کوپ۳۱ بار دیگر از خروج از سوخت‌های فسیلی عقب نشست، اما یک کشور اروپایی پیشقدم شد

در حالی که هشدارها درباره عبور جهان از آستانه ۱.۵ درجه سانتی‌گراد رو به افزایش است، رهبران از اشاره به سوخت‌های فسیلی خودداری می‌کنند و هم‌زمان نخستین هفته گفت‌وگوهای کاپ۳۱ رو به پایان می‌رسد.

آگهی

آگهی

اورزولا فون در لاین، رئیس کمیسیون اروپا، روز چهارشنبه ۱۱ نوامبر در آنتالیا برای رهبران سخنرانی کرد و موج اخیر شرایط جویِ حاد و آتش‌سوزی‌های مرگباری را که اروپا و دیگر نقاط جهان را درنوردید، «تابستان حقیقت» توصیف کرد.

او گفت: «ما در یک نقطه عطف جهانی قرار داریم.» او افزود: «گزارش اخیر سازمان ملل روشن است: ما در مسیری هستیم که هدف ۱.۵ درجه سانتی‌گراد را پشت سر می‌گذاریم و هر کسرِ درجه‌ای اهمیت دارد.»

خانم فون در لاین در سخنرانی خود اولویت‌های اتحادیه اروپا در کاپ۳۱ را برشمرد، از جمله شتاب بخشیدن به برقی‌سازی و «تقویت شراکت‌های جهانی» برای ساختن اقتصادهای پاک، اما در هیچ بخشی از سخنانش نامی از سوخت‌های فسیلی نبرد.

به گفته سازمان ملل، سوخت‌های فسیلی، یعنی زغال‌سنگ، نفت و گاز، بزرگ‌ترین عامل تغییرات اقلیمی در جهان هستند و حدود ۶۸ درصد از کل انتشار گازهای گلخانه‌ای و نزدیک به ۹۰ درصد از کل انتشار دی‌اکسید کربن را به خود اختصاص می‌دهند.

منتقدان، خانم فون در لاین را متهم کردند که با اشاره نکردن حتی یک‌بار به گذار از سوخت‌های فسیلی (تی‌ای‌اف‌اف) و نیز استفاده از لحنی «جشنی» با وجود توقف رشد تأمین مالی اقلیمی اتحادیه اروپا، «به خطا زده» است.

کیارا مارتینلی، مدیر شبکه اقدام اقلیمی اروپا، می‌گوید: «برقی‌سازی باید به‌طور روشن با گذار از سوخت‌های فسیلی گره بخورد، وگرنه به صنعت سوخت‌های فسیلی پوشش می‌دهد تا مثل همیشه به کار خود ادامه دهد و سودهای کلان ببرد، در حالی که مردم عادی زیر بار قبوض رو به افزایش انرژی و پیامدها له می‌شوند.»

فنلاند نقشه‌راه حذف تدریجی سوخت‌های فسیلی را رونمایی کرد

تصمیم‌گیری در این اجلاس سازمان ملل نیازمند اجماع همه طرف‌ها، یعنی نزدیک به ۲۰۰ کشور، است و به همین دلیل پیشرفت‌ها اغلب کند و تدریجی است.

اما این امر مانع نشد که فنلاند در همین نشست، و در ادامه مسیر فرانسه، آلمان و هلند، یک نقشه‌راه داخلی تازه برای گذار از سوخت‌های فسیلی منتشر کند.

برزیل پس از آن‌که پیش از واگذاری ریاست کاپ، یک نقشه‌راه جهانی برای گذار از سوخت‌های فسیلی را پیش برد، اکنون همراه با چندین کشور جزیره‌ای اقیانوس آرام، به‌طور فعال روی نقشه‌راه ملی داخلی خود نیز کار می‌کند.

بیش از ۹۶ درصد برق فنلاند هم‌اکنون از منابع غیر فسیلی تولید می‌شود، رقمی که از بالاترین سهم‌ها در جهان است.

با این حال، شدت مصرف انرژی در اقتصاد و مصرف سرانه انرژی در این کشور به دلیل سهم نسبتاً بالای صنایع سنگین، مسافت‌های طولانی سفر و نیاز زیاد به گرمایش در اقلیم سرد فنلاند بسیار بالاست.

در سال ۲۰۲۵، بزرگ‌ترین منبع منفرد انرژی در فنلاند سوخت‌های چوبی بود که ۲۸ درصد از کل مصرف انرژی را تشکیل می‌داد، در حالی که سهم انرژی هسته‌ای و سوخت‌های فسیلی به ترتیب ۲۷ و ۱۸ درصد بود.

