بسته شدن تنگه هرمز قیمت گاز را ۶۰ درصد بالا برده و با تشدید فشار بر ذخایر زمستانی کاهشیافته اروپا، اقتصاددانان را به تجدیدنظر در چشمانداز رشد و تورم ۲۰۲۶ واداشته است.
بهای قراردادهای آتی گاز طبیعی در هاب تیتیاف هلند، که شاخص مرجع اروپا به شمار میرود، صبح پنجشنبه به ۵۰ یورو به ازای هر مگاواتساعت رسید که نسبت به زمان بسته شدن تنگه هرمز پس از حملات آمریکا و اسرائیل به ایران ۶۰ درصد افزایش نشان میدهد.
آگهی
آگهی
این جهش شدیدترین شوک انرژی به این قاره از زمان بحران ۲۰۲۲ تاکنون است و در بازاری رخ میدهد که از قبل به شکل خطرناکی آسیبپذیر بود؛ ذخایر گاز در سراسر اروپا به پایینترین سطح فصلی در سالهای اخیر رسیده است.
با تنگهای که حدود یکپنجم تجارت نفت جهان از آن عبور میکند همچنان بسته است، اقتصاددانان و تحلیلگران انرژی هشدار میدهند که حتی یک اختلال کوتاهمدت میتواند به رشد اقتصادی اروپا آسیب بزند، تورم را دوباره بالاتر از سطح هدف برگرداند و احتمالا بانک مرکزی اروپا را ناچار کند مسیر نرخهای بهرهای را که تازه تثبیت کرده بود از نو بازنگری کند.
چرا تنگه هرمز برای اروپا اهمیت دارد
حدود ۲۰ درصد عرضه نفت جهان و نزدیک به یکپنجم تجارت جهانی گاز طبیعی مایع شده از این تنگه عبور میکند و آن را به یکی از مهمترین گذرگاههای راهبردی انرژی در جهان تبدیل کرده است.
برای اروپا میزان وابستگی چشمگیر است. قطر حدود ۱۵ درصد از کل واردات الانجی این قاره را تامین میکند و به همین دلیل عبور بیدردسر از این تنگه به موضوعی حیاتی برای امنیت انرژی اروپا بدل شده است.
وابستگی اروپا به جریان انرژی از خلیج فارس از زمانی که این قاره پس از سال ۲۰۲۲ واردات سوختهای فسیلی از روسیه را به شدت کاهش داد به طور قابلتوجهی افزایش یافته است.
بریجت پین، رئیس بخش پیشبینی انرژی در آکسفورد اکونومیکس، میگوید در حال حاضر نگرانی اصلی نه از دست رفتن تولید بلکه اختلال در تجارت است.
به برآورد او عرضه نفت در فصل پیشرو میتواند روزانه حدود ۴ میلیون بشکه مختل شود.
پین هشدار داد در حالی که تولیدکنندگان خلیج فارس ظرفیت مازاد برای جبران افت صادرات ایران دارند، مسیرهای جایگزین کشتیرانی تنها قادرند حدود یکسوم نفتی را جابهجا کنند که به طور معمول از هرمز عبور میکند.
اروپا ماه مارس را در حالی آغاز کرد که سطح ذخایر گاز به شکل غیرمعمول پایین بود. انبارهای گاز در سراسر قاره حدود ۳۰ درصد پر بود و آلمان، بزرگترین اقتصاد اروپا، از ذخایری در حد ۲۱.۶ درصد خبر داد.
آکسفورد اکونومیکس هشدار داد که اختلال در صادرات الانجی قطر میتواند خریداران آسیایی را وادار کند برای بهدستآوردن محمولهها تهاجمیتر با اروپا رقابت کنند؛ وضعیتی که ممکن است پر کردن دوباره مخازن گاز اروپا پیش از زمستان آینده را دشوارتر کند.
افزایش خطرهای مربوط به تورم و رشد
انتظار میرود قیمتهای بالاتر انرژی به افزایش تورم در سراسر اروپا دامن بزند.
