چند روز پس از آنکه در ماه ژانویه کماندوهای آمریکایی به اقامتگاه مستحکم نیکولاس مادورو، رئیس جمهوری ونزوئلا حمله کردند و او را با دستبند به نیویورک منتقل کردند، دونالد ترامپ به روزنامه نیویورک تایمز گفت: «من به حقوق بینالملل نیازی ندارم.»
او افزود تنها محدودیتی که برای قدرت جهانی خود قائل است «اخلاق شخصی و ذهن خودش» است.
آگهی
آگهی
نشریه نیویورکر در مقالهای به مسئله الگوی ایدهآل روسیه در نظام بینالملل پرداخته که از سوی رئيس جمهوری آمریکا در حال اجرا است. نیویورکر مینویسد: «اندکی بعد از حمله آمریکا به ونزوئلا، ترامپ اعلام کرد موقعیت راهبردی و ذخایر مواد معدنی حیاتی گرینلند آنقدر ارزشمند است که نباید خارج از کنترل مستقیم آمریکا باقی بماند. او گفت: «شما از مالکیت دفاع میکنید، نه از اجاره.»
ماه گذشته نیز دونالد ترامپ بر ایجاد نهادی به نام هیئت صلح نظارت کرد؛ نهادی متشکل از بیش از دو ده کشور که ماموریت اعلامشده آن بازسازی غزه است و ترامپ از آن به عنوان جایگزینی احتمالی برای سازمان ملل یاد کرده است.
اکنون، مهمتر از همه، آمریکا و اسرائیل جنگی را علیه ایران آغاز کردهاند که در همان روز نخست به کشته شدن علی خامنهای، رهبر پیشین ایران انجامید.
رویایی که پوتین داشت
برای سالها این برداشت رایج درباره ولادیمیر پوتین، رئیس جمهوری روسیه وجود داشت که او آرزوی جهانی را دارد که در آن قدرت و منافع کشورها، نه هنجارها یا حقوق بینالملل بلکه رفتار دولتها را تعیین کند.
در چنین جهانی، مفاهیمی مانند امپراتوری و حوزه نفوذ نه واژههایی قدیمی یا منفی، بلکه توصیفی از نحوه واقعی کارکرد ژئوپولیتیک هستند. کشورهای بزرگ با ارتشهای قدرتمند میتوانند اراده خود را بر کشورهای کوچک تحمیل کنند و نهادهای بینالمللی باید دور زده شوند یا تضعیف شوند تا قدرتهای بزرگ بتوانند آزادانه عمل کنند.
پس از کشته شدن علی خامنهای، آقای پوتین به طور رسمی حمله آمریکا و اسرائیل را محکوم کرد و «ترور» رهبر ایران را «نقض آشکار تمام اصول اخلاق انسانی و حقوق بینالملل» خواند.
اما در سطحی بنیادیتر، ولادیمیر پوتین با واقعیتی ناراحتکننده روبهرو شده بود: جهانی که او تصور میکرد باید شکل بگیرد، در حال تحقق بود، اما بدون نقشآفرینی یا نفوذ روسیه.
هانا نوت مدیر برنامه عدم اشاعه اوراسیا در مرکز مطالعات عدم اشاعه جیمز مارتین و نویسنده کتابی درباره سیاست خارجی روسیه میگوید: «قرار بود این مدل، مدل پوتین باشد. طنز ماجرا این است که حالا که ترامپ آن را اجرا میکند، محدودیت قدرت روسیه را آشکار میکند.»
اهمیت ایران برای پروژه ژئوپولیتیک روسیه
پیش از جنگ، روسیه ایران را بخشی مهم از پروژه بزرگتر خود برای ایجاد ائتلافها و مراکز قدرت جایگزین در برابر غرب میدانست. یکی از این طرحها کریدور حملونقل شمال–جنوب است؛ پروژهای مشترک برای اتصال بنادر روسیه و ایران به بنادر هند به منظور انتقال کالا بدون عبور از مسیرهایی که تحت تأثیر تحریمهای آمریکا هستند.
