'لجن سبز' در سواحل اروپا ظاهر می‌شود، زیرا گرم شدن آب‌ها، فاضلاب شهری و رواناب کشاورزی، رشد جلبک‌های سمی را تقویت می‌کند.
ژان هسکوئه، ساکن منطقه بریتانی و رهبر گروه کارزار محلی «به دوآرنه انویرونمان» برای محیط زیست، گفت: «ساحل زیبایمان را پیش از آلودگی به یاد دارم. حالا با وجود هزاران خوک در نزدیکی شهرمان، همه چیز فرق کرده است.»
آگهی
آگهی
در سراسر فرانسه و اسپانیا، خطوط ساحلی اروپا در حال خفه شدن زیر شکوفایی‌های سمی جلبک هستند. دانشمندان علت را روشن می‌دانند: دهه‌ها نشت مواد شیمیایی به آبراه‌ها. فاضلاب انسانی که به‌درستی مدیریت نشده، و همچنین کودهای شیمیایی و فضولات اضافی مزارع صنعتی رو به گسترش، مقصر شناخته می‌شوند.
دریاهایی که به دلیل تغییرات اقلیمی گرم شده‌اند، رشد سریع این جلبک‌ها را که تعادل اکوسیستم‌های حساس را به هم می‌زنند و باعث مرگ ماهیان و گیاهان می‌شوند، بیشتر شعله‌ور کرده‌اند. برخی گونه‌ها می‌توانند در انسان باعث تهوع، استفراغ و بثورات پوستی شوند، امری که در تابستان امسال به صدها ممنوعیت شنا در سراسر قاره انجامید.
رسانه تحقیقی تخصصی در حوزه اقلیم دیسموگ (منبع به زبان انگلیسی) از برخی از بدترین نقاط متاثر در اروپا بازدید کرد و با ماهیگیران، شناگران و صاحبان کسب‌وکارهایی صحبت کرد که معیشت و سلامتشان به آب‌های سالم وابسته است.
«منطقه قربانی اسپانیا»: کشاورزی تالابی حفاظت‌شده را تهدید می‌کند
فینا گفت: «دیگر هرگز مرا نمی‌بینید که در آن آب شنا کنم.»
این زن ۸۴ ساله اهل مورسیا همراه همسرش در خانه‌ای ساحلی در لوس اوروتیاس، در ساحل غربی مار منور اسپانیا، بزرگ‌ترین تالاب آب شور اروپا، زندگی می‌کند. جلبک و علف‌های دریایی در حال پوسیدن روی ساحل تلنبار می‌شود و بوی زننده‌ای به مشام می‌رسد.
فینا گفت: «این‌جا قبلا بهشت بود. دریا پر از اسب‌های دریایی بود.»
در دهه گذشته، شکوفایی جلبک‌هایی که حیات دریایی را در مار منور خفه می‌کنند، به‌شدت افزایش یافته است؛ منطقه‌ای که یکی از مقاصد محبوب گردشگران اسپانیایی و بین‌المللی به شمار می‌رود.
با وجود آن‌که این تالاب در سال ۲۰۲۲ از سوی دولت اسپانیا موقعیت شخصیت حقوقی دریافت کرد و برای آن حق حفاظت و احیا قائل شدند، این تالاب همچنان زیر فشار رواناب‌های کشاورزی است.
سیانوباکترها که با نام جلبک‌های سبز ـ آبی نیز شناخته می‌شوند، برای رشد به مواد مغذی‌ای چون نیتروژن و فسفر وابسته‌اند. کشاورزی فشرده در منطقه مار منور، منبعی آماده از کود دامی غنی از مواد مغذی، فاضلاب رقیق‌شده و رواناب کود شیمیایی فراهم می‌کند.
مطالعات برآورد می‌کنند (منبع به زبان انگلیسی) که کشاورزی مسئول حدود ۸۵ درصد مواد مغذی‌ای است که وارد تالاب می‌شود و منابع شهری بقیه را تشکیل می‌دهند.
پدرو لوئنگو، زیست‌شناس و سخنگوی گروه کارزار «اکولوخیستاس ان آکسیون» در مورسیا، گفت: «زمین نمی‌تواند همه این مواد را جذب کند. ما یک منطقه قربانی هستیم.»
حتی در شرق تالاب، دورترین نقطه از زمین‌های کشاورزی، مقامات محلی باید سخت کار کنند تا به‌اصطلاح بهشتی مصنوعی برای گردشگران حفظ کنند. در سه ماه نخست سال ۲۰۲۶، آن‌ها بیش از ۴ هزار تن جلبک از سواحل مار منور و آب‌های مجاور جمع‌آوری کردند، رقمی معادل وزن تقریبی هزار فیل. این کار همچنین مانع از آن می‌شود که مواد مغذی دوباره وارد آب شوند.
