«لجن سبز» در سواحل اروپا ظاهر می‌شود و گرم‌شدن آب‌ها، فاضلاب و رواناب کشاورزی رشد جلبکهای سمی را تغذیه می‌کند.
ژان هسکوئه ساکن بریتانی که هدایت گروه محلی کارزاری Baie de Douarnenez Environnement را بر عهده دارد می‌گوید: «ساحل زیبایمان را قبل از آلودگی به یاد دارم. حالا با هزاران خوک در نزدیکی شهرمان همه چیز عوض شده است.»
آگهی
آگهی
در سراسر فرانسه و اسپانیا سواحل اروپا زیر فشار شکوفایی‌های سمی جلبکی خفه می‌شوند. دانشمندان درباره علت این وضعیت تردیدی ندارند: دهه‌ها نشت مواد شیمیایی به رودخانه‌ها و آبراهه‌ها. مدیریت نادرست فاضلاب انسانی و همچنین کودهای شیمیایی و مازاد کود دامی از مزارع صنعتی رو به گسترش مقصر شناخته می‌شود.
دریاهایی که بر اثر گرم شدن ناشی از تغییر اقلیم گرم‌تر شده‌اند رشد سریع این جلبک‌ها را بیشتر می‌کنند تعادل اکوسیستم‌های شکننده را به هم می‌زنند و موجب مرگ ماهی‌ها و گیاهان دریایی می‌شوند. برخی انواع این جلبک‌ها در انسان باعث تهوع استفراغ و بثورات پوستی می‌شود و همین موضوع تابستان امسال به صدها ممنوعیت شنا در سراسر قاره انجامیده است.
رسانه تحقیقی حوزه اقلیم DeSmog (منبع به زبان انگلیسی) از برخی از بدترین نقاط آسیب‌دیده در اروپا بازدید کرده و با ماهیگیران شناگران و صاحبان مشاغلی گفت‌وگو کرده است که معیشت و سلامتشان به آب‌های سالم وابسته است.
«منطقه قربانی اسپانیا»؛ کشاورزی تالاب حفاظت‌شده را تهدید می‌کند
فینا می‌گوید: «دیگر هرگز من را نمی‌بینید که در آن آب شنا کنم.»
این زن ۸۴ ساله اهل مورسیا همراه همسرش در خانه‌ای ساحلی در لاس اوروتیاس در ساحل غربی مار منور در اسپانیا بزرگترین تالاب آب شور اروپا زندگی می‌کند. جلبکهای در حال پوسیدن در ساحل تلنبار شده و بوی تعفن شدیدی در هوا پخش می‌کنند.
فینا می‌گوید: «اینجا قبلا بهشت بود. دریا پر از اسب‌های دریایی بود.»
در دهه گذشته میزان جلبک‌هایی که حیات دریایی مار منور را خفه می‌کنند به شدت افزایش یافته است؛ تالابی که یکی از مقاصد محبوب گردشگران اسپانیایی و خارجی به شمار می‌رود.
با وجود آنکه دولت اسپانیا در سال ۲۰۲۲ این تالاب را از نظر حقوقی دارای شخصیت حقوقی اعلام کرد و برای آن حق حفاظت و احیا قائل شد این پهنه آبی همچنان زیر فشار رواناب‌های کشاورزی است.
سیانوباکتری‌ها که به نام جلبک سبز آبی هم شناخته می‌شوند برای رشد به مواد مغذی مانند نیتروژن و فسفر وابسته‌اند. کشاورزی فشرده در منطقه مار منور منبعی آماده از کود دامی غنی از مواد مغذی فاضلاب دام‌ها و رواناب کود شیمیایی در اختیار این جلبک‌ها قرار می‌دهد.
مطالعات برآورد (منبع به زبان انگلیسی) می‌کند که حدود ۸۵ درصد مواد مغذی وارد شده به تالاب از کشاورزی می‌آید و منابع شهری بقیه را تشکیل می‌دهد.
