چهار کشور دیگر اتحادیه اروپا به فنلاند، فرانسه، آلمان و هلند پیوستهاند و نقشهراههای ملی برای گذار از سوختهای فسیلی منتشر کردهاند.
سوختهای فسیلی که محرک اصلی گرمشدن جهانی هستند، همزمان با ورود نشست اقلیمی سازمان ملل کوپ۳۱ به روزهای پایانی خود، همچنان یکی از نقاط مناقشه به شمار میروند.
با وجود اینکه بسیاری از رهبران در جریان مذاکرات از اشاره به گذار از زغالسنگ، نفت و گاز خودداری کردند، در پیشنویس توافقی که روز دوشنبه (۱۶ نوامبر) منتشر شد، خواسته شده بود «اقدام شتابگرفته برای کنار گذاشتن سوختهای فسیلی، از جمله از طریق گذار فوری از سوختهای فسیلی در سامانههای انرژی» انجام شود.
پس از آنکه اجلاس سال گذشته در برزیل بدون هیچ اشارهای به سوختهای فسیلی در توافق نهایی پایان یافت، کشورهایی که از حذف تدریجی این سوختها حمایت میکنند، از لحن قاطعتر درباره این موضوع استقبال کردهاند؛ اما پیشنویس کنونی برای برانگیختن بحث درباره موضوعات مناقشهبرانگیز تنظیم شده است.
انتظار میرود مخالفتها، بهویژه از سوی کشورهایی که صادرکننده سوخت فسیلی هستند، در متن نهایی منعکس شود. توافقها در اجلاس سازمان ملل نیازمند اجماع همه طرفهاست؛ یعنی نزدیک به ۲۰۰ کشور؛ و همین باعث میشود پیشرفتها اغلب کند و تدریجی باشد.
«برقسازی باید بهطور روشن به گذار از سوختهای فسیلی گره بخورد»
با وجود هشدارهای فزاینده که میگویند جهان از آستانه ۱.۵ درجه سانتیگراد عبور خواهد کرد، بزرگترین عامل انتشار گازهای گرمکننده سیاره، یعنی سوزاندن سوختهای فسیلی برای تولید انرژی، در برخی از مهمترین مذاکرات اجلاس بهطور چشمگیر غایب بوده است.
اورسولا فن درلاین، رئیس کمیسیون اروپا، روز ۱۱ نوامبر در آنتالیا رهبران حاضر را خطاب قرار داد و دوره اخیر وقوع پدیدههای شدید آبوهوایی و آتشسوزیهای مرگبار که اروپا و سایر نقاط جهان را ویران کرد، «تابستان حقیقت» توصیف کرد.
او گفت: «ما در آستانه یک نقطه عطف جهانی هستیم. گزارش اخیر سازمان ملل روشن است: در مسیر عبور از هدف ۱.۵ درجه هستیم و هر کسری از یک درجه اهمیت دارد.»
فن درلاین اولویتهای اتحادیه اروپا در کوپ۳۱ را تشریح کرد؛ از جمله شتاب بخشیدن به برقسازی و «تقویت مشارکتهای جهانی» برای ساخت اقتصادهای پاک؛ اما در هیچ بخش از سخنرانی خود به سوختهای فسیلی اشاره نکرد.
به گفته سازمان ملل، سوختهای فسیلی، یعنی زغالسنگ، نفت و گاز، با فاصله زیاد بزرگترین عامل تغییرات اقلیمی جهانی هستند و حدود ۶۸ درصد از کل انتشار گازهای گلخانهای جهانی و نزدیک به ۹۰ درصد تمام انتشار دیاکسیدکربن را به خود اختصاص میدهند.
فن درلاین بهدلیل اینکه حتی یکبار هم به گذار از سوختهای فسیلی (TAFF) اشاره نکرد و در حالیکه تامین مالی اقلیمی اتحادیه اروپا متوقف شده، از «لحن جشنگونه» استفاده کرد، متهم شد که «هدف را نشانه نگرفته است».