اما این اقدامات نتوانسته از کسانی که برای امرار معاش به این تالاب وابسته‌اند، محافظت کند.
روبن آلبالادیخو، ماهیگیر اهل لو پاگان، گفت: «قبلا تعداد بسیار بیشتری اوراتا (ماهی سپر) و میگو صید می‌کردیم. حالا صیدمان بسیار کمتر شده است. مار منور مثل فاضلابی است که همه زباله و پسماند خود را در آن می‌ریزند.»
او درباره افزایش دمای آب که توان تولیدمثل این گونه‌ها را نیز کاهش می‌دهد، گفت: «به ۳۰ درجه رسیده‌ایم؛ چیزی که هرگز قبلا ندیده بودیم.»
دانشمندان در ماه اوت هشدار دادند که تغییرات اقلیمی ناشی از فعالیت‌های انسانی، حدود ۲ درجه سانتی‌گراد به اوج دمای آب دریای مدیترانه و حدود ۱.۴ درجه سانتی‌گراد به دمای اوج دریاهای اروپای غربی افزوده است؛ بر اساس برآوردهای سازمان «ورلد ودر اتربیوشن». متوسط دمای مدیترانه در ژوئیه به رکورد ۲۷.۰۷ درجه سانتی‌گراد رسید.
وزارت محیط زیست اسپانیا با تخصیص بیش از ۱۱.۵ میلیون یورو، ۸ طرح را برای کاهش آلودگی ناشی از دامداری تأمین مالی می‌کند؛ از جمله روش‌های جدید برای تصفیه فاضلاب خوکداری‌ها و انتقال گله‌های گوسفند به چراگاه‌های باز. این طرح‌ها بخشی از یک برنامه ملی ۶۷۵ میلیون یورویی برای احیای تالاب هستند، اما تا پایان سال ۲۰۲۵ تنها حدود ۱۶ درصد از این بودجه هزینه شده بود.
دولت منطقه‌ای مورسیا می‌گوید تالاب در وضعیت «ثبات در عین脆弱 بودن» قرار دارد و در سال‌های اخیر بهبود یافته است. به گفته آن‌ها، همه تخلیه‌های فاضلاب شهری به تالاب متوقف شده است؛ چرا که از سال ۲۰۱۶ تاکنون ۱۵ سامانه و مخزن آب باران و ۳۳ کلکتور فاضلاب ساخته‌اند و اکنون سامانه‌ای برای ردیابی و مدیریت پسماند دامداری‌ها از مزارع برقرار است.
به گفته این دولت، از زمان اجرای قانون مار منور در سال ۲۰۲۰، اقدامات در حوزه مدیریت کشاورزی و دامداری سالانه باعث کاهش ۵ هزار تنی ورودی نیتروژن شده است.
اما این دولت می‌گوید تهدید اصلی، آب غنی از نیترات یک سفره زیرزمینی است که بخش زیادی از آن از طریق دره آلبوخون به تالاب هدایت می‌شود. به گفته آن‌ها، مدیریت این موضوع بر عهده دولت مرکزی است و دولت مرکزی در ژوئیه ۲۰۲۰ این سفره را در وضعیت نامطلوب اعلام کرده، اما هنوز برنامه‌ای برای احیای آن تدوین نشده است.
دولت منطقه‌ای همچنین همراه با آژانس ملی نوآوری سی‌دی‌تی‌آی، یک پروژه ۵ میلیون یورویی در دست اجرا دارد که هدف آن توسعه نمونه‌های تمام‌مقیاس برای حذف نیترات از آب، مستقیما در داخل سفره زیرزمینی و کانال‌های ورودی است.
«لاف نی مرده است»: بدترین سال برای ماهیگیران ایرلند شمالی
دو هزار کیلومتر آن طرف‌تر در ایرلند شمالی، دکلن کونی شاهد آن است که دریاچه لاف نی، بزرگ‌ترین دریاچه بریتانیا، از سال ۲۰۲۳ هر تابستان به‌وسیله جلبک‌های سبز ـ آبی نابود می‌شود.
کونی گفت: «ماهیگیری نسل به نسل در من نهادینه شده بود»، اما «امسال بدترین سال برای ماهیگیری بود. لاف نی مرده است.»
