«قربانی ثروتمندان»؛ میدانهای لیتیوم آمریکای جنوبی بهای انسانی برقسازی را برملا کردند
عکاس هوایی آلمانی، تام هگن، گذار انرژی را از صحرای آتاکامای شیلی، غنی از لیتیوم، تا مجتمعهای فرآوری نیکل در سولاوسی اندونزی مستند کرده است.
برقیسازی به عنوان یک «کمپرس یخی سیارهای» ستایش شده است که میتواند از شدت گرمایش جهانی بکاهد. این که این برق باید چگونه تولید شود، موضوع بحثهای تند و داغ است، اما تنها نگرانی نیست.
پشت هر خودروی برقی، توربین بادی و باتری، مواد معدنی حیاتیای قرار دارد که از دل زمین استخراج میشود؛ اغلب در کشورهای آسیبپذیری که دور از مردمی هستند که از این محصولات استفاده میکنند.
تام هیگن، عکاس هوایی آلمانی، از سال ۲۰۲۱ گذار انرژی را از آسمان ثبت کرده است؛ از صحرای لیتیومخیز آتاکامای شیلی تا مجتمعهای پردازش نیکل در سولاوسی اندونزی.
کتاب جدید او، «مینرال ایج (منبع به زبان انگلیسی)»، میکوشد فاصله میان محصولاتی را که میخریم و مکانهایی را که از آنجا میآیند، کم کند و توجهها را به نقض حقوق بشری که پشتِ گذار انرژی نهفته است جلب کند.
هیگن در گفتوگوی اختصاصی با یورونیوز ارث میگوید: «از روی زمین، واقعاً چیز زیادی دیده نمیشود. این مناطق حصارکشی شدهاند و آنقدر وسیعاند که تصویر کلی را نمیبینید… وقتی در هوا هستم، تمام چشمانداز پیش رویم باز میشود.»
مواد معدنی حیاتی برای چه استفاده میشوند و در کجا یافت میشوند؟
مواد معدنی حیاتی، مواد خام ضروریاند که در فناوریهای نوین و در حوزه دفاع به کار میروند.
خودروهای برقی (EVs) و باتریهای ذخیرهسازی انرژی بدون لیتیوم، نیکل، کبالت و گرافیت کار نمیکنند.
بولیوی، آرژانتین و شیلی که به «مثلث لیتیوم» معروفاند، روی هم بیش از نیمی از ذخایر برآوردشده لیتیوم جهان را در خود جای دادهاند. اندونزی در حال حاضر دارای بزرگترین ذخایر قابل استخراج نیکل، با ۴۲ درصد، شناخته میشود؛ در حالی که جمهوری دموکراتیک کنگو حدود نیمی از کل کبالت جهان را در خود دارد و در جوامع معدنی این کشور، از هر شش کودک یک کودک قربانی کار کودکان (منبع به زبان انگلیسی) است.
موتورهای خودروهای برقی و ژنراتورهای توربینهای بادی نیز برای آهنرباهای قدرتمند خود به عناصر نادر خاکی وابستهاند. «عناصر نادر خاکی» به گروهی از ۱۷ عنصر فلزیِ از نظر شیمیایی مشابه گفته میشود که در پوسته زمین فراواناند، اما به ندرت در ذخایرِ پرعیار و قابل استخراج یافت میشوند. چین ۵۰ درصد از بزرگترین ذخایر عناصر نادر خاکی جهان را در اختیار دارد و با سهم ۷۶ درصدی در فرآوری آنها، نقش عمدهای در این زنجیره ایفا میکند.
مس که به دلیل رسانایی الکتریکی و حرارتیاش ارزشمند است، برای انتقال انرژی در سیمکشیها، بردهای مدار و تراشهها استفاده میشود.
همزمان با سرعت گرفتن فناوریهای پاک، و همچنین ساخت موشک، مراکز داده هوش مصنوعی و محصولات الکترونیکی مصرفی که آنها نیز به مواد معدنی حیاتی وابستهاند، تقاضا برای این مواد به شدت رو به افزایش است.
