توده‌های موسوم به «لجن سبز» در سواحل اروپا دیده می‌شود و گرمایش آب، فاضلاب و رواناب‌های کشاورزی به رشد جلبکهای سمی بیشتر دامن می‌زند.
«قبل از آلودگی، ساحل زیبایمان را به یاد دارم»، ژان هسکوه، ساکن بریتانی و رئیس گروه محلی کارزار Baie de Douarnenez Environnement، می‌گوید: «حالا با حضور هزاران خوک در نزدیکی شهرمان، همه‌چیز فرق کرده‌است.»
آگهی
آگهی
در سراسر فرانسه و اسپانیا، سواحل اروپا زیر فشار شکوفه‌های سمی جلبکی خفه می‌شوند. دانشمندان درباره علت ماجرا نظر روشنی دارند: دهه‌ها نشت مواد شیمیایی به آبراهه‌ها. مدیریت ضعیف فاضلاب انسانی و همچنین کودهای شیمیایی و فضولات مازاد دامی در مزارع صنعتی رو‌به‌گسترش، مقصر شناخته می‌شوند.
دریاهایی که در اثر تغییرات اقلیمی گرم شده‌اند، رشد سریع جلبک‌ها را بیشتر تحریک می‌کنند؛ جلبک‌هایی که اکوسیستم‌های شکننده را برهم می‌زنند و باعث مرگ ماهی‌ها و گیاهان دریایی می‌شوند. برخی انواع این جلبک‌ها در انسان تهوع، استفراغ و ضایعات پوستی ایجاد می‌کنند و همین موضوع تابستان امسال به صدها مورد ممنوعیت شنا در سراسر قاره انجامیده‌است.
رسانه تحقیقاتی حوزه اقلیم DeSmog (منبع به زبان انگلیسی) به برخی از بدترین نقاط آسیب‌دیده در اروپا سر زده و با ماهیگیران، شناگران و صاحبان کسب‌وکارهایی صحبت کرده که معیشت و سلامتشان به آب‌های پاک وابسته است.
«منطقه قربانی اسپانیا»: کشاورزی یک تالاب حفاظت‌شده را تهدید می‌کند
فینا می‌گوید: «دیگر هرگز مرا نخواهید دید که در آن آب شنا کنم.»
این زن ۸۴ ساله اهل مورسیا همراه با همسرش در خط ساحلی لوس اوروتیاس، در ساحل غربی تالاب نمکی مار منور اسپانیا، بزرگ‌ترین تالاب آب شور اروپا زندگی می‌کند. توده‌های علف دریایی پوسیده روی ساحل انباشته شده و بوی زننده‌ای به مشام می‌رسد.
فینا می‌گوید: «اینجا قبلا بهشت بود. دریا پر از اسب‌های دریایی بود.»
در دهه گذشته، مار منور – که یکی از مقاصد محبوب گردشگران اسپانیایی و خارجی است – شاهد افزایش شدید شکوفه‌های جلبکی بوده که جان موجودات دریایی را می‌گیرد.
با وجود آن‌که این تالاب در سال ۲۰۲۲ از سوی دولت اسپانیا شخصیت حقوقی دریافت کرد و به این ترتیب برای حفاظت و بازسازی آن حقوقی تعریف شد، تالاب همچنان زیر فشار رواناب‌های کشاورزی قرار دارد.
سیانوباکتری‌ها، که به نام جلبکهای آبی-سبز نیز شناخته می‌شوند، برای رشد به مواد مغذی مانند نیتروژن و فسفر وابسته‌اند. کشاورزی فشرده در منطقه مار منور منبع آماده‌ای از فضولات دامی غنی از مواد مغذی، فاضلاب دام و رواناب کودهای شیمیایی فراهم می‌کند.
مطالعات برآورد می‌کنند (منبع به زبان انگلیسی) که کشاورزی مسئول حدود ۸۵ درصد مواد مغذی ورودی به تالاب است و منابع شهری بقیه را تشکیل می‌دهند.