تعداد قزل‌آلا و مارماهی در سال‌های اخیر کاهش یافته است؛ بخشی به دلیل جلبک‌هایی که اکسیژن را از آب می‌گیرند و وزنشان آن‌قدر زیاد است که تورهای ماهیگیری کونی را می‌بندند و اجازه نمی‌دهند ماهی‌ها وارد تور شوند.
از دهه ۲۰۰۰، این دریاچه زیر حمله گونه مهاجم صدف‌های گورخری بوده است. این صدف‌ها با مصرف فیتوپلانکتون‌ها، دیگر گونه‌ها را از منبع غذایی حیاتی محروم می‌کنند و هم‌زمان با چسبیدن به تورهای ماهیگیری، آن‌ها را پاره می‌کنند.
کونی که از سال ۱۹۷۵ روی این دریاچه کار کرده است، گفت: «دیگر پولی در [ماهیگیری] نیست. دیگر این کار یک منبع امرار معاش نیست.»
همانند اسپانیا، پروفسور رابی مک‌دونالد، رئیس علمی دفتر حفاظت محیط زیست (Office for Environmental Protection [OEP])، گفت: «کشاورزی و فاضلاب، منابع اصلی آلودگی غذایی (مواد مغذی) در لاف نی هستند. این مواد مغذی از عوامل شکوفایی‌های جلبکی بدنام کنونی‌اند.»
برآوردهای پروژه نیو هارمونیکا و گزارش لاف نی در سال ۲۰۲۴ نشان می‌دهد حدود ۶۱ درصد ورودی فسفر از کشاورزی و ۲۹ درصد از فاضلاب شبکه‌ای، شامل فاضلاب شهری و صنعتی، ناشی می‌شود.
بخش دامداری در ایرلند شمالی به‌سرعت رشد کرده و از سال ۲۰۱۳ با برنامه‌های توسعه‌ای دولت حمایت (منبع به زبان انگلیسی) شده است؛ تعداد ماکیان حدود یک‌سوم و تعداد خوک‌ها ۷۴ درصد افزایش یافته است.
اوایل امسال، سازمان غیردولتی «واترشِد اینوستیگیشنز» و روزنامه بریتانیایی گاردین در نمونه‌های آب لاف نی، که نزدیک به ۴۰۰ کیلومتر مربع وسعت دارد و ۴۰ درصد آب شرب ایرلند شمالی را تأمین می‌کند، شواهدی (منبع به زبان انگلیسی) از وجود فضولات گاو، خوک و انسان یافتند.
آوریل امسال، گزارشی از سوی دفتر حفاظت محیط زیست نتیجه‌گیری کرد که مقرراتی که با هدف بهبود کیفیت آب لاف نی، از جمله کاهش سطح فسفر و نیتروژن در خوراک دام و محدود کردن استفاده از کود دامی، تدوین شده‌اند، باید تقویت و بهتر اجرا شوند. این گزارش سرمایه‌گذاری و تلاش‌های مثبت کشاورزان را یادآور می‌شود، اما تأکید می‌کند که حمایت و نظارت بیشتری در سطح مزارع لازم است.
پروفسور مک‌دونالد گفت: «برای بهبود کیفیت آب، باید هم‌زمان با آلودگی مواد مغذی ناشی از کشاورزی و فاضلاب برخورد شود.»
دکتر پل لئونارد، دانشیار زیست‌درمانی در دانشگاه شهر دوبلین، توضیح داد: «بهبود وضعیت نیز زمان می‌برد، زیرا فسفر انباشته‌شده در رسوبات کف دریاچه می‌تواند دوباره وارد آب شود و حتی پس از کاهش ورودی‌های بیرونی، به رشد جلبک‌ها ادامه دهد. اولویت، اقدام مستمر در هر دو حوزه کشاورزی و فاضلاب، در کنار حمایت از کشاورزان و سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های تصفیه است.»
ماری اوهگان در شمال‌غرب این دریاچه زندگی می‌کند. او در دوران همه‌گیری کووید-۱۹ یک گروه شنای در آب آزاد راه‌اندازی کرد و دریافت که آب سرد فواید بزرگی دارد؛ از بهبود سلامت روان گرفته تا کاهش دردهای مزمن.
اوهگان گفت: «در دهه ۳۰ زندگی‌ام، زندگی چندانی نداشتم و از خودم مراقبت نمی‌کردم. شنا در لاف نی زندگی‌ام را کاملا تغییر داد. ما یک جامعه داشتیم.»
اما پس از دومین سال شکوفایی جلبک‌ها، او احساس کرد ناچار است این گروه شنا را تعطیل کند.