پدرو لوئنخو زیست‌شناس و سخنگوی گروه کارزاری Ecologistas en Acción در مورسیا می‌گوید: «زمین دیگر توان جذب این همه را ندارد. ما یک منطقه قربانی هستیم.»
حتی در شرق تالاب در دورترین نقطه از زمین‌های کشاورزی هم مقامات محلی باید سخت کار کنند تا برای گردشگران بهشتی مصنوعی حفظ کنند. آنها تنها در سه ماه نخست سال ۲۰۲۶ بیش از ۴ هزار تن جلبک از سواحل مار منور و آب‌های اطراف آن جمع‌آوری کردند رقمی معادل وزن حدود هزار فیل.
با این حال این اقدامات نتوانسته از کسانی که برای گذران زندگی به این تالاب وابسته‌اند محافظت کند.
روبن البالادخو ماهیگیر اهل لو پاگان می‌گوید: «قبلا اورات بر سر طلایی و میگو بسیار بیشتری صید می‌کردیم اما حالا صیدمان خیلی کمتر شده است. مار منور به فاضلابی شبیه شده که همه زبالهها و پسماندهایشان را در آن خالی می‌کنند.»
او درباره افزایش دمای آب که توان تولیدمثل این گونه‌ها را بیشتر مختل کرده است می‌گوید: «دمای آب به ۳۰ درجه رسیده چیزی که هرگز پیش از این ندیده بودیم.»
دانشمندان در ماه اوت هشدار دادند که تغییر اقلیم ناشی از فعالیت انسان حدود ۲ درجه به اوج دمای آب دریای مدیترانه و حدود ۱٫۴ درجه به دمای اوج دریاهای اروپای غربی افزوده است. به گفته پروژه World Weather Attribution میانگین دمای مدیترانه در ماه ژوئیه به رکورد ۲۷٫۰۷ درجه رسید.
وزارت محیط زیست اسپانیا برای کاهش آلودگی ناشی از دامداری در حال تامین مالی هشت طرح با مجموع بیش از ۱۱٫۵ میلیون یورو است از جمله روش‌های جدید برای تصفیه فاضلاب خوکداری‌ها و انتقال گله‌های گوسفند به چراگاه‌های باز. این طرح‌ها بخشی از برنامه ملی ۶۷۵ میلیون یورویی برای احیای تالاب است اما تا پایان سال ۲۰۲۵ تنها حدود ۱۶ درصد از این بودجه هزینه شده بود.
«تالاب مرده است»؛ بدترین سال ماهیگیران در ایرلند شمالی
دو هزار کیلومتر آن طرف‌تر در ایرلند شمالی دکلن کانی نیز هر تابستان از سال ۲۰۲۳ شاهد بوده که تالاب لوی نِی بزرگترین دریاچه بریتانیا زیر سلطه جلبکهای سبز آبی قرار می‌گیرد.
کانی می‌گوید: «ماهیگیری نسل به نسل در وجود من نهادینه شده بود» اما «امسال بدترین سال برای ماهیگیری بود. تالاب مرده است.»
در سال‌های اخیر شمار ماهیان قزل‌آلا و مارماهی کاهش یافته که بخشی از آن به دلیل جلبک‌هایی است که با مصرف اکسیژن آب آن را تهی می‌کنند و وزنشان باعث می‌شود تورهای کانی بسته شود و ماهی‌ها دیگر نتوانند وارد آن شوند.
از دهه ۲۰۰۰ این تالاب زیر فشار حمله گونه مهاجم صدف گورخری بوده است. این صدف‌ها با بلع فیتوپلانکتون‌ها منبع غذایی حیاتی سایر گونه‌ها را از بین می‌برند و با چسبیدن به تورهای ماهیگیری آنها را پاره می‌کنند.
کانی که از سال ۱۹۷۵ روی این دریاچه کار کرده می‌گوید: «دیگر در ماهیگیری پولی درنمی‌آید. دیگر نمی‌توان از این راه زندگی کرد.»