پدرو لوئنگو، زیست‌شناس و سخنگوی گروه کارزار Ecologistas en Acción در مورسیا، می‌گوید: «این زمین‌ها دیگر توان جذب این همه را ندارند. ما یک منطقه قربانی هستیم.»
حتی در شرق تالاب، دورترین نقطه از زمین‌های کشاورزی، مقام‌های محلی برای حفظ یک بهشت مصنوعی برای گردشگران باید به‌سختی کار کنند. آن‌ها تنها در سه ماه نخست سال ۲۰۲۶ بیش از ۴ هزار تن جلبک از سواحل و آب‌های اطراف مار منور جمع‌آوری کردند؛ رقمی معادل وزن حدود هزار فیل.
اما این تلاش‌ها نتوانسته از کسانی که معیشتشان به تالاب وابسته است محافظت کند.
روبن البالاده‌خو، ماهیگیر اهل لو پاگان، می‌گوید: «قبلا کله‌ماهی و میگو بسیار بیشتری صید می‌کردیم. حالا صید خیلی کمتر شده‌است. مار منور مثل یک فاضلاب است که همه زباله و پسماندشان را در آن می‌ریزند.»
افزایش دمای آب نیز توان تولیدمثل این گونه‌ها را بیش از پیش مختل کرده‌است. البالاده‌خو می‌گوید: «دمای آب به ۳۰ درجه رسیده؛ چیزی که هرگز قبلا شاهدش نبودیم.»
دانشمندان در ماه اوت هشدار دادند که تغییرات اقلیمی ناشی از فعالیت انسان حدود ۲ درجه سانتیگراد به اوج دمای دریای مدیترانه و حدود ۱٫۴ درجه در دریاهای اروپای غربی افزوده‌است؛ بر اساس ارزیابی‌های سازمان World Weather Attribution. متوسط دمای مدیترانه در ژوئیه به رکورد ۲۷٫۰۷ درجه رسید.
وزارت محیط‌زیست اسپانیا با بیش از ۱۱٫۵ میلیون یورو هشت پروژه را برای کاهش آلودگی ناشی از دامداری تأمین مالی می‌کند؛ از جمله روش‌های تازه برای تصفیه فاضلاب خوک و انتقال گوسفندان به چراگاه‌های باز. این پروژه‌ها بخشی از برنامه ملی ۶۷۵ میلیون یورویی برای احیای تالاب هستند، اما تا پایان سال ۲۰۲۵ تنها حدود ۱۶ درصد از این بودجه هزینه شده‌است.
«دریاچه مرده است»: بدترین سال ماهیگیران در ایرلند شمالی
دو هزار کیلومتر آن‌سوتر در ایرلند شمالی، دکلن کونی نیز دیده‌است که دریاچه لاف نی، بزرگ‌ترین دریاچه بریتانیا، هر تابستان از سال ۲۰۲۳ با جلبکهای آبی-سبز ویران می‌شود.
کونی می‌گوید: «ماهیگیری نسل به نسل در وجودم نهادینه شده‌است.» اما او اضافه می‌کند: «امسال بدترین سال ممکن برای ماهیگیری بوده؛ دریاچه مرده است.»
جمعیت قزل‌آلا و مارماهی در سال‌های اخیر کاهش یافته؛ تا حدی به دلیل جلبک‌هایی که اکسیژن آب را می‌بلعند و وزنشان باعث بسته شدن تورهای کونی می‌شود، به‌طوری‌که ماهی‌ها دیگر نمی‌توانند وارد تور شوند.
از دهه ۲۰۰۰، این دریاچه زیر فشار هجوم صدف‌های راه‌راه مهاجم قرار داشته‌است. این صدف‌ها با تصاحب فیتوپلانکتون‌ها، گونه‌های دیگر را از یک منبع غذایی حیاتی محروم می‌کنند و با چسبیدن به تورهای ماهیگیری آن‌ها را پاره می‌کنند.