او گفت: «انگار آخرالزمان بود. دیدن اینکه تا جایی که چشم کار می‌کند، سواحل با لجن سبز نخودی پوشیده شده‌اند، وحشتناک بود. نمی‌توانستم با وجدان آسوده برنامه شنایی ترتیب بدهم که در آن مردم در معرض باکتری، جلبک یا هر چیز دیگری قرار بگیرند.» جلبک‌های سبز ـ آبی می‌توانند باعث استفراغ، اسهال و تحریک پوستی شوند.
«دام از مردم بیشتر است»: رواناب کود دامی سواحل بریتانی را مسموم می‌کند
منطقه بریتانی در شمال‌غرب فرانسه با نبرد مرگبار خود دست‌وپنجه نرم می‌کند: جلبک «کاهوی دریایی» از دهه ۱۹۸۰ با مرگ تا ۶ نفر در سواحل این منطقه مرتبط دانسته شده است. هنگام تجزیه، این جلبک می‌تواند گاز سولفید هیدروژن تولید کند؛ گازی مرگبار با بویی شبیه تخم‌مرغ گندیده که اگر در مقادیر زیاد استنشاق شود، راه‌های تنفسی را مسدود و باعث تجمع مایع در ریه‌ها می‌شود.
ساکنان این منطقه درباره آنچه علت می‌دانند، بی‌پرده صحبت می‌کنند. در نزدیکی شهر گردشگری سن‌بریو، یکی از ساکنان روی تابلوی رسمی هشداردهنده درباره خطر و علائم استنشاق گاز سمی ناشی از جلبک، عبارت «les cochons» یعنی «خوک‌ها» راخط‌خطی کرده است.
ایو-ماری لو له، نویسنده و فعال محیط‌زیست، گفت: «ما تعداد بسیار بیشتری حیوان نسبت به انسان داریم.» او در ساحل محل سکونتش وقتی رشد جلبک‌ها به سطح خطرناک می‌رسد، ماسک محافظ می‌زند. با آن‌که شبه‌جزیره بریتانی تنها ۵ درصد از مساحت فرانسه را پوشش می‌دهد، ۶.۸ میلیون خوک این منطقه ۵۸ درصد از جمعیت خوک کشور را تشکیل می‌دهند. او افزود: «ما مشکل کود دامی داریم؛ همه‌اش سر از رودخانه‌ها در می‌آورد.»
دیوان محاسبات فرانسه در سال ۲۰۲۱ دریافت که بیش از ۹۰ درصد نیتروژن موجود در خلیج‌های درگیر، از کشاورزی ناشی می‌شود.
فابریس هامون، فعال محیط‌زیست، نسبت به ماه‌های پیش رو احساس نگرانی می‌کند. در ساحل محل زندگی‌اش، پلاژ دو پنفول، وجود باکتری ای.کولای در سال ۲۰۲۵ به اعمال محدودیت در شنا انجامید. خشکسالی تابستان امسال نیز به این معناست که مواد مغذی اضافی مضر در خاک زمین‌های مجاور که با کود دامی تغذیه شده‌اند، انباشته شده است.
هامون گفت: «در حال حاضر در زمین‌ها تجمع باکتری وجود دارد. کافی است یک باران شدید ببارد و تمام. این یک سم کند اثر است؛ کم‌کم اکوسیستم‌ها به دلیل انباشت آلودگی ناشی از کشاورزی فشرده تخریب می‌شوند.»
او روی سامانه‌ای کار می‌کند تا حضور این باکتری را در حدود ۲۰ رودخانه‌ای که به سواحل محلی می‌ریزند، پایش کند تا گردشگران و استفاده‌کنندگان محلی از ساحل بتوانند از طریق اپلیکیشن «لا متئو بکتریو» هشدارها را بررسی کنند؛ اپلیکیشنی که در فرانسه توسعه یافته است.
در دیگر نقاط اروپا، شهروندان می‌توانند حضور جلبک‌های سبز ـ آبی را از طریق اپلیکیشن «بلومین الگِی» که توسط مرکز اکولوژی و هیدرولوژی بریتانیا طراحی شده است، گزارش کنند. این اپلیکیشن در بریتانیا، بلژیک، یونان، لوکزامبورگ، هلند و نروژ در دسترس است.
«دریا مرده بود»: شکوفایی جلبک در گرمای رکوردی دریای بالتیک
پروژه‌های دانش شهروندی مانند طرح هامون می‌تواند در نبرد با آلودگی در آبراه‌های اروپا حیاتی شود.