اولیور رکائو، اقتصاددان ارشد آلمان در آکسفورد اکونومیکس، میگوید: «کاهش ذخایر گاز اروپا و اتکای آن به مسیرهای حملونقل از طریق خاورمیانه نشاندهنده افزایش خطر یک شوک عرضه تورمی بزرگتر است. این وضعیت میتواند فشار مضاعفی بر پیشبینی ما از رشد تولید ناخالص داخلی در سال ۲۰۲۶ وارد کند که همین حالا هم کمتر از برآورد اجماعی بازار است.»
آکسفورد اکونومیکس انتظار دارد این درگیری در سال ۲۰۲۶ تورم سرتیتر منطقه یورو را بین ۰.۳ تا ۰.۵ واحد درصد بالا ببرد و آن را به حدود ۲.۳ درصد برساند.
هزینههای بالاتر انرژی همچنین میتواند قدرت خرید خانوارها را کاهش دهد و از رشد اقتصادی بکاهد.
به برآورد رکائو این شوک میتواند رشد تولید ناخالص داخلی منطقه یورو را امسال حدود ۰.۱ واحد درصد کاهش دهد و آن را به نزدیک ۱ درصد برساند.
اقتصاددانان گلدمن ساکس اعلام کردهاند که درگیری در ایران همین حالا آنها را وادار کرده پیشبینیهای خود از رشد اقتصادی، تورم و سیاست پولی بانکهای مرکزی را بازنگری کنند.
اسون یاری استن، اقتصاددان ارشد اروپا در گلدمن ساکس، میگوید: «در پرتو گسترش درگیری در خاورمیانه در حال اصلاح پیشبینیهای خود درباره رشد، تورم و سیاست بانکهای مرکزی هستیم.»
گلدمن ساکس همچنین برآورد میکند که قیمتهای بالاتر انرژی امسال رشد اقتصادی در منطقه یورو، بریتانیا، سوئد و سوئیس را بین ۰.۱ تا ۰.۲ واحد درصد کاهش خواهد داد.
با این حال چشمانداز میتواند در صورتی که قیمت انرژی تندتر افزایش یابد یا برای مدت طولانیتری در سطوح بالا بماند بدتر شود.
به برآورد این بانک، در سناریوی نامطلوب قیمت نفت میتواند حوالی ۸۰ دلار معادل ۷۴ یورو برای هر بشکه بماند و بهای گاز نیز در حدود ۷۰ یورو به ازای هر مگاواتساعت تثبیت شود.
در سناریوی حاد، قیمت نفت میتواند به ۱۰۰ دلار معادل ۹۲ یورو برای هر بشکه برسد و بهای گاز به ۱۰۰ یورو برای هر مگاواتساعت افزایش یابد.
در سناریوهای شدیدتر، دامنه اثرگذاری میتواند بسیار بزرگتر باشد.
در سناریوی نامطلوب، تورم سرتیتر تا پایان سال ۲۰۲۶ میتواند نزدیک به ۲ واحد درصد بالاتر برود و در صورت وقوع شوک شدید تا ۳.۶ واحد درصد افزایش یابد.
گلدمن اعلام کرد در سناریوی منفی شدید، اگر افزایش قیمت انرژی آثار دور دوم قابلتوجهی بر تورم هستهای بگذارد، انتظار دارد بانک مرکزی اروپا در نیمه دوم سال ۲۰۲۶ دو نوبت نرخ بهره را هر بار ۲۵ واحد پایه افزایش دهد.
اختلال در لجستیک فشارها را بیشتر میکند
این جنگ همچنین شبکههای لجستیکی جهانی را مختل کرده و بر ابهامهای پیش روی تجارت اروپا میافزاید.
به گفته یهودا لوین، رئیس بخش پژوهش شرکت فریتوس، حملات نظامی و اقدامهای تلافیجویانه در این منطقه هماکنون چند شرکت کشتیرانی را ناچار کرده رزرو محموله به بنادر خلیج فارس را متوقف کنند.
لوین میگوید: «حملات آمریکا و اسرائیل به ایران و پاسخ متقابل ایران باعث اختلال جدی در لجستیک منطقه شده است؛ اختلالی که اگر درگیری طولانی شود ممکن است آثار آن در سطحی گستردهتر احساس شود.»