سال گذشته ایران یک توافق تجارت آزاد با اتحادیه اقتصادی اوراسیا به رهبری روسیه امضا کرد؛ نشانهای از اینکه مسکو همچنان در حال گسترش نفوذ خود فراتر از فضای پساشوروی است. روسیه و ایران همچنین سیستمهای پرداخت ملی خود را به یکدیگر متصل کردند؛ اقدامی آزمایشی در چارچوب تلاش کرملین برای ایجاد توافقهای «حذف دلار» با کشورهای دیگر.
یک مقام روسی که در دستگاه دیپلماسی این کشور فعالیت دارد در این خصوص به نیویورکر میگوید: «نمیدانم ایران را دقیقا باید شریک، متحد یا دوست نامید، اما قطعا دارایی ارزشمندی برای ما بوده است.»
همکاری نظامی محدود میان تهران و مسکو
در سال ۲۰۲۲، پس از آنکه تهاجم روسیه به اوکراین با مشکل مواجه شد، روسیه و ایران روابط نظامی خود را گسترش دادند. نیروهای روسیه برای رقابت در میدان نبرد و وارد کردن خسارت به شهرهای اوکراین به پهپادهای ایرانی و فناوریهای مرتبط متکی شدند.
با این حال، اکنون روسیه در داخل کشور خود تولید گسترده پهپاد راهاندازی کرده و مدلهایی پیشرفتهتر از آنچه ایران ارائه میداد میسازد. بنابراین دیگر به کمک ایران به اندازه گذشته نیاز ندارد.
سال گذشته مسکو و تهران یک معاهده همکاری جامع راهبردی امضا کردند، اما این توافق شامل تعهدات امنیتی صریح نبود. برای مقایسه، توافق مشابهی که روسیه در سال ۲۰۲۴ با کره شمالی امضا کرد، تصریح میکند که دو کشور در صورت حمله به یکدیگر کمک خواهند کرد.
از دست رفتن متحدان روسیه
با این حال، کشته شدن علی خامنهای سومین ضربه به شبکه متحدان مهم روسیه در کمی بیش از یک سال بود.
در دسامبر ۲۰۲۴، بشار اسد متحد دیرینه مسکو که کرملین بیش از یک دهه از او حمایت کرده بود، توسط گروههای شورشی از قدرت کنار گذاشته شد. گفته میشود او اکنون در یک مجتمع مسکونی محافظتشده در مسکو زندگی میکند.
یک سال بعد نیکولاس مادورو، مهمترین متحد پوتین در آمریکای جنوبی، توسط آمریکا دستگیر شد.
هر دو رهبر، مانند خامنهای، برای تلاش روسیه جهت دور زدن چارچوبهای چندجانبه موجود در حوزههایی مانند تجارت و امنیت که کرملین آنها را تحت نفوذ آمریکا میدانست، اهمیت زیادی داشتند. به نظر میرسید پروژه پوتین برای تضعیف نظم جهانی موجود، اکنون توسط تحولی حتی بزرگتر در حال فروپاشی است.
روسیه در جستوجوی نظم قدیم
نتیجه این وضعیت آن است که روسیه اکنون نه تنها شبیه یک قدرت درجه دوم به نظر میرسد، بلکه شاید برخلاف انتظار برای جهانی که بر پایه قوانین و نهادها اداره میشد دلتنگ شده است.
دیمیتری پسکوف سخنگوی پوتین در واکنش به حملات آمریکا و اسرائیل به ایران گفت: «ما همه آن چیزی را که حقوق بینالملل مینامیدیم از دست دادهایم.»
سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه نیز از آمریکا خواست تا توضیح دهد برنامههایش چگونه با قواعدی که پیشتر وجود داشتند مطابقت دارد. یک فرد مطلع در دستگاه سیاست خارجی در مسکو میگوید: «پارادایم کنونی این است که آمریکا هر کاری بخواهد انجام میدهد و هیچکس، حتی روسیه، نمیتواند کار زیادی درباره آن انجام دهد.»
