی دیگر وارد هفتههای حساس خود شده، یکی از موضوعاتی که بار دیگر در کانون توجه تحلیلگران نظامی و رسانههای غربی قرار گرفته، شبکهای از تاسیسات زیرزمینی است که مقامهای جمهوری اسلامی از آنها با عنوان «شهرهای موشکی» یاد میکنند.
این تاسیسات که طی سالهای گذشته بهتدریج معرفی شدهاند، اکنون در بحثها درباره توان باقیمانده نظامی ایران و امکان هدف قرار دادن آن نقش مهمی پیدا کردهاند.
آگهی
آگهی
شهرهای موشکی؛ شبکهای پنهان زیر زمین
اصطلاح «شهر موشکی» بیش از آنکه به یک پایگاه مشخص اشاره داشته باشد، به مجموعهای از تونلها و تاسیسات زیرزمینی گفته میشود که برای نگهداری، جابهجایی و در برخی موارد شلیک موشکها طراحی شدهاند. گزارشهای رسانههای بینالمللی نشان میدهد این پایگاهها اغلب شامل شبکهای پیچیده از مسیرهای زیرزمینی، انبارهای تسلیحاتی و سکوهای متحرک هستند که امکان آمادهسازی و پرتاب سریع موشک را فراهم میکنند.
تصاویر و ویدیوهایی که طی سالهای گذشته از سوی رسانههای رسمی ایران منتشر شده نیز چنین برداشتی را تقویت کردهاند؛ در این تصاویر، موشکها در تونلهایی عمیق نگهداری میشوند و از طریق مسیرهای از پیش طراحیشده به محل پرتاب منتقل میشوند.
با این حال، بهدلیل محدود بودن دسترسی مستقل به این تاسیسات، بخش قابل توجهی از اطلاعات موجود درباره آنها بر پایه ارزیابیهای اطلاعاتی و تحلیل تصاویر ماهوارهای است.
شبکهای از موشکها که قرار است به ایران در مقابل حملات دشمن کمک کند و این روزها و در حالیکه به یک ماهه شدن جنگ میان ایران با اسرائيل و آمریکا نزدیک میشویم گزارشها از هدف قرار گرفتن این شهرهای موشکی در نقاط مختلف ایران بیشتر منتشر میشود. هرچند همچنان پرتابهای ایران به سمت اهداف خود در سراسر منطقه ادامه دارد.
چرا ایران به سراغ تاسیسات زیرزمینی رفت؟
گروهی از تحلیلگران نظامی استدلال میکنند که توسعه این تاسیسات را باید در چارچوب تلاش ایران برای افزایش «بقاپذیری» توان موشکی خود در نظر گرفت. تجربه درگیریهای منطقهای و حملات هوایی گسترده در سالهای گذشته نشان داده که پایگاههای نظامی روی زمین بهراحتی شناسایی و هدف قرار میگیرند، در حالی که استقرار تجهیزات در عمق زمین میتواند احتمال نابودی کامل آنها را کاهش دهد.
به همین دلیل، شهرهای موشکی را میتوان بخشی از راهبرد بازدارندگی ایران دانست؛ راهبردی که هدف آن حفظ توان پاسخگویی حتی پس از وارد شدن ضربات اولیه است. در شرایط جنگی کنونی نیز، همین ویژگی باعث شده این تاسیسات به یکی از مهمترین عناصر مورد توجه در ارزیابی توان نظامی ایران تبدیل شوند.
از سوی دیگر، توان جمهوری اسلامی در صنایع هوایی قابل مقایسه بات رقبا و دشمنان خود در منطقه نیست و عدم برخورداری از جنگندههای پیشرفته باعث شده تا تصمیمگیران در تهران در طول دهههای اخیر به سمت توسعه برنامه موشکی سوق پیدا کنند.
این تاسیسات کجا قرار دارند؟
در مورد محل دقیق این شهرهای موشکی اطلاعات قطعی و تاییدشدهای در دست نیست، اما بر اساس ترکیبی از گزارشهای رسانههای غربی و تحلیلهای مبتنی بر تصاویر ماهوارهای، گفته میشود این تاسیسات بهصورت پراکنده در نقاط مختلف ایران ساخته شدهاند. برخی گزارشها به استقرار آنها در مناطق کوهستانی، بهویژه در غرب و جنوب کشور، اشاره دارند؛ مناطقی که از نظر جغرافیایی امکان حفر تونلهای عمیق و پنهانسازی بهتر را فراهم میکنند.