تنگه هرمز حدود ۲ تا ۳ درصد حجم جابهجایی جهانی کانتینر را پوشش میدهد و در حال حاضر حدود ۱۰۰ کشتی کانتینربر در خلیج فارس زمینگیر شدهاند.
برخی از بزرگترین شرکتهای کشتیرانی جهان از جمله هاپاگ لوید و اماسسی رزرو حملونقل از و به بنادر خلیج فارس را متوقف کردهاند و سیامای سیجیام نیز به طور کامل پذیرش محموله به این منطقه را قطع کرده است.
این بحران همچنین نگرانیها درباره دریای سرخ را دوباره زنده کرده است.
حوثیها که در ماه اکتبر حمله به کشتیهای تجاری را متوقف کرده بودند تهدید کردهاند این حملات را از سر میگیرند؛ تهدیدی که همان معدود شرکتهایی را که به این مسیر بازگشته بودند واداشته بار دیگر مسیر خود را از دماغه امید نیک منحرف کنند و در نتیجه هزینههای حملونقل باز هم بالاتر رفته است.
همزمان، اختلال در هابهای اصلی هوایی خلیج فارس ظرفیت حملونقل هوایی بار در جهان را کاهش داده است.
شرکتهای قطر ایرویز کارگو، امارات اسکایکارگو و الاتحاد در مجموع حدود ۱۳ درصد ظرفیت حملونقل هوایی بار در جهان را در اختیار دارند و نقش مهمی در اتصال آسیا و اروپا ایفا میکنند.
با زمینگیر شدن شمار زیادی از پروازها و بسته شدن حریمهای هوایی منطقه، شرکتهای حملونقل بار هوایی شروع به اجاره پروازهای مستقیم بین آسیا و اروپا کردهاند؛ تغییری که هماکنون نیز به افزایش هزینههای حملونقل منجر شده است.
بر اساس شاخص هوایی فریتوس، کرایه حمل بار از آسیای جنوب شرقی به اروپا در روزهای اخیر بیش از ۶ درصد افزایش یافته است.
بازارهای ارز نشاندهنده افزایش ریسکگریزی هستند
بازارهای مالی نیز به نااطمینانی ژئوپلیتیکی واکنش نشان میدهند.
با حرکت سرمایهگذاران به سمت داراییهای امنی مانند دلار آمریکا و طلا، ارزش ارزهای اروپایی تضعیف شده است.
به گفته میخاو یوزویاک، تحلیلگر بازار در شرکت خدمات مالی ایبری، از زمان شدت گرفتن درگیری ارزش یورو در برابر دلار حدود ۱.۸ درصد کاهش یافته است.
فشار فروش در اروپای مرکزی و شرقی حتی شدیدتر بوده است.
فورینت مجارستان در برابر دلار نزدیک به ۵ درصد تضعیف شده و زلوتی لهستان نیز حدود ۳.۵ درصد افت کرده است؛ حرکتی هفتگی که از آغاز جنگ اوکراین در سال ۲۰۲۲ کمسابقه بوده است.
تضعیف بیشتر ارزهای اروپایی نیز میتواند با بالا بردن هزینه واردات فشارهای تورمی را تشدید کند.
توازن شکننده انرژی
برای اروپا، این درگیری در حال گسترش آسیبپذیری الگوی جدید تامین انرژی پس از روسیه را برجسته کرده است.
اگرچه این قاره از سال ۲۰۲۲ وابستگی خود به گاز خط لولهای روسیه را به طور چشمگیری کاهش داده است، بخش زیادی از آن با واردات الانجی از راه دریا جایگزین شده است.
این تغییر مسیر، اروپا را بیش از پیش در برابر اختلال در مسیرهای اصلی کشتیرانی جهانی و تنشهای ژئوپلیتیکی در مناطق ترانزیتی کلیدی مانند خاورمیانه آسیبپذیر کرده است.
با توجه به پایین بودن سطح ذخایر گاز و آغاز دوره پر کردن فصلی مخازن، هرگونه اختلال طولانیمدت در جریان انرژی از خلیج فارس میتواند به سرعت در بازارها و اقتصادهای اروپایی بازتاب پیدا کند.