آژانس بینالمللی انرژی (منبع به زبان انگلیسی) (IEA) پیشبینی میکند که تحت سیاستهای کنونی، این تقاضا تا سال ۲۰۴۰ تقریباً دو برابر شود و تقاضا برای لیتیوم بیش از سه برابر افزایش یابد. تعهد جهانی «۳۵ تا ۳۵» برای برقیسازی که در نشست کوپ ۳۱ (COP31) در حال مذاکره است، میتواند این ارقام را باز هم بالاتر ببرد.
بر اساس پیشبینیهای موسسه بنچمارک مینرال اینتلجنس، تا سال ۲۰۳۵ دستکم ۳۸۴ معدن جدید در سراسر جهان فقط برای تأمین تقاضای خودروهای برقی و باتریهای ذخیرهسازی انرژی مورد نیاز خواهد بود.
یک مطالعه (منبع به زبان انگلیسی) در سال ۲۰۲۲ نشان داد که بیش از نیمی از پروژههای استخراج مرتبط با گذار انرژی، روی زمینهای متعلق به جوامع بومی یا در نزدیکی آنها قرار دارند. اغلب، مناطقی که بیشترین غنای مواد معدنی حیاتی را دارند، همانهایی هستند که در برابر پیامدهای اقلیمی مانند شرایط آبوهواییِ حدی نیز بسیار آسیبپذیرند؛ و این وضعیت خطرات برای جوامع محلی را تشدید میکند.
«میراث آن همیشگی است»؛ پیامدهای انسانی استخراج مواد معدنی حیاتی
برای کسانی که در سایه میدانهای لیتیوم آمریکای جنوبی، معادن کبالت و مس جمهوری دموکراتیک کنگو و عملیات استخراج نیکل و قلع در اندونزی زندگی میکنند، روی تاریک آینده برقیِ ما کاملاً آشکار است.
در حاشیه کوپ ۳۱، رهبران جوامع بومی زنگ خطر را به صدا درآوردهاند. ادسون کرناک، کنشگر بومی، به یورونیوز ارث میگوید: «میخواهند فناوری و معدنکاریِ جدید را سریعتر پیش ببرند، اما نه با همان سرعت برای حقوق.»
او افزود: «یکی از دکترینهایی که برای هدایت این گذار انرژی ایجاد شده، «گذار عادلانه» نام دارد، اما این گذار روی زمین «عادلانه» نیست»، کرناک که هماهنگکننده پیگیری مطالبات در سازمان غیردولتیِ بومیمحور «کالچِرال سروایوال» است، گفت: «میبینیم که حقوق جوامع قربانی و پایمال میشود، برای حقوق ثروتمندان… تا آنها انرژی بهاصطلاح پاک خود را داشته باشند.»
مردم کرناک، از ایالت میناس ژرایس در برزیل، هنوز با پیامدهای مرگبار فاجعههای ماریانا در سال ۲۰۱۵ و برومادینیو در سال ۲۰۱۹ زندگی میکنند. هنگام فروریختن این سدهای باطله سنگ آهن، صدها نفر جان باختند، گلولای سمیِ آغشته به فلزات سنگین رها شد که همچنان بازماندگان را مسموم میکند، معیشتها نابود شد و شیوههای سنتی زندگی از هم گسست.
اکنون معادن لیتیوم در حال پیشرویاند. کرناک میگوید جوامع دره ژکیتینونیا سالهاست از گردوغبار، آلودگی آب و انفجارهای نزدیک مدارس و روستاها گزارش میدهند، در حالی که سرمایهگذاران و مقامها به ارزیابیهای اثری تکیه میکنند که خود شرکتهای معدنی ارائه میدهند.
کرناک میگوید: «این میراث همیشگی است، چون معمولاً ۲۰۰، ۳۰۰ سال طول میکشد تا محیطزیست بازیابی شود.» او اضافه میکند که معمولاً به جوامع اطلاع داده نمیشود که سدهای باطله که پسماندِ باقیمانده پس از استخراج مواد معدنی را ذخیره میکنند، پس از پایان فعالیتهای معدنی همچنان باقی میمانند و باید برای همیشه مدیریت شوند. هیگن این سازههای انسانساخت را در کتاب خود مستند کرده است و نمونههایی از ایالات متحده تا اسپانیا و شیلی نشان میدهد.