در شمال آلمان، داوطلبانی که شاخه شلسویگ-هولشتاین سازمان غیردولتی «بوند برای محیط زیست و حفاظت از طبیعت آلمان» (Bund für Umwelt und Naturschutz Deutschland [BUND]) آن‌ها را هدایت می‌کند، دو بار در ماه از رودخانه‌های محلی نمونه‌برداری از آب (منبع به زبان انگلیسی) انجام می‌دهند تا منابع آلودگی را شناسایی و به کاهش رواناب مواد مغذی به دریای بالتیک کمک کنند.
یورگن لایخر، نایب‌رئیس این گروه، که ۴۰ سال است در این آب‌ها دریانوردی می‌کند، می‌گوید شکوفایی جلبک‌ها در سال جاری بدترین چیزی است که تاکنون دیده است.
دما در آلمان در ماه ژوئن به مدت سه روز پیاپی رکوردها را شکست و تقریبا به ۴۲ درجه سانتی‌گراد رسید. تصاویر ماهواره‌ای از دریای بالتیک در ماه اوت نشان می‌دهد توده‌های عظیم جلبک به‌صورت گردابه‌هایی به سوی ساحل در حرکت‌اند. جلبک در آب‌های گرم سریع‌تر رشد می‌کند و مدت بیشتری دوام می‌آورد، زیرا دمای بالاتر به آن اجازه می‌دهد مواد مغذی را سریع‌تر هضم و با سرعت بیشتری تکثیر شود.
لایخر گفت: «وقتی صدها مایل در دریایی زرد ـ قهوه‌ای و کثیف دریانوردی می‌کنید، واقعا احساس ترس می‌کنید. در تمام طول این مسیر، در میان این جلبک‌ها، دریا مرده بود. هیچ پرنده، هیچ پستاندار و هیچ ماهی‌ای نمی‌بینید. آن‌قدر خالی است.»
ایزابل زیگر، کارشناس حفاظت دریایی در سازمان «دویچه اومولت‌ههیلفه» گفت منبع مشکل مشخص است: «نظام کنونی کشاورزی ما که متکی بر مصرف بالای کود شیمیایی و کود دامی از دامداری صنعتی است، بزرگ‌ترین عامل اوتریفیکاسیون (غنی‌شدن مواد مغذی) در دریای بالتیک است.»
نهاد بین‌دولتی هلسکوم (HELCOM) برآورد می‌کند که کشاورزی تا ۹۰ درصد نیتروژن و تا ۸۰ درصد فسفر موجود در رواناب مواد مغذی پراکنده واردشده به دریای بالتیک را ایجاد می‌کند.
با وجود دهه‌ها تلاش بین‌دولتی برای کاهش آلودگی مواد مغذی، مانند تعیین محدودیت‌های سختگیرانه برای ورود کود شیمیایی کشاورزی، دریای بالتیک همچنان برای بازیابی از آسیب‌های زیست‌محیطی در ترکیب با افزایش دما، با مشکل روبه‌رو است.
هر سال، وقتی جلبک‌ها می‌میرند، به کف دریا فرو می‌روند و مقدار زیادی فسفر را با خود می‌برند. این فسفر در سال‌های بعد دوباره وارد آب می‌شود؛ چرخه بازخوردی خطرناکی که با گرم شدن دریا سرعت می‌گیرد.
با این حال، دانشمندان تأکید می‌کنند که برای محدود کردن رشد مکرر جلبک‌های مضر، آلودگی مواد مغذی باید به‌شدت کاهش یابد و این به معنای دگرگون کردن شیوه‌های کشاورزی است.
پروفسور فریدهم تاب، از دانشگاه کیل، که ۱۲ سال مشاور وزارت کشاورزی آلمان بوده است، گفت: «علم به‌روشنی می‌گوید چه باید کرد.»
او می‌گوید دولت‌ها باید از کشاورزان حمایت کنند تا از کودهای حاوی نیترات کمتر استفاده کنند؛ گیاهان پوششی مانند شبدر علوفه‌ای بکارند که بخشی از مواد مغذی اضافی خاک را پیش از ورود به رودخانه‌ها، دریاچه‌ها و دریا جذب می‌کند؛ و تعداد دام‌ها را در زمین محدود کنند تا در هر هکتار تنها یک واحد دامی نگهداری شود؛ اصطلاحی فنی (منبع به زبان انگلیسی) که به معنای تنها یک گاو شیری یا حدود سه خوک در هر هکتار زمین است.
برای کنشگران محیط‌زیست در مورسیا، انتخاب به همین اندازه روشن است. لوئنگو گفت: «یا مار منور را نابود می‌کنیم یا مدل کشاورزی را دگرگون می‌کنیم.»
تحقیقات تکمیلی: جویی گروسترن و لویی بونتُمپ