تمرکز روسیه بر جنگ اوکراین
از سال ۲۰۲۲، هدف روسیه برای دستیابی به پیروزی نظامی و سیاسی در اوکراین تقریباً تمام توجه این کشور در عرصه بینالمللی را به خود اختصاص داده است.
نوت میگوید: «نتیجه آن جنگ در نهایت تعیین خواهد کرد قدرت روسیه در جهان چگونه دیده میشود. بنابراین به طور طبیعی سایر بحرانها و درگیریها در اولویت پایینتری قرار میگیرند.»
در مسکو، ترامپ همچنان بهترین امید روسیه برای رسیدن به نتیجهای مطلوب در جنگ اوکراین تلقی میشود. استراتژی پوتین همچنان این است که جنگ را ادامه دهد و هزینهها را برای اوکراین و اروپا افزایش دهد تا در نهایت ترامپ آنها را به مصالحه وادار کند.
یک فرد مطلع در دستگاه سیاست خارجی روسیه میگوید: «رهبری ما آنقدر بر مسئله اوکراین متمرکز است که همه چیز دیگر در مقایسه با آن ثانویه به نظر میرسد. اگر حتی اندکی احتمال وجود داشته باشد که ترامپ بتواند در موضوع اوکراین کمک کند، همین برای این که در جاهای دیگر برای خود مشکل ایجاد نکنیم کافی است.»
روابط پیچیده روسیه با ایران در جریان جنگ
یک روز پس از آنکه پوتین کشته شدن خامنهای را محکوم کرد، پسکوف از شکست مذاکرات آمریکا و ایران «عمیقا ابراز ناامیدی» کرد، اما همزمان تاکید کرد روسیه تلاشهای میانجیگری آمریکا در جنگ اوکراین را بسیار ارزشمند میداند.
گزارشها حاکی است که روسیه همچنان به برخی تعهدات خود در قبال ایران پایبند است و اطلاعاتی برای هدف قرار دادن نیروها و تأسیسات آمریکا در خاورمیانه در اختیار تهران قرار میدهد.
یک فرد مطلع در دستگاه سیاست خارجی در مسکو میگوید: «اگر آمریکا در اوکراین چنین کاری میکند، نمیبینم چرا روسیه نتواند همین کار را انجام دهد. واضح است که کرملین نمیخواهد ترامپ را بیش از حد ناراحت کند و سعی میکند از عبور از خطوط قرمز پرهیز کند.»
منافع اقتصادی روسیه از جنگ
در همین حال، روسیه تلاش میکند هر مزیتی را که میتواند از جنگ ایران به دست آورد.
آمریکا در حال مصرف بخش زیادی از موشکهای رهگیر پدافند هوایی خود است؛ یکی از مهمترین سلاحهایی که اوکراین نیز به آن نیاز دارد. هر چه این موشکها بیشتر در آسمان خاورمیانه شلیک شوند، تعداد کمتری برای دفاع از شهرهایی مانند کییف، خارکیف و دنیپرو باقی میماند.
پسر خامنهای، مجتبی خامنهای، به عنوان رهبر جدید ایران منصوب شده است، اما هر نظام سیاسی که از این جنگ باقی بماند احتمالا آسیبپذیرتر از گذشته خواهد بود.
نوت میگوید: «ایرانی ضعیف، بیثبات و آسیبدیده دقیقا همان نوع کشوری است که بیش از گذشته به روسیه و چین نیاز خواهد داشت.»
سود بزرگ روسیه در بازار انرژی
مهمتر از همه، این جنگ سود عظیمی برای روسیه در بازارهای جهانی انرژی به همراه داشته است.
