ترکیه می‌گوید برقی‌کردن زندگی روزمره می‌تواند از خانواده‌ها و کسب‌وکارها در برابر «بازارهای ناپایدار انرژی» حفاظت کند. اما آیا طرح آنها ما را در عصر سوخت‌های فسیلی گیر می‌اندازد؟
ترکیه، میزبان نشست کوپ۳۱، در اجلاس سازمان ملل که نوامبر امسال برگزار می‌شود، «هوش مصنوعی مسئول در قبال اقلیم» را در کانون توجه قرار خواهد داد؛ در حالی که نگرانی‌ها درباره اثر کربنی این فناوری رو به افزایش است.
آگهی
آگهی
مورات کوروم، رئیس‌برگزیده کوپ۳۱ و وزیر محیط زیست ترکیه، روز دوشنبه (۲۱ سپتامبر) گفت یکی از اولویت‌های اصلی گفت‌وگوها این خواهد بود که شرکت‌های فناوری را به استفاده از انرژی پاک برای تامین برق مراکز داده سوق دهیم.
این رویکرد در ادامه هدف محوری برقی‌سازی ترکیه است که می‌کوشد سهم برق در تقاضای جهانی انرژی را تا سال ۲۰۳۵ از حدود ۲۰ درصد کنونی به ۳۵ درصد افزایش دهد.
تعهد «۳۵ تا ۳۵» خرداد ماه اعلام شد و قرار است به تغییر مسیر جهان به سوی آینده‌ای کم‌کربن کمک کند. این طرح پس از آن مطرح می‌شود که آنچه «بدترین بحران انرژی در تاریخ ما» خوانده شده، در پی تشدید تغییرات اقلیمی و شوک ناشی از سوخت‌های فسیلی در جنگ علیه ایران رخ داد.
مورات کوروم گفت: «با برقی‌سازی زندگی روزمره، از حمل‌ونقل تا ساختمان‌ها و صنعت، می‌توانیم خانواده‌ها و کسب‌وکارها را در برابر بازارهای پرنوسان انرژی محافظت کنیم.»
او افزود: «این هدف ۳۵ درصدی تا سال ۲۰۳۵ یکی از اولویت‌های تعیین‌کننده ریاست ما بر کوپ۳۱ خواهد بود.»
جزئیات تعهد برقی‌سازی ترکیه
برقی‌سازی یعنی جایگزین کردن فناوری‌هایی که سوخت‌های فسیلی می‌سوزانند؛ برای نمونه، جایگزینی خودرو یا اتوبوس دیزلی با خودروی برقی. با این حال، این فرایند لزوما به حذف کامل استفاده از سوخت‌های فسیلی آلاینده منجر نمی‌شود.
موسسه منابع جهانی (WRI) (منبع به زبان انگلیسی) برقی‌سازی را «ابزار تسهیل‌کننده، نه هدف نهایی در خود» توصیف می‌کند و می‌افزاید: «خودروی برقی که برق خود را از شبکه‌ای با سهم بالای زغال‌سنگ تامین می‌کند، ممکن است برای اقلیم بدتر از خودرویی باشد که با [petrol] کار می‌کند. به عبارت دیگر، مزایای آن به این بستگی دارد که برق چگونه تولید می‌شود.»
متخصصان اکنون نگران‌اند که تعهد ۳۵ تا ۳۵ به دولت‌ها اجازه دهد گسترش تولید برق با نیروگاه‌های گازی را به عنوان پیشرفت در مسیر اهداف برقی‌سازی محسوب کنند؛ اقدامی که به گفته آنها می‌تواند «اهداف آب‌وهوایی را به طور جدی تضعیف کند».
کلر اسمیت از ائتلاف کارزاری «بیاند فسیل فیولز» گفت: «نباید اجازه دهیم برقی‌سازی به اسب تروا در دوران ما تبدیل شود؛ ابزاری برای پنهان کردن مصرف تازه سوخت‌های فسیلی، نه ترویج انرژی تجدیدپذیر.»
اسمیت استدلال می‌کند که تعهد ریاست کوپ۳۱ در شکل کنونی خود «درِ پشتی را باز می‌گذارد» تا دولت‌ها بتوانند گسترش استفاده از سوخت‌های فسیلی را زیر «لوای برقی‌سازی» پنهان یا توجیه کنند.