کونی که از سال ۱۹۷۵ روی این دریاچه کار می‌کند، می‌گوید: «دیگر پولی در ماهیگیری نیست. این کار دیگر یک راه امرار معاش نیست.»
همانند اسپانیا، شکوفه‌های جلبکی لاف نی نتیجه دهه‌ها آلودگی مواد مغذی است. بخش دامداری ایرلند شمالی به‌سرعت رشد کرده و از سال ۲۰۱۳ با برنامه‌های توسعه دولت حمایت شده‌است (منبع به زبان انگلیسی): تعداد طیور یک‌سوم افزایش یافته و جمعیت خوک‌ها ۷۴ درصد بالا رفته‌است.
اوایل امسال، سازمان غیردولتی Watershed Investigations و روزنامه گاردین بریتانیا در نمونه‌های آب گرفته شده از این دریاچه – که نزدیک به ۴۰۰ کیلومتر مربع وسعت دارد و ۴۰ درصد آب آشامیدنی ایرلند شمالی را تأمین می‌کند – شواهدی (منبع به زبان انگلیسی) از حضور مدفوع گاو، خوک و انسان پیدا کردند.
گزارشی از دفتر حفاظت محیط‌زیست که در ماه آوریل منتشر شد نتیجه گرفت مقرراتی که با هدف بهبود کیفیت آب لاف نی وضع شده – از جمله کاهش سطح فسفر و نیتروژن در خوراک دام و محدود کردن مصرف کود دامی – باید سخت‌گیرانه‌تر و بهتر اجرا شوند. این گزارش با اشاره به سرمایه‌گذاری‌ها و تلاش‌های مثبت کشاورزان تأکید می‌کند که حمایت و نظارت بیشتری در سطح مزارع لازم است.
مری اوهیگن در شمال‌غرب این دریاچه زندگی می‌کند. او در دوران همه‌گیری کرونا یک گروه شنا در طبیعت راه‌اندازی کرد و دریافت که آب سرد فواید چشمگیری دارد؛ از بهبود سلامت روان تا کاهش دردهای مزمن.
اوهیگن می‌گوید: «در دهه سی زندگی‌ام، زندگی چندانی نداشتم و از خودم مراقبت نمی‌کردم. شنا در لاف نی زندگی مرا کاملا دگرگون کرد. ما یک جامعه داشتیم.»
اما پس از دومین سال شکوفه‌های جلبکی، او احساس کرد ناچار است گروه شنا را تعطیل کند.
او می‌گوید: «صحنه مثل آخرالزمان بود. دیدن ساحلی که تا جایی که چشم کار می‌کند با لجن سبز نخودی پوشیده شده، هولناک بود. از نظر وجدانی نمی‌توانستم شناهایی را سازمان‌دهی کنم که مردم در آن در معرض باکتری‌ها، جلبک‌ها یا خدا می‌داند چه چیز دیگری قرار بگیرند.» جلبکهای آبی-سبز می‌توانند باعث استفراغ، اسهال و تحریک پوستی شوند.
«دام‌ها بیشتر از مردم‌اند»: رواناب فضولات، سواحل بریتانی را مسموم کرده‌است
منطقه بریتانی در شمال‌غرب فرانسه با نبرد مرگبار خود دست‌به‌گریبان است: جلبک کاهوی دریایی از دهه ۱۹۸۰ تاکنون با دست‌کم شش مورد مرگ در سواحل این منطقه مرتبط دانسته شده‌است. این جلبک هنگام تجزیه می‌تواند گاز سولفید هیدروژن تولید کند؛ گازی کشنده با بوی تخم‌مرغ فاسد که اگر در مقادیر بالا استنشاق شود می‌تواند مجاری تنفسی را مسدود و باعث تجمع مایع در ریه‌ها شود.