«با مصرف خود بخشی از مشکل هستیم»
هزاران کیلومتر آنسوتر، اروپاییها با بهرهگیری از خورشید، انرژی بادی و خودروهای برقی خود را از بحران انرژی مصون میکنند. این روند به مهار انتشار گازهای گرمکننده سیاره کمک کرده است، اما گذار از نظام مبتنی بر سوخت به نظام مبتنی بر مواد معدنی، پیامدهای خاص خود را نیز به همراه دارد.
کرناک میگوید: «کاملاً از گذار انرژی حمایت میکنم. شکی نیست که به دگرگونی نیاز داریم، اما همزمان به دگرگونی در سمت تقاضا نیز نیاز داریم.»
هیگن میگوید: «هر کسی که از تلفن همراه، لپتاپ، خودروی برقی یا هر چیز دیگری استفاده میکند، به نوعی با مصرف خود بخشی از مشکل است و باید آگاه باشد که مردمِ کشورهای دیگر به خاطر استخراج این فلزات رنج میکشند.» او امیدوار است با عکسهایش بحث و بازاندیشی را برانگیزد.
چگونه میتوانیم با مواد معدنی حیاتی مسئولانهتر برخورد کنیم؟
هیگن بر این باور است که گذار انرژی «تنها راه پیشِ رو» است، اما هشدار میدهد که نباید «اشتباههایی را که در گذشته مرتکب شدیم، وقتی برای منابع، کشورهای دیگر را استثمار کردیم و دیگران از آن رنج کشیدند، تکرار کنیم».
در حالی که همه ما میتوانیم در کاهش تقاضا برای انرژی و کالاها سهمی داشته باشیم، در سطح محلی به نظارت و پاسخگوییِ بسیار بیشتری نیاز است.
گرچه حکمرانی بینالمللی بر استخراج مواد معدنیِ مرتبط با گذار انرژی در سالهای اخیر پیشرفتهایی داشته است، از جمله از طریق طرح اقدام مواد معدنی حیاتیِ گروه هفت برای سال ۲۰۲۵ به منظور پیشبرد بازارهای مبتنی بر استاندارد و «قانون مواد خام حیاتی» اتحادیه اروپا، این چارچوب همچنان پراکنده و غیرالزامآور باقی مانده است.
مقاومت شدید چین و روسیه باعث شد که زبان مربوط به مواد معدنی گذار از متن نهایی کوپ ۳۰ در سال گذشته حذف شود و امیدها برای توافق امسال را بسیار محدود کند.
کرناک میگوید: «به تقویت مقررات و قوانینی نیاز داریم که در برزیل و بسیاری کشورهای دیگر وجود دارد تا بتوانیم جامعه خود را ایمن نگه داریم.» او بر ضرورت ارزیابیهای مستقل، جدا از گزارشهای خودِ شرکتهای معدنی، تأکید میکند.
نهادهای مالیِ دارای سرمایهگذاری معدنی نیز میتوانند با تعیین الزامات مربوط به جنگلزدایی، مدیریت پسماندهای خطرناک، حمایتهای اجتماعی و جبران خسارتها فشار بیشتری وارد کنند.
هیگن در کتاب خود مینویسد: «هیچ تردیدی نیست؛ باید کربنزدایی از اقتصادهای خود و شیوه زندگیمان را انجام دهیم.» او میافزاید: «این امر مستلزم فاصله گرفتن از سوختهای فسیلی مصرفشدنی است که یکبار استخراج و سوزانده میشوند و حرکت به سوی نظامی مبتنی بر فلزات بادوام که میتوانند و باید دوباره استفاده شوند.»
علاوه بر مقررات قویتر، اجرای بهتر و زنجیرههای تأمین شفافتر، راهحل در افزایش عمر مفید محصولات و طراحی چرخهای آنها نهفته است.
هیگن به یورونیوز ارث میگوید: «بازیافت یک تلفن واقعاً دشوار است. باتریها هم واقعاً سخت بازیافت میشوند. محصولات باید امروز، حتی بیش از گذشته، طوری طراحی شوند که بتوان آنها را بازیافت کرد، زیرا همه این فلزات پیشتر استخراج شدهاند.»
امید شاید به نوآوریهای آینده نیز گره خورده باشد؛ مانند جایگزینهای مصنوعیِ آزمایشگاهی برای مواد معدنی حیاتی و گیاهانِ ویژهای که به طور طبیعی فلزات را از خاک جذب و استخراج میکنند.