او اضافه کرد: «ما همین حالا هم می‌بینیم که مراکز داده برق و انرژی تجدیدپذیر را از بخش‌هایی منحرف می‌کنند که واقعا نیازمند کربن‌زدایی هستند؛ امری که وابستگی به گاز فسیلی را افزایش داده و هزینه برق برای مصرف‌کنندگان را بالا می‌برد.»
او تاکید کرد: «وجود خطوط راهنمای روشن برای تضمین این نکته حیاتی است که برقی‌سازی هم‌زمان عدالت آب‌وهوایی و دسترسی منصفانه به انرژی تجدیدپذیر را پیش ببرد، نه دستور کار صنعت فسیلی را.»
دویگو کاتلوی، کارزارگر در بیاند فسیل فیولز، نیز هشدار می‌دهد که برقی‌سازی ذاتا «مترادف» با کربن‌زدایی نیست.
او افزود: «در سطح جهانی باید مطمئن شویم دستور کار برقی‌سازی به قیمت تعویق فوری گذار از سوخت‌های فسیلی تمام نمی‌شود.»
برق ترکیه از کجا تامین می‌شود؟
به گفته اتاق فکر انرژی امبر (منبع به زبان انگلیسی)، ۴۳ درصد برق ترکیه در سال گذشته از منابع کم‌کربن تولید شده است.
با وجود شرایط خشکسالی، برق‌آبی همچنان بزرگ‌ترین منبع برق پاک در این کشور بود و ۱۶ درصد تولید را تامین کرد. سهم باد در تولید برق ترکیه (۱۱.۱ درصد) از بسیاری از کشورهای گروه هفت، از جمله ایتالیا (۸.۱ درصد) و فرانسه شیفته انرژی هسته‌ای (۸.۲ درصد) بیشتر است.
تولید برق از انرژی خورشیدی (۱۰.۵ درصد) در چند سال اخیر در ترکیه دو برابر شده، اما همچنان بسیار عقب‌تر از کشورهای جنوب اروپا با ظرفیت مشابه مانند ایتالیا (۱۷ درصد) و اسپانیا (۲۲ درصد) است.
زغال‌سنگ بزرگ‌ترین منبع تولید برق در ترکیه باقی مانده و در سال ۲۰۲۵، ۳۴.۳ درصد برق کشور را تامین کرده است. این سهم ۱.۲ درصد بالاتر از میانگین جهانی و ۲۵.۰۷ درصد بیشتر از میانگین اتحادیه اروپاست.
تقریبا دو سوم تولید برق زغال‌سنگی ترکیه به واردات وابسته است؛ موضوعی که به گفته تحلیلگران پیامدهایی برای امنیت انرژی دارد. ترکیه همچنین به گاز وابستگی زیادی دارد؛ گاز در سال گذشته ۲۲.۱ درصد از تولید برق این کشور را تشکیل داده که باز هم بالاتر از میانگین جهان و اتحادیه اروپاست.
انتشارهای بخش برق ترکیه طی دو دهه گذشته تقریبا دو برابر شده است؛ چرا که برای پاسخ به رشد تقاضا، تولید برق مبتنی بر سوخت‌های فسیلی افزایش یافته، هرچند رشد انرژی باد و خورشیدی در دهه گذشته به مهار این روند کمک کرده است.
انتشارهای سرانه ترکیه در سال ۲۰۲۵ با میانگین جهانی برابر بود. این کشور اکنون هدف گذاشته که تا سال ۲۰۳۰، ۴۷ درصد برق خود را از منابع تجدیدپذیر تامین کند؛ هدفی که اندکی بلندپروازانه‌تر از هدف الزام‌آور دست‌کم ۴۲.۵ درصدی اتحادیه اروپاست.
اوفوک آلپرصلان از امبر گفت: «بحران جهانی سوخت‌های فسیلی که طی چهار سال گذشته برای دومین بار تجربه شد، اهمیت گذار به انرژی پاک را بیش از پیش آشکار کرده است.»
او افزود: «در این چارچوب، ترکیه فرصت آن را دارد که نقشی پیشتاز در گذار انرژی در سطح منطقه بر عهده بگیرد.»