ساکنان اینجا درباره آنچه علت می‌دانند با صدای بلند حرف می‌زنند. نزدیک شهر گردشگری سن-بریو، یکی از ساکنان روی یک تابلو رسمی هشدار درباره خطر و علائم استنشاق گاز سمی ناشی از جلبک، با خودکار نوشته است: «les cochons» – یعنی خوک‌ها.
ایو-ماری لو لِه، نویسنده محیط‌زیست، می‌گوید: «اینجا تعداد دام‌ها بسیار بیشتر از جمعیت انسانی است.» او وقتی رشد جلبک‌ها در ساحل محلی‌اش به سطح خطرناک می‌رسد، ماسک محافظ می‌زند. هرچند شبه‌جزیره بریتانی فقط پنج درصد از مساحت فرانسه را در بر می‌گیرد، ۶٫۸ میلیون خوک این منطقه ۵۸ درصد کل جمعیت خوک‌های کشور را شامل می‌شوند. او می‌گوید: «ما مشکل فضولات دامی داریم، همه آن‌ها سر از رودخانه‌ها در می‌آورند.»
دیوان حسابرسی ملی فرانسه در سال ۲۰۲۱ اعلام کرد بیش از ۹۰ درصد نیتروژن موجود در خلیج‌های آسیب‌دیده از کشاورزی می‌آید.
فابریس همون، کنشگر محیط‌زیست، از ماه‌های پیش‌رو احساس نگرانی می‌کند. در ساحل محلی او، پلاژ دو پنفول، باکتری ای.کولای در سال ۲۰۲۵ به ممنوعیت جزئی شنا منجر شد. خشکسالی تابستان امسال باعث شده مواد مغذی مضر اضافی در خاک زمین‌های اطراف که با فضولات دامی تغذیه شده‌اند، انباشته شود.
همون می‌گوید: «در حال حاضر باکتری در زمین‌ها انباشته شده‌است. فقط یک باران شدید کافی است و تمام. این یک سم کنداثر است؛ اکوسیستم‌ها کم‌کم زیر بار آلودگی ناشی از کشاورزی فشرده تخریب می‌شوند.»
او مشغول کار روی سامانه‌ای برای پایش باکتری‌ها در حدود ۲۰ رودخانه است که به سواحل محلی می‌ریزند، تا گردشگران و اهالی ساحل بتوانند از طریق اپلیکیشنی به نام La Météo Bacterio (منبع به زبان انگلیسی) هشدارها را بررسی کنند.
در نقاط دیگر اروپا شهروندان می‌توانند حضور جلبکهای آبی-سبز را از طریق اپلیکیشن Bloomin’ Algae (منبع به زبان انگلیسی) متعلق به مرکز بوم‌شناسی و هیدرولوژی بریتانیا گزارش کنند. این اپلیکیشن در بریتانیا، بلژیک، یونان، لوکزامبورگ، هلند و نروژ در دسترس است.
«دریا مرده بود»: شکوفه‌های بالتیک در گرمای رکوردشکن اوج گرفت
پروژه‌های علم شهروندی مانند ابتکار همون می‌توانند در نبرد علیه آلودگی آبراهه‌های اروپا نقشی حیاتی پیدا کنند.
در شمال آلمان، داوطلبانی که زیر نظر شعبه ایالتی شلزویگ-هولشتاینِ سازمان غیردولتی محیط‌زیستی Bund für Umwelt und Naturschutz Deutschland (BUND) فعالیت می‌کنند، دو بار در ماه از رودخانه‌های محلی نمونه‌برداری آب (منبع به زبان انگلیسی) انجام می‌دهند تا منابع آلودگی را شناسایی و از این طریق رواناب مواد مغذی به دریای بالتیک را کاهش دهند.
یورگن لایشِر، نایب‌رئیس این گروه، که ۴۰ سال است در این آب‌ها دریانوردی می‌کند، می‌گوید شکوفه‌های جلبکی امسال بدترین چیزی است که تاکنون دیده‌است.