کیارا مارتینلی، مدیر شبکه اقدام اقلیمی اروپا، گفت: «برقسازی باید بهطور روشن به گذار از سوختهای فسیلی گره بخورد، وگرنه به صنعت سوخت فسیلی پوشش میدهد که طبق روال معمول ادامه دهد و سود به دست بیاورد، در حالی که مردم عادی زیر بار قبوض رو به افزایش انرژی و پیامدها آسیب میبینند.»
چهار کشور دیگر اتحادیه اروپا نقشهراه حذف سوخت فسیلی را منتشر کردند
با این حال، برای برخی، متن پایانی کوپ تنها معیار موفقیت به شمار نمیرود.
هایکه هن، معاون وزارت محیط زیست آلمان، روز دوشنبه (۱۶ نوامبر) پیش از انتشار پیشنویس، به خبرنگاران گفت که در حالیکه «همیشه میتوان آرزو و مبارزه کرد» تا TAFF در تصمیم کلی اجلاس گنجانده شود، «این برای ما معیار نهایی موفقیت نیست». او افزود: «موفقیت در عمل کردن است، در یک ائتلاف رو به رشد.»
روز ۱۱ نوامبر، فنلاند با انتشار یک نقشهراه ملی، تعهد خود به TAFF را تایید کرد و در مسیر فرانسه، آلمان و هلند گام برداشت.
نزدیک به یک هفته بعد، روز ۱۷ نوامبر، دانمارک، پرتغال، لوکزامبورگ و اسپانیا برنامههای ملی خود را اعلام کردند.
برزیل که پیش از واگذاری ریاست کوپ، نخستین نقشهراه جهانی TAFF را تدوین کرده بود، اکنون بهطور فعال روی نقشهراه ملی داخلی خود کار میکند و چندین کشور جزیرهای اقیانوس آرام نیز همزمان در حال برنامهریزی هستند.
رومن ایوالالن از سازمان غیردولتی «اویل چِینج اینترنشنال» گفت: «اینکه میبینیم کشورهای بیشتری به درخواست برنامهریزی برای آیندهای فراتر از سوختهای فسیلی پاسخ میدهند، مثبت است.»
او افزود: «با این حال، نقشهراهها باید چیزی بیش از تکرار سیاستهای موجود باشند؛ لازم است ببینیم کشورهای ثروتمند خروج خود از سوختهای فسیلی را شتاب میبخشند تا با اهداف اقلیمی جهانی همسو شوند.»
سهم سوختهای فسیلی در انرژی فنلاند چقدر است؟
بیش از ۹۶ درصد برق فنلاند هماکنون از منابع غیر فسیلی تولید میشود که یکی از بالاترین سهمها در جهان است.
با این وجود، شدت مصرف انرژی در اقتصاد و مصرف انرژی سرانه هر دو بسیار بالا هستند؛ بهدلیل بخش نسبتا بزرگ صنایع سنگین، فاصلههای طولانی سفر و نیاز زیاد به گرمایش در اقلیم سرد این کشور.
در سال ۲۰۲۵ بزرگترین منبع منفرد انرژی، سوختهای چوبی، ۲۸ درصد از کل مصرف انرژی این کشور را تامین کرد، در حالیکه انرژی هستهای و سوختهای فسیلی بهترتیب ۲۷ و ۱۸ درصد را تشکیل میدادند.
منابع اصلی داخلی انرژی در حال حاضر شامل سوختهای چوبپایه، نیروگاههای برقآبی، برق بادی، برق خورشیدی، زباله، توربزارها و پمپهای حرارتی است.
فنلاند که هدف دارد تا سال ۲۰۳۵ به بیطرفی کربنی برسد، با این حال برای TAFF ضربالاجل الزامآور قانونی تعیین نکرده است. نقشهراه این کشور در چارچوب فرایند «سانتا مارتا» درباره TAFF تدوین شده؛ فرایندی که پس از حذف همه اشارهها به ایجاد نقشهراه گذار از سوختهای فسیلی از متن نهایی کوپ۳۰ در بلیم سال گذشته، شکل گرفت.