در همین حال، گزارشهایی هم از احداث آنها در نزدیکی سواحل خلیج فارس و همچنین مناطق مرکزی ایران منتشر شده است. هرچند این موارد به طور مستقل قابل تایید نیستند اما به نظر میرسد گستردگی جغرافیایی این شهرهای موشکی در سراسر ایران قابل توجه است و با وجود اینکه چه در جریان جنگ ۱۱ روزه و چه جنگ جاری، جنگندههای آمریکایی و اسرائيلی بارها تلاش کردهاند این مراکز را نابود کنند، دستکم فعلا شلیک موشکهای سپاه با وجود شیبی نزولی همچنان به سمت اهداف خود چه به سمت کشورهای منطقه در خلیج فارس و چه به سمت اسرائيل ادامه دارد.
این پراکندگی جغرافیایی با توجه به وسعت کشور باعث شده تا هدف قرار گرفتن آنها به یکی از چالشهای اسرائيل و آمریکا تبدیل شود و بقای این برنامه موشکی را تضمین کند.
آیا این پایگاهها قابل نابودی هستند؟
یکی از سوالهای اصلی در روزهای اخیر این بوده که حملات آمریکا و اسرائیل تا چه حد توانسته این زیرساختها را از بین ببرد. مقامهای دو کشور بارها از «تخریب گسترده» توان نظامی ایران سخن گفتهاند، اما گروهی از کارشناسان هشدار میدهند که نابودی کامل چنین شبکهای بهمراتب پیچیدهتر از هدف قرار دادن تاسیسات سطحی است.
به گفته این کارشناسان، بسیاری از این پایگاهها در عمق قابل توجهی زیر زمین یا در دل کوهها ساخته شدهاند و برای تخریب آنها به تسلیحات بسیار پیشرفته یا حتی در برخی موارد به عملیات زمینی نیاز است. علاوه بر این، اگر شبکهای از این تاسیسات در نقاط مختلف کشور پراکنده باشد، حتی نابودی بخشی از آنها نیز لزوما به معنای از کار افتادن کامل توان موشکی نخواهد بود.
چه موشکهایی در این تاسیسات نگهداری میشود؟
بر اساس گزارشهای رسمی منتشرشده، این پایگاهها میزبان انواع مختلفی از موشکهای ایران هستند؛ از موشکهای بالستیک برد کوتاه و متوسط گرفته تا موشکهای سوخت جامد که به دلیل زمان آمادهسازی کمتر، برای استفاده در شرایط جنگی مناسبتر هستند. برخی تحلیلها همچنین به احتمال نگهداری موشکهای کروز در این تاسیسات اشاره کردهاند، هرچند جزئیات دقیق در این زمینه در دسترس نیست.
تاکید ایران بر توسعه موشکهای سوخت جامد، به گفته کارشناسان، با همین نوع زیرساختها مرتبط است؛ چرا که این موشکها میتوانند در مدت زمان کوتاهتری از داخل تونلها به حالت آماده شلیک برسند.
نقش شهرهای موشکی در جنگ فعلی
با گذشت نزدیک به یک ماه از آغاز درگیریها، ارزیابیها درباره میزان آسیب واردشده به توان موشکی ایران همچنان متفاوت است. در حالی که برخی مقامهای آمریکایی و اسرائیلی از تضعیف جدی این توان سخن میگویند، تحلیلگران نظامی تاکید دارند که بهدلیل ماهیت زیرزمینی و پراکنده این تاسیسات، تصویر کامل از میزان خسارت هنوز روشن نیست.
همین عدم قطعیت باعث شده شهرهای موشکی همچنان به عنوان یکی از مهمترین عوامل در محاسبات نظامی دو طرف باقی بمانند؛ عواملی که میتوانند بر روند و طول مدت درگیری تاثیر بگذارند.
در مجموع، دردکترین نظامی جمهوری اسلامی «شهرهای موشکی زیرزمینی» بخشی مهمی از راهبرد دفاعی و بازدارندگی ایران را تشکیل میدهند. این تاسیسات با هدف کاهش آسیبپذیری در برابر حملات طراحی شدهاند و بهدلیل پراکندگی و پنهان بودن، ارزیابی دقیق درباره آنها همواره با ابهام همراه است.
به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
در شرایط کنونی نیز به باور گروهی از کارشناسان، همین ویژگیها باعث شده این شبکه زیرزمینی نهتنها یک ابزار نظامی، بلکه یکی از متغیرهای مهم در تحلیل آینده جنگ و توازن قوا در منطقه باشد.