دمای هوا در آلمان در ماه ژوئن برای سه روز پیاپی رکورد شکست و به نزدیک ۴۲ درجه رسید. تصاویر ماهواره‌ای از دریای بالتیک در ماه اوت شکوفه‌های عظیم جلبکی را نشان می‌دهد که به سوی ساحل می‌چرخند. جلبک‌ها در آب‌های گرم سریع‌تر رشد می‌کنند و مدت بیشتری دوام می‌آورند، زیرا دمای بالاتر امکان هضم و تولیدمثل سریع‌تر را فراهم می‌کند.
لایشِر می‌گوید: «وقتی صدها مایل در دریایی زرد-قهوه‌ای و کثیف دریانوردی می‌کنید، واقعا حس ترس به شما دست می‌دهد. در تمام مسافت، دریا زیر این جلبک‌ها مرده بود؛ هیچ پرنده، هیچ پستاندار و هیچ ماهی‌ای دیده نمی‌شود. همه‌چیز خالی است.»
ایزابل زیگر، کارشناس حفاظت از دریا در سازمان Deutsche Umwelthilfe، می‌گوید منشأ مشکل واضح است: «سامانه کشاورزی کنونی ما که به مصرف بالای کود شیمیایی و فضولات دامیِ حاصل از دامداری صنعتی متکی است، بزرگ‌ترین عامل یوتروفیکاسیون در دریای بالتیک به‌شمار می‌رود.»
نهاد بین‌دولتی هلسکوم (HELCOM) برآورد می‌کند که کشاورزی تا ۹۰ درصد نیتروژن و تا ۸۰ درصد فسفرِ موجود در رواناب‌های پخش‌شده مواد مغذی به بالتیک را تأمین می‌کند.
با وجود دهه‌ها تلاش بین‌دولتی برای کاهش آلودگی مواد مغذی، از جمله اعمال محدودیت‌های سخت‌گیرانه بر میزان کودهای کشاورزی، بالتیک هنوز برای بازیابی از آسیب‌های محیط‌زیستی همراه با افزایش دما دست‌وپنجه نرم می‌کند.
هر سال، وقتی جلبک‌ها می‌میرند، به کف دریا فرو می‌روند و مقدار زیادی فسفر را با خود می‌برند. این فسفر در سال‌های بعد بار دیگر به آب رها می‌شود؛ چرخه بازخورد خطرناکی که با گرم‌تر شدن دریا سرعت می‌گیرد.
با این حال دانشمندان تأکید می‌کنند برای مهار رشد مکرر جلبکهای مضر، آلودگی مواد مغذی باید به‌شدت کاهش یابد و این یعنی دگرگونی شیوه‌های کشاورزی.
فریدهم تائوبه، استاد دانشگاه کیل (CAU) که ۱۲ سال به وزارت کشاورزی آلمان مشاوره داده‌است، می‌گوید: «علم به‌خوبی روشن کرده که چه باید کرد.»
به گفته او، دولت‌ها باید از کشاورزان حمایت کنند تا استفاده از کودهای غنی از نیترات را کاهش دهند؛ گیاهان پوششی مانند شبدر علفی بکارند که بخشی از مواد مغذی اضافی خاک را پیش از رسیدن به رودخانه‌ها، دریاچه‌ها و دریا جذب می‌کنند؛ و تعداد دام‌ها را در زمین‌های محدود به یک واحد دامی در هر هکتار کاهش دهند – یک اصطلاح فنی (منبع به زبان انگلیسی) که معادل تنها یک گاو شیری یا تقریبا سه خوک است.
برای کنشگران در مورسیا، انتخاب به همین اندازه روشن و سخت است. لوئنگو می‌گوید: «یا مار منور را نابود می‌کنیم یا الگوی کشاورزی را دگرگون می‌کنیم.»
تحقیقات تکمیلی: جویی گروسترن