منابع اصلی داخلی انرژی در حال حاضر سوخت‌های مبتنی بر چوب، برق‌آبی، برق بادی، برق خورشیدی، زباله، زغال‌سنگ نارس و پمپ‌های حرارتی هستند.

فنلاند که هدف‌گذاری کرده تا سال ۲۰۳۵ میلادی به بی‌طرفی کربنی برسد، با این حال برای گذار از سوخت‌های فسیلی هیچ مهلت الزام‌آورِ حقوقی تعیین نکرده است. این نقشه‌راه در امتداد فرایند «سنتا مارتا» درباره گذار از سوخت‌های فسیلی تدوین شده، پس از آن‌که همه اشاره‌ها به ایجاد نقشه‌راهی برای گذار از سوخت‌های فسیلی از متن نهایی کاپ۳۰ در بلم در سال گذشته حذف شد.

رومن یوالالنوف، از سازمان غیردولتی «اویل چِینج اینترنشنال»، می‌گوید: «دلگرم‌کننده است که می‌بینیم کشورهای بیشتری به دعوت برای برنامه‌ریزی آینده‌ای فراتر از سوخت‌های فسیلی پاسخ می‌دهند.»

او افزود: «با این حال، نقشه‌راه‌ها باید فراتر از تکرار سیاست‌های موجود باشند؛ باید ببینیم کشورهای ثروتمند خروج خود از سوخت‌های فسیلی را تسریع می‌کنند تا با اهداف جهانی اقلیمی همسو شوند.»

حذف تدریجی سوخت‌های فسیلی بدون تأمین مالی «معنا ندارد»

ترکیه، فرانسه، ایالات متحده آمریکا و ایتالیا از جمله کشورهایی هستند که لابی‌گران صنعت سوخت‌های فسیلی را به نشست سالانه آب‌وهوایی آورده‌اند؛ اقدامی که بار دیگر نگاه‌ها را به این معطوف کرده که چه کسانی پشت میز مذاکرات می‌نشینند و این فرایند تا چه حد سالم است.

کشور میزبانِ مشترک، ترکیه، همچنین به دلیل اتکای شدید به زغال‌سنگ که همچنان بزرگ‌ترین منبع تولید برق این کشور است، با انتقاد روبه‌رو شده است.

با وجود تلاش برای گسترش انرژی‌های تجدیدپذیر، برنامه ملی اقلیمی ترکیه افزایش انتشار گازهای گلخانه‌ای را مجاز می‌داند، نه کاهش آن را؛ آن هم در شرایطی که این کشور هم در دریای سیاه و هم در جنوب خود به گسترش اکتشاف سوخت‌های فسیلی ادامه می‌دهد.

در واقع، هم‌زمان با آغاز کاپ۳۱ در روز دوشنبه ۹ نوامبر، رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهوری ترکیه، کشف نفت در خاک این کشور را جشن گرفت.

روز پنج‌شنبه ۱۲ نوامبر، آلپ‌ارسلان بایراکتار، وزیر انرژی ترکیه که پیش‌تر مدعی شده بود سوخت‌های فسیلی برای امنیت انرژی ضروری‌اند، گفت کشورهای در حال توسعه اگر به فناوری و منابع مالی دسترسی نداشته باشند، قادر نخواهند بود به انرژی پاک گذار کنند.

او به خبرگزاری فرانسه گفت: «بدون این موارد، این‌که به مردم بگویید لازم نیست زغال‌سنگ مصرف کنید، لازم نیست دیگر سوخت‌های فسیلی را مصرف کنید، اصلاً معنا ندارد.»

او افزود: «ما باید این برق را تولید کنیم. دوست داریم این کار را با انرژی‌های تجدیدپذیر انجام دهیم. دوست داریم آن را با انرژی هسته‌ای انجام دهیم، اما بدیهی است که برای توسعه نیروگاه‌های هسته‌ای، به حجم عظیمی از تأمین مالی نیاز است.»

انتظار می‌رود موضوع تأمین مالی به یکی از مناقشه‌برانگیزترین محورهای گفت‌وگو در آنتالیا تبدیل شود، به‌ویژه برای تأمین هزینه‌های سازگاری و جبران خسارت و زیان در کشورهایی که بیش از همه در برابر بلایای اقلیمی آسیب‌پذیرند، مانند کشورهای در حال توسعه و کشورهای کوچک جزیره‌ای.

در کاپ۲۹ در باکو در سال ۲۰۲۴ میلادی، کشورهای توسعه‌یافته توافق کردند تا سال ۲۰۳۵ هر سال دست‌کم ۳۰۰ میلیارد دلار (۲۶۸ میلیارد یورو) برای کشورهای در حال توسعه بسیج کنند، در چارچوب هدف گسترده‌تری به ارزش ۱.۳ تریلیون دلار (۱.۶۳ تریلیون یورو) از منابع عمومی و خصوصی.