حذف سوخت فسیلی بدون تامین مالی «معنا ندارد»
ترکیه، فرانسه، آمریکا و ایتالیا از جمله کشورهایی هستند که لابیگران سوختهای فسیلی را به نشست سالانه اقلیمی آوردهاند؛ اقدامی که بار دیگر نگاهها را به این جلب کرده که چه کسانی پشت میز مینشینند و فرایند چگونه پیش میرود.
هممیزبان، ترکیه، همچنین بهدلیل اتکای شدید به زغالسنگ که همچنان بزرگترین منبع تولید برق این کشور است، با انتقاد مواجه شده است.
با وجود تلاش برای گسترش انرژیهای تجدیدپذیر، برنامه ملی اقلیمی ترکیه افزایش انتشار گازهای گلخانهای را مجاز میداند، نه کاهش آن را؛ زیرا این کشور همزمان به گسترش اکتشاف سوختهای فسیلی در دریای سیاه و جنوب قلمرو خود ادامه میدهد.
در واقع، همزمان با آغاز کوپ۳۱ در روز ۹ نوامبر، رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، کشف یک میدان نفتی جدید در خاک این کشور را جشن گرفت.
روز ۱۲ نوامبر، آلپ ارسلان بایراکتار، وزیر انرژی ترکیه، که پیشتر ادعا کرده بود سوختهای فسیلی برای امنیت انرژی لازماند، گفت کشورهای در حال توسعه برای گذار به انرژی پاک، باید به فناوری و تامین مالی دسترسی داشته باشند.
او به خبرگزاری افپی گفت: «بدون آن، اینکه به مردم بگویید لازم نیست زغالسنگ مصرف کنید، لازم نیست دیگر سوختهای فسیلی مصرف کنید، اصلا معنایی ندارد.»
او افزود: «ما باید این برق را تولید کنیم. دوست داریم آن را با انرژیهای تجدیدپذیر تولید کنیم. دوست داریم آن را با انرژی هستهای تولید کنیم؛ اما البته برای توسعه نیروگاههای هستهای، مقدار بسیار زیادی سرمایه لازم است.»
تامین مالی به یکی از بحثبرانگیزترین موضوعها در آنتالیا تبدیل شده است، بهویژه درباره منابع مورد نیاز برای سازگاری با تغییر اقلیم و جبران خسارت و زیان در کشورهایی که بیش از همه در برابر بلایای اقلیمی آسیبپذیرند؛ مانند کشورهای در حال توسعه و کشورهای کوچک جزیرهای.
در نشست کوپ۲۹ در باکو در سال ۲۰۲۴، کشورهای توسعهیافته توافق کردند که تا سال ۲۰۳۵ دستکم هر سال ۳۰۰ میلیارد دلار (۲۶۸ میلیارد یورو) برای کشورهای در حال توسعه بسیج کنند؛ اقدامی که بخشی از هدف گستردهتر ۱.۳ تریلیون دلار (۱.۶۳ تریلیون یورو) از منابع دولتی و خصوصی است.
در کوپ۳۰ سال گذشته، دولتها توافق کردند برای دستکم سه برابر کردن تامین مالی سازگاری تا سال ۲۰۳۵ تلاش کنند؛ اما درباره خط مبنا، اینکه چه کسی میپردازد و پول چگونه منتقل خواهد شد، به جمعبندی نرسیدند.
تحلیلگران میگویند یک «مسیر قابل انجام برای رسیدن به نتیجهای معنادار» در زمینه تامین مالی اقلیم در کوپ۳۱ میتواند این باشد که تعهد سه برابر کردن در متن تثبیت شود و درباره خط مبنای ۴۰ میلیارد دلار (۳۶.۲ میلیارد یورو) با نقاط عطف میانی پیش از سال ۲۰۳۵ توافق شود؛ با تعیین حداقل سهم کمکهای بلاعوض در مقایسه با وامها.