رابرت مک‌دانلد رئیس علمی دفتر حفاظت محیط زیست OEP می‌گوید: «درست مثل اسپانیا کشاورزی و فاضلاب دو منبع اصلی آلودگی مواد مغذی در لوی نی هستند. این مواد مغذی یکی از عوامل شکوفایی مشهور جلبک‌ها به شمار می‌روند.»
به برآورد پروژه NEW Harmonica و گزارش لوی نی در سال ۲۰۲۴ حدود ۶۱ درصد ورودی فسفر از کشاورزی و ۲۹ درصد از شبکه‌های فاضلاب از جمله فاضلاب انسانی و صنعتی می‌آید.
بخش دامداری ایرلند شمالی از سال ۲۰۱۳ با برنامه‌های توسعه دولتی حمایت (منبع به زبان انگلیسی) شده و به سرعت رشد کرده است؛ تعداد طیور یک‌سوم و تعداد خوک‌ها ۷۴ درصد افزایش یافته است.
اوایل امسال سازمان غیردولتی Watershed Investigations و روزنامه بریتانیایی گاردین در نمونه‌های آب گرفته شده از این تالاب که نزدیک به ۴۰۰ کیلومتر مربع وسعت دارد و ۴۰ درصد آب شرب ایرلند شمالی را تامین می‌کند شواهدی (منبع به زبان انگلیسی) از وجود فضولات گاو خوک و انسان یافتند.
گزارش دفتر OEP که در آوریل منتشر شد نتیجه گرفت مقرراتی که با هدف بهبود کیفیت آب لوی نی وضع شده از جمله کاهش سطوح فسفر و نیتروژن در خوراک دام و محدود کردن مصرف کود دامی باید تقویت و بهتر اجرا شود. این گزارش ضمن اشاره به سرمایه‌گذاری و تلاش‌های مثبت کشاورزان تاکید می‌کند که حمایت و نظارت بیشتر در سطح مزارع لازم است.
مک‌دانلد می‌گوید: «برای بهبود کیفیت آب باید همزمان با آلودگی مواد مغذی ناشی از کشاورزی و فاضلاب مقابله شود.»
پل لئونارد استاد همکار در حوزه زیست‌درمانی در دانشگاه سیتی دوبلین توضیح می‌دهد: «احیا نیز زمان می‌برد چون فسفری که در رسوبات کف دریاچه انباشته شده می‌تواند دوباره به آب آزاد شود و حتی پس از کاهش ورودی‌های بیرونی به رشد جلبک‌ها دامن بزند. اولویت باید اقدام پایدار همزمان در بخش کشاورزی و فاضلاب همراه با حمایت از کشاورزان و سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های تصفیه باشد.»
مری اوهیگن در ساحل شمال غربی دریاچه زندگی می‌کند. او در دوران همه‌گیری کووید ۱۹ یک گروه شنا در آب‌های آزاد راه انداخت و دریافت که آب سرد فواید زیادی دارد از بهبود سلامت روان تا کاهش درد مزمن.
اوهیگن می‌گوید: «در دهه سی زندگی‌ام زندگی چندانی نداشتم از خودم مراقبت نمی‌کردم. شنا در لوی نی زندگی مرا کاملا عوض کرد. ما یک جامعه کوچک دور هم داشتیم.»
اما پس از دومین سال شکوفایی جلبک‌ها او خود را ناچار دید که این گروه شنا را تعطیل کند.
او می‌گوید: «منظره‌ای شبیه آخرالزمان بود. اینکه ببینی ساحل تا جایی که چشم کار می‌کند زیر لایه‌ای از لجن سبز نخودی پوشیده شده وحشتناک بود. نمی‌توانستم با وجدان آسوده شناهایی را سازماندهی کنم که در آنها مردم در معرض باکتری‌ها جلبک‌ها یا هر چیز ناشناخته دیگری قرار بگیرند.» جلبکهای سبز آبی می‌توانند باعث استفراغ اسهال و تحریک پوستی شوند.