حدود یکسوم بودجه روسیه از فروش نفت و گاز تأمین میشود. پیش از آغاز بمبارانها، قیمت نفت کمتر از هفتاد دلار در هر بشکه بود. پس از آن تا نزدیک صد و بیست دلار افزایش یافت و اکنون حدود نود دلار است.
علاوه بر این، صادرات روسیه از گلوگاهی که اکنون تنگه هرمز را فلج کرده عبور نمیکند و از طریق تنگه بسفر یا خطوط لوله زمینی انجام میشود.
در اوایل زمستان امسال، چین و هند برای خرید نفت روسیه تخفیفی بین بیست تا سی دلار در هر بشکه طلب میکردند؛ نتیجه تحریمها و خطرات حملونقل.اما اکنون با بازگشت ناگهانی روسیه به عنوان تامینکنندهای حیاتی، نفت این کشور در برخی بازارها حتی با قیمت بالاتر معامله میشود.
الکساندرا پروکوپنکو اقتصاددان و پژوهشگر مرکز کارنگی روسیه اوراسیا میگوید اگر قیمتهای فعلی ادامه پیدا کند، روسیه ماهانه حدود سه و نیم میلیارد دلار درآمد اضافی کسب خواهد کرد. این مبلغ تقریبا معادل یکسوم هزینه ماهانه جنگ اوکراین است.
تماس ترامپ و پوتین
نفت روسیه برای ترامپ نیز اهمیت زیادی دارد، زیرا او میخواهد از افزایش شدید قیمت انرژی جلوگیری کند.
هفته گذشته او به هند معافیت موقتی از تحریمهای آمریکا علیه نفت روسیه داد.
پروکوپنکو میگوید این اقدام پیام مهمی داشت: «قبلا آمریکا بسیار مراقب بود که سیاست تحریمها را با شرکای غربی هماهنگ کند. حالا خودش به تنهایی عمل میکند. اگر در یک جا رژیم تحریمها را تضعیف کنید، چرا در جای دیگر چنین کاری نکنید؟»
روز دوشنبه ترامپ و پوتین درباره جنگ ایران تلفنی گفتوگو کردند. چند ساعت پیش از تماس، پوتین هشدار داده بود که به دلیل اختلال در عبور کشتیها از تنگه هرمز، جهان در آستانه یک بحران بزرگ انرژی قرار دارد. او پیشنهاد داده بود در میانجیگری برای توافق صلح با ایران کمک کند.
ترامپ بعدا گفت به پوتین گفته است: «میتوانی با پایان دادن به جنگ روسیه و اوکراین مفیدتر باشی.»
در عین حال ترامپ اعلام کرد برای مدیریت عرضه انرژی قصد دارد تحریمها علیه «برخی کشورها» را کاهش دهد. به نظر میرسید پوتین در این گفتوگو بار دیگر امتیازی از ترامپ گرفته است.
اما نوت میگوید یک واقعیت اساسی باقی میماند:«ترامپ واقعا از پوتین نمیپرسد که چه فکر میکند. او فقط هر کاری که خودش بخواهد انجام میدهد.»
آینده اقتصاد روسیه
با وجود این سود در بازار انرژی، ممکن است موقعیت راهبردی روسیه در نهایت چندان تغییر نکند.
مهمترین مشکلات اقتصادی این کشور تورم بالا و نقش بیش از حد صنعت نظامی در اقتصاد است؛ مسائلی که صرفا با افزایش درآمد حل نمیشوند.
پروکوپنکو میگوید: «اقتصاد روسیه به دلیل کمبود پول دچار رکود نشده، بلکه به خاطر جنگ اوکراین به شدت پیچیده و گرفتار شده است.» او میگوید تا همین اواخر تصور میکرد پوتین ممکن است در اوایل سال ۲۰۲۷ با یک بحران اقتصادی جدی روبهرو شود. جنگ ایران شاید این بحران را موقتا به تعویق بیندازد.
به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
او میگوید: «پوتین خوششانس بود. شاید بتواند این بحران را کمی دیرتر تجربه کند.»