اما گزارش برنامه محیط زیست سازمان ملل (UNEP) که چند روز پیش از آغاز اجلاس منتشر شد نشان داد که حتی سه برابر کردن سطح کنونی تامین مالی عمومی بینالمللی برای سازگاری، تنها ۲۳ تا ۲۹ درصد نیازهای کشورهای در حال توسعه را پوشش خواهد داد.
تعهد برقسازی کوپ۳۱ شتاب میگیرد، همراه با انتقاد
گذار از سوختهای فسیلی در کوپ۳۱ به موضوعی داغ تبدیل شده است؛ نه فقط بهدلیل افزایش سرسامآور قیمت نفت و گاز پس از جنگ تحت رهبری آمریکا علیه ایران.
سوختهای فسیلی همچنین با توجه به تعهد «۳۵ در ۳۵» ترکیه به نگرانی رو به رشد تبدیل شدهاند؛ تعهدی که در صورت تحقق، سهم جهانی تقاضای انرژی که از طریق برق تامین میشود تا سال ۲۰۳۵ به ۳۵ درصد افزایش مییابد؛ در حالیکه این سهم امروز حدود ۲۳ درصد است.
حدود ۷۵ کشور و چندین کشور کوچک جزیرهای اکنون بهطور علنی از این هدف حمایت کردهاند؛ از جمله اندی برنهام، نخستوزیر بریتانیا، آنهم تنها چند هفته پس از آنکه دولت او میدان جنجالی گاز «جکداو» در دریای شمال را تایید کرد.
فن درلاین نیز از این تعهد حمایت نشان داد و گفت این هدف دستیافتنی است و امنیت انرژی بیشتری برای اتحادیه اروپا فراهم خواهد کرد.
برقسازی به معنای جایگزین کردن فناوریهایی است که سوختهای فسیلی میسوزانند، با فناوریهایی که از برق استفاده میکنند؛ مثلا جایگزین کردن یک خودروی دیزلی با یک خودروی برقی.
اما منتقدان هشدار میدهند که خودِ برقسازی استفاده از سوختهای فسیلی را از میان نمیبرد و میتواند بهانهای باشد تا دولتها گسترش تولید برق از گاز را بهعنوان پیشرفت به سمت هدف «۳۵ در ۳۵» قلمداد کنند.
لیندا کالخر، مدیر اجرایی اندیشکده پاناروپایی «استراتژیک پرسپکتیوز»، گفت: «تغییر از نفت و گاز به برق تنها زمانی انتشارها را کاهش میدهد که آن برق پاک باشد؛ و همین، توسعه سریع انرژیهای تجدیدپذیر را به امری غیرقابل مذاکره تبدیل میکند.»
او افزود: «خورشیدی و بادی، ارزانترین و در زمره سریعترین منابع تولید برق جدید در جهان هستند، بهویژه از وقتی قیمت نفت و گاز افزایش یافته است. با این حال خطر قفلشدن بیشتر به سوختهای فسیلی و سرمایهگذاری روی ذخایر غیراقتصادی نفت و گاز همچنان باقی است؛ بهخصوص از آنجا که رشد تقاضای انرژی ناشی از مراکز داده، درخواست برای ظرفیت جدید سوخت فسیلی را تقویت میکند.»
قرار است کوپ۳۱ روز ۲۰ نوامبر پایان یابد، هرچند ممکن است مذاکرات به دلیل تلاش کشورها برای رسیدن به اجماع، وارد وقت اضافه شود.
این مقاله در اصل روز ۱۴ نوامبر منتشر شده بود. متن با افزودن پیشنویس تصمیم کلی که ۱۶ نوامبر منتشر شد و نیز کشورهای جدیدی که روز ۱۷ نوامبر نقشهراههای TAFF خود را اعلام کردند، بهروزرسانی شده است.