«حیوان از آدم بیشتر است»؛ رواناب کود دامی سواحل بریتانی را آلوده می‌کند
منطقه بریتانی در شمال غرب فرانسه با نبرد مرگبار خود دست و پنجه نرم می‌کند: جلبک دریایی موسوم به «کاهوی دریایی» از دهه ۱۹۸۰ تاکنون با دست‌کم شش مورد مرگ در سواحل این منطقه پیوند داده شده است. این جلبک هنگام تجزیه می‌تواند گاز هیدروژن سولفید تولید کند گازی کشنده با بوی تخم‌مرغ گندیده که استنشاق مقادیر زیاد آن باعث انسداد مجاری تنفسی و تجمع مایع در ریه‌ها می‌شود.
ساکنان اینجا درباره علت مشکوک ماجرا زبان به اعتراض گشوده‌اند. نزدیک شهر توریستی سن بریو یکی از اهالی روی یک تابلو رسمی هشداردهنده درباره خطر و علائم استنشاق گاز سمی ناشی از جلبک‌ها نوشته است «les cochons» یعنی «خوک‌ها».
ایو ماری لو له نویسنده آثار محیط زیستی که هنگام رسیدن جلبک‌ها به سطح خطرناک در ساحل محل زندگی‌اش ماسک محافظ می‌زند می‌گوید: «اینجا حیوان از آدم بیشتر است. شبه‌جزیره بریتانی فقط ۵ درصد خاک فرانسه را تشکیل می‌دهد اما ۶٫۸ میلیون خوک این منطقه ۵۸ درصد کل خوک‌های کشور را شامل می‌شود. ما با مشکل کود دامی روبرو هستیم همه آن در نهایت وارد رودخانه‌ها می‌شود.»
دیوان محاسبات فرانسه در سال ۲۰۲۱ اعلام کرد بیش از ۹۰ درصد نیتروژن موجود در خلیج‌های آلوده از کشاورزی می‌آید.
فابریس هامن فعال محیط زیست نسبت به ماه‌های پیش رو احساس نگرانی می‌کند. در ساحل محل زندگی او پلاژ پنفول آلودگی ای کولای در سال ۲۰۲۵ به ممنوعیت نسبی شنا منجر شد. خشکسالی امسال نیز باعث شده مواد مغذی اضافی خطرناک در خاک مزارع اطراف که با کود دامی تغذیه شده‌اند انباشته شود.
هامن می‌گوید: «الان در مزارع انباشت باکتری داریم. کافی است یک بار باران شدید ببارد و تمام. این یک سم کند اثر است که کم‌کم با تجمع آلودگی ناشی از کشاورزی فشرده اکوسیستم‌ها را از بین می‌برد.»
او در حال کار روی سامانه‌ای برای پایش باکتری‌ها در حدود ۲۰ رودخانه است که به سواحل محلی می‌ریزند تا گردشگران و ساکنان بتوانند از طریق یک اپلیکیشن به نام La Météo Bacterio (منبع به زبان انگلیسی) هشدارها را بررسی کنند.
در بخش‌های دیگر اروپا شهروندان می‌توانند حضور جلبک سبز آبی را از طریق اپ Bloomin’ Algae (منبع به زبان انگلیسی) متعلق به مرکز بوم‌شناسی و هیدرولوژی بریتانیا گزارش کنند. این اپ در بریتانیا بلژیک یونان لوکزامبورگ هلند و نروژ در دسترس است.
«دریا مرده بود»؛ شکوفایی جلبکی در گرمای رکوردی دریای بالتیک
پروژه‌های علم شهروندی مانند طرح هامن می‌تواند در نبرد با آلودگی آب‌های اروپا حیاتی شود.
در شمال آلمان داوطلبان زیر نظر شاخه شلسویگ هولشتاین سازمان محیط زیستی Bund für Umwelt und Naturschutz Deutschland BUND هر دو هفته یک بار از رودخانه‌های محلی نمونه آب جمع‌آوری (منبع به زبان انگلیسی) می‌کنند تا منابع آلودگی را شناسایی و به کاهش رواناب مواد مغذی به دریای بالتیک کمک کنند.