در کاپ۳۰ سال گذشته، دولت‌ها توافق کردند که تا سال ۲۰۳۵ دست‌کم سه برابر شدن منابع مالی سازگاری را دنبال کنند، اما درباره خط مبنا، این‌که چه کسی بپردازد و این پول چگونه منتقل شود، به توافقی نرسیدند.

تحلیلگران می‌گویند یکی از «مسیرهای قابل تحقق برای دستیابی به نتیجه‌ای معنادار» در زمینه تأمین مالی اقلیم در کاپ۳۱ می‌تواند این باشد که تعهد سه‌برابر کردن تثبیت شود و درباره یک خط مبنای ۴۰ میلیارد دلاری (۳۶.۲ میلیارد یورو) با نقاط عطف میانی تا پیش از سال ۲۰۳۵ توافق شود، به‌گونه‌ای که سهم حداقلیِ کمک‌های بلاعوض در مقایسه با وام‌ها تضمین گردد.

اما گزارشی از برنامه محیط زیست سازمان ملل (یونپ) که چند روز پیش از آغاز نشست منتشر شد نشان داد حتی اگر منابع مالی عمومی بین‌المللیِ فعلی برای سازگاری سه برابر شود، تنها ۲۳ تا ۲۹ درصد از نیاز کشورهای در حال توسعه را پوشش می‌دهد.

تعهد برقی‌سازی در کاپ۳۱ شتاب می‌گیرد، همراه با موج انتقاد

در حالی که گذار از سوخت‌های فسیلی در دستور کار رسمی کاپ۳۱ نیست، به دلیل افزایش سرسام‌آور قیمت نفت و گاز پس از جنگ به رهبری آمریکا علیه ایران، همین حالا به کانونی داغ در بحث‌ها تبدیل شده است.

با توجه به تعهد ۳۵ تا ۳۵ ترکیه نیز نگرانی‌ها درباره سوخت‌های فسیلی رو به افزایش است. بر اساس این تعهد، سهم برق در تأمین تقاضای جهانی انرژی تا سال ۲۰۳۵ باید به ۳۵ درصد برسد، در حالی که این سهم امروز حدود ۲۳ درصد است.

بیش از یک دوجین کشور و چندین کشور کوچک جزیره‌ای به‌طور علنی از این هدف حمایت کرده‌اند؛ از جمله اندی برنهام، نخست‌وزیر بریتانیا، تنها چند هفته پس از آن‌که دولت او میدان بحث‌برانگیز گاز «جک‌دا» در دریای شمال را تأیید کرد.

خانم فون در لاین نیز از این تعهد حمایت کرد و استدلال کرد که تحقق آن دست‌یافتنی است و امنیت انرژیِ بیشتری برای اتحادیه اروپا به همراه خواهد داشت.

برقی‌سازی به معنای جایگزین کردن فناوری‌هایی است که سوخت فسیلی می‌سوزانند با سامانه‌های بر پایه برق؛ مانند جایگزین کردن یک خودروی دیزلی با خودروی برقی.

اما منتقدان هشدار می‌دهند که خودِ برقی‌سازی به‌تنهایی مصرف سوخت‌های فسیلی را از میان نمی‌برد و ممکن است بهانه‌ای شود تا دولت‌ها گسترش نیروگاه‌های گازسوز را به‌عنوان پیشرفتی در جهت تحقق تعهد ۳۵ تا ۳۵ قلمداد کنند.

لیندا کالچر، مدیر اجرایی اندیشکده فرااروپایی «استراتژیک پرسپکتیوز»، می‌گوید: «تغییر از نفت و گاز به برق تنها زمانی انتشارها را کاهش می‌دهد که خودِ آن برق پاک باشد؛ و این یعنی توسعه سریع انرژی‌های تجدیدپذیر جای هیچ چانه‌زنی‌ای نمی‌گذارد.»

او افزود: «خورشید و باد ارزان‌ترین و در عین حال از سریع‌ترین منابع برق جدید در سراسر جهان هستند، به‌ویژه از زمانی که قیمت نفت و گاز اوج گرفته است. با این حال خطر قفل‌شدن بیشتر بر سوخت‌های فسیلی و سرمایه‌گذاری در ذخایر نفت و گازی که از نظر اقتصادی مقرون‌به‌صرفه نیستند همچنان پابرجاست، به‌ویژه آن‌که افزایش تقاضای انرژی از سوی مراکز داده، درخواست‌ها برای ظرفیت جدید سوخت‌های فسیلی را دامن می‌زند.»

کاپ۳۱ روز ۲۰ نوامبر به پایان می‌رسد.