یوگن لایخر نایب رئیس این گروه که ۴۰ سال است در این آب‌ها دریانوردی می‌کند می‌گوید شکوفایی جلبکی امسال بدترین چیزی است که تاکنون دیده است.
در ماه ژوئن دمای هوا در آلمان سه روز پیاپی رکورد زد و تقریبا به ۴۲ درجه رسید. تصاویر ماهواره‌ای دریای بالتیک در ماه اوت توده‌های عظیم جلبک را نشان می‌دهد که به سوی ساحل حرکت می‌کنند. جلبک در آب‌های گرم سریع‌تر رشد می‌کند و مدت بیشتری می‌ماند زیرا دمای بالاتر به آن امکان می‌دهد با سرعت بیشتری تغذیه و تولیدمثل کند.
لایخر می‌گوید: «وقتی صدها مایل در دریایی زرد قهوه‌ای و آلوده به جلو می‌روید واقعا احساس ترس می‌کنید. در تمام این مسیر داخل جلبک‌ها دریا مرده بود. نه پرنده‌ای می‌بینید نه پستانداری نه ماهی. همه جا خالی است.»
ایزابل زیگر کارشناس حفاظت از دریا در سازمان Deutsche Umwelthilfe می‌گوید: «منبع مشکل روشن است. نظام کنونی کشاورزی ما که به مصرف بالای کود شیمیایی و کود دامی ناشی از دامداری صنعتی وابسته است بزرگترین عامل اوتریوفیکاسیون یا غنی‌شدن مواد مغذی در دریای بالتیک به شمار می‌رود.»
نهاد بین‌دولتی HELCOM برآورد می‌کند که کشاورزی تا ۹۰ درصد نیتروژن و تا ۸۰ درصد فسفر موجود در رواناب پراکنده وارد شده به بالتیک را تشکیل می‌دهد.
با وجود دهه‌ها تلاش بین‌دولتی برای کاهش آلودگی مواد مغذی مانند تعیین سقف‌های سختگیرانه برای مصرف کود کشاورزی دریای بالتیک همچنان برای خروج از بحران ناشی از ترکیب تخریب محیط زیست و افزایش دما تقلا می‌کند.
هر سال وقتی جلبک می‌میرد به کف دریا فرو می‌رود و مقدار زیادی فسفر به همراه خود می‌برد. این فسفر در سال‌های بعد دوباره به آب آزاد می‌شود و با گرم شدن دریا یک چرخه بازخورد خطرناک را تقویت می‌کند.
در نهایت دانشمندان تاکید می‌کنند که برای مهار رشد تکرارشونده جلبکهای مضر باید آلودگی مواد مغذی را به شدت کاهش داد و این یعنی دگرگون کردن شیوه‌های کشاورزی.
فریدلم تائوبه استاد دانشگاه کیل CAU که ۱۲ سال به وزارت کشاورزی آلمان مشاوره داده است می‌گوید: «علم به روشنی نشان می‌دهد چه باید کرد.»
او می‌گوید دولت‌ها باید کشاورزان را تشویق کنند از کودهای غنی از نیترات کمتر استفاده کنند گیاهان تله مانند مخلوط چمن و شبدر بکارند که بخشی از مواد مغذی اضافه خاک را پیش از ورود به رودخانه‌ها دریاچه‌ها و دریا جذب می‌کند و تعداد دام را به یک واحد دامی در هر هکتار کاهش دهند؛ اصطلاحی فنی (منبع به زبان انگلیسی) که معادل تنها یک گاو شیری یا حدود سه خوک در هر قطعه زمین محدود است.
لوئنخو در مورسیا می‌گوید: «انتخاب روشن است؛ یا مار منور را نابود می‌کنیم یا الگوی کشاورزی را دگرگون می‌کنیم.»
تحقیق تکمیلی: جویی گروسترن